II CSK 648/11

Sygn. akt II CSK 648/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa L. -

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 20 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił

apelację strony powodowej od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego

powództwo L. spółki z o.o. przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu

Okręgowego o odszkodowanie w kwocie 58 392,14 zł stanowiącej koszty

postępowania egzekucyjnego, które poniosła strona powodowa w wyniku, jej

zdaniem, bezpodstawnego, nadania klauzuli wykonalności przez Sąd Okręgowy

nakazowi zapłaty wydanemu przeciwko powódce, mimo wysłania go na

niewłaściwy adres, nie figurujący w rejestrze przedsiębiorców, lecz błędnie podany

w pozwie.

Sądy ustaliły między innymi, że strona powodowa została w lutym 2005 r.

pozwana przez D. F. o zapłatę w postępowaniu nakazowym kwoty 1 065 808,24 zł.

W pozwie wskazano jej adres w P. przy ul. T. 2 zaś do pozwu dołączono odpis

KRS, z którego wynikało, że ma ona siedzibę w W. przy ul. J. 82, a zmiana siedziby

została zarejestrowana w 2004 r.

Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty zgodny z żądaniem pozwu i nakazał

jego doręczenie na adres strony pozwanej wskazany w pozwie. Po dwukrotnym

awizowaniu uznał nakaz za doręczony i w dniu 23 maja 2005 r. nadał mu klauzulę

wykonalności. Na podstawie tego tytułu wykonawczego komornik na wniosek D. F.

wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko powodowej spółce i wyegzekwował

z jej rachunku bankowego kwotę 262 047,90 zł oraz kwotę 57 096,90 zł naliczoną i

pobraną tytułem opłaty egzekucyjnej.

Wskutek zażalenia powodowej Spółki Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

2 czerwca 2005 r. uchylił postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności

przedmiotowemu nakazowi zapłaty. Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2005 r.

komornik zawiesił postępowanie egzekucyjne i ustalił koszty dotychczasowego

postępowania na kwotę 57 096,90 zł, a w dniu 13 stycznia 2006 r. umorzył

postępowanie egzekucyjne. Przedmiotowy nakaz zapłaty, w wyniku uwzględnienia

zarzutów strony powodowej, został wyrokiem Sądu Okręgowego w całości uchylony

a powództwo oddalone.

3

Sąd Rejonowy oddalając powództwo oparte, jak wskazał, na art. 417 k.c.

uznał, że działanie strony pozwanej nie było bezprawne, natomiast Sąd Okręgowy

oddalając apelację strony powodowej stwierdził, że nie ma normalnego związku

przyczynowego między działaniem strony pozwanej polegającym na uznaniu za

doręczony przez awizo przedmiotowego nakazu zapłaty wysłanego na adres

wskazany w pozwie i rozpoczęciem w oparciu o ten nakaz postępowania

egzekucyjnego, a szkodą strony powodowej.

Sąd drugiej instancji wskazał, że roszczenie wywodzone z art. 417 k.c. nie

przysługuje, jeżeli strona domagająca się odszkodowania zrezygnowała z podjęcia

działań, mających na celu korektę nieprawidłowego rozstrzygnięcia, do których jest

uprawniona z mocy prawa. Stwierdził, że strona powodowa nie zaskarżyła

postanowienia komornika o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego,

a zatem nie podjęła żadnych przysługujących jej działań pozwalających na kontrolę

sądową orzeczenia o kosztach postępowania egzekucyjnego, czym doprowadziła

do przerwania łańcucha przyczynowo-skutkowego między szkodą a działaniem

Sądu Okręgowego, któremu przypisuje znamię bezprawności, polegającym na

doręczeniu nakazu zapłaty na adres wskazany w pozwie. W wyniku tego

zaniechania strony powodowej nie doszło do zdarzeń prawnych mogących

szkodzie zapobiec i w tej sytuacji, zdaniem Sądu Okręgowego, powódka nie może

domagać się odszkodowania od Skarbu Państwa skoro nie skorzystała najpierw

z uprawnienia do kontroli sądowej decyzji organu egzekucyjnego rodzących

szkodę w jej majątku. Ponieważ w sprawie nie zaistniała przesłanka w postaci

związku przyczynowego między szkodą powoda wynikającą z zapłacenia kosztów

egzekucyjnych a wydaniem i doręczeniem orzeczenia Sądu Okręgowego,

odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa nie powstała i w tej sytuacji,

zdaniem Sądu Okręgowego, bezprzedmiotowe jest ustalanie, czy wydanie nakazu

zapłaty i doręczenie go na adres strony powodowej wskazany w pozwie było

działaniem bezprawnym. Z tych względów za bezprzedmiotowe uznał Sąd także

zarzuty apelacyjne dotyczące naruszenia przepisów postępowania, gdyż miały one

na celu wykazanie bezprawności działania Skarbu Państwa. Stwierdził, że

argumenty przedstawione w tych zarzutach strona powodowa powinna zgłosić

w zażaleniu na postanowienie komornika o ustaleniu kosztów postępowania

4

egzekucyjnego, gdyż w istocie kwestionuje nielojalne postępowanie wierzyciela,

który podał nieaktualny adres dłużnika, co zdaniem Sądu Okręgowego, stanowi

rażące naruszenie zasady lojalności wobec strony przeciwnej i jako takie jest

niewątpliwie okolicznością uzasadniającą obciążenie kosztami postępowania

egzekucyjnego wierzyciela zamiast dłużnika, gdyż zasada odpowiedzialności

dłużnika za koszty egzekucji zawarta w art. 770 k.p.c. doznaje wielu ograniczeń

szeroko omówionych w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 417 § 1 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że do prawidłowej oceny odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa wystarczająca jest ocena istnienia lub

nieistnienia związku przyczynowego, bez konieczności uprzedniego badania

bezprawności działania i szkody oraz art. 361 § 1 k.c. przez błędną wykładnię

polegająca na przyjęciu, że nie zaskarżenie przez stronę powodową postanowienia

komornika o obciążeniu jej kosztami postępowania egzekucyjnego przerwało

łańcuch przyczynowo – skutkowy między działaniem Sądu Okręgowego

polegającym na doręczeniu powódce nakazu zapłaty na niewłaściwy adres

a powstałą szkodą wynikającą z konieczności poniesienia przez nią kosztów

postępowania egzekucyjnego.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 770 k.p.c. przez

przyjęcie, że nieprawidłowe działanie wierzyciela polegające na podaniu w pozwie

nieaktualnej siedziby dłużnika niewątpliwie uzasadnia obciążenie wierzyciela

kosztami postępowania egzekucyjnego.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz ewentualnie także wyroku

Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, o zasądzenie których

wnosiła.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Odpowiedzialność deliktowa Skarbu Państwa, oparta na art. 417 k.c. i art.

4171

k.c., powstaje wówczas, gdy spełnione są łącznie jej trzy ustawowe

przesłanki: bezprawność działania lub zaniechania sprawcy, szkoda oraz normalny

związek przyczynowy między bezprawnym zachowaniem sprawcy a szkodą.

Nie ulega wątpliwości, że kolejność badania przez sąd powyższych

przesłanek nie może być dowolna. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie

działania (zaniechania), z którego, jak twierdzi poszkodowany, wynikła szkoda oraz

dokonanie oceny jego bezprawności, następnie ustalenie czy wystąpiła szkoda

i jakiego rodzaju i dopiero po stwierdzeniu, że obie te przesłanki zachodzą,

możliwe jest zbadanie istnienia między nimi normalnego związku przyczynowego

(porównaj wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2001 r. I PKN 361/00,

OSNP 2003/3/62). Związek przyczynowy jest bowiem związkiem między

określonymi zdarzeniami, a zatem badanie jego istnienia jest możliwe tylko

wówczas, gdy stwierdzi się wystąpienie tych zdarzeń. Kreując odpowiedzialność

odszkodowawczą z tytułu czynu niedozwolonego ustawodawca normatywnie

określił między jakimi zdarzeniami ma zachodzić normalny związek przyczynowy,

by odpowiedzialność ta powstała. Jak wskazano wyżej są to: bezprawne, a więc

sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego działanie (zaniechanie)

sprawcy oraz szkoda, w rozumieniu określonym w art. 361 § 2 k.c. Związek

przyczynowy jaki ma wystąpić między tymi zdarzeniami jest także związkiem

normatywnym, a nie zwykłym związkiem przyczynowo – skutkowym. Ma to być

bowiem wskazany w art. 361 § 1 k.c. normalny (adekwatny) związek, występujący

wówczas, gdy w łańcuchu kolejnych przyczyn i skutków, mamy do czynienia

z przyczynami, które zazwyczaj (normalnie) wywołują dane skutki. Badaniu

podlega więc, czy taki normalny związek przyczynowy zachodzi między ustalonym

bezprawnym zachowaniem sprawcy a wyrządzoną szkodą. Nie jest zatem możliwe

określenie, czy związek taki występuje, bez uprzedniego ustalenia czy doszło do

określonego, bezprawnego działania oraz czy wyrządzona została szkoda.

Sąd Okręgowy poprzestając na badaniu i ocenie jedynie związku

przyczynowego i uznając za zbędne, wobec jego niestwierdzenia, badanie

bezprawności działania strony pozwanej naruszył więc niewątpliwie art. 417 i art.

361 § 1 k.c., co słusznie zarzuca skarżąca. Nie sposób bowiem ustalić

6

adekwatnego związku przyczynowego albo go odrzucić nie określając uprzednio

czy doszło do zarzucanego bezprawnego zachowania strony pozwanej oraz do

szkody strony powodowej. O ile w odniesieniu do szkody w zasadzie nie było, jak

się zdaje sporne, że są nią poniesione przez stronę powodową koszty

postępowania egzekucyjnego i można uznać, iż także Sąd Okręgowy przyjął

istnienie takiej szkody, to kwestia bezprawności działania strony pozwanej była

sporna, a Sąd drugiej instancji nie tylko uznał za zbędne badanie tej przesłanki,

lecz także nie ustalił, jakie działanie czy zaniechanie strony pozwanej ma podlegać

ocenie według tego kryterium. W różnych fragmentach uzasadnienia Sąd

Okręgowy wskazał różne zachowania pozwanego, jako te, które mogły ewentualnie

wywołać lub nie szkodę w postaci poniesienia przez stronę powodową kosztów

postępowania egzekucyjnego (uznanie nakazu zapłaty za doręczony przez awizo,

wysłanie nakazu zapłaty na adres wskazany w pozwie, doręczenie nakazu zapłaty

na adres wskazany w pozwie, wydanie i doręczenie orzeczenia Sądu

Okręgowego). Nie tylko nie została zatem ustalona przesłanka bezprawności, lecz

przede wszystkim nie wiadomo, które działanie lub zaniechanie strony pozwanej

ma być oceniane pod tym kątem, a więc jakie zdarzenie ma być uznane za

przyczynę, przy badaniu jego adekwatnego związku ze szkodą. W konsekwencji

nie można także ocenić, czy podstawę ewentualnej odpowiedzialności deliktowej

pozwanego Skarbu Państwa stanowi art. 417 § 1 k.c. dotyczący odpowiedzialności

za działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, czy też art. 4171

§ 2 k.c. odnoszący się do odpowiedzialności za wydanie prawomocnego

orzeczenia.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, szkoda w majątku

osoby dotkniętej egzekucją wdrożoną na podstawie wystawionego bezprawnie

tytułu wykonawczego, pozostaje w normalnym związku przyczynowym,

w rozumieniu art. 361 § 1 k.c., z wystawieniem tego tytułu, natomiast okoliczności

takie, jak wybór przez dłużnika wadliwej obrony przed egzekucją i nie skorzystanie

z przysługujących mu środków prawnych należy rozpatrywać jako ewentualną

współprzyczynę powstania szkody lub zwiększenie jej wysokości, a więc

w kategoriach przyczynienia się w rozumieniu art. 362 k.c. (porównaj między

innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1997 r. I CKN 60/97, OSNC

7

1997/11/173, z dnia 11 stycznia 2006 r. III CK 325/05 i z dnia 9 marca 2007 r.

V CSK 452/06 niepubl oraz uchwałę z dnia 7 października 2009 r. III CZP 68/09,

OSNC 2010/4/52).

W rozpoznawanej sprawie zatem przede wszystkim wymagało ustalenia czy

zakwestionowane przez stronę powodową działania i zaniechania strony pozwanej

przy wydawaniu przedmiotowego nakazu zapłaty i tytułu wykonawczego były

bezprawne i czy szkoda w postaci poniesionych kosztów egzekucyjnych pozostaje

w normalnym związku przyczynowym z tymi działaniami. Dopiero ustalenie

powyższych przesłanek pozwoli na ocenę, czy określone zaniechania po stronie

powodowej (nie zaskarżenie postanowienia komornika o ustaleniu kosztów

egzekucyjnych i obciążeniu nimi dłużnika) miały jakikolwiek wpływ na powstanie

szkody, w szczególności czy przerwały związek przyczynowy decydujący

o odpowiedzialności strony pozwanej albo czy stanowiły współprzyczynę szkody.

W tym zakresie na obecnym etapie postępowania można jedynie stwierdzić,

że rację ma również skarżąca zarzucając dowolność oceny Sądu Okręgowego co

do skuteczności zażalenia, które, zdaniem Sądu, powinna wnieść strona powodowa

jako dłużnik na postanowienie komornika obciążające ją kosztami postępowania

egzekucyjnego. Przede wszystkim, jak słusznie wywodzi powódka, brak w sprawie

ustaleń pozwalających na przedstawioną przez Sąd ocenę, że wskazanie w pozwie

przez D. F. nieaktualnego adresu ówczesnej pozwanej „ stanowiło rażące

naruszenie zasady lojalności wobec strony przeciwnej i jako takie jest

bezsprzecznie okolicznością uzasadniającą obciążenie kosztami postępowania

egzekucyjnego zamiast dłużnika- wierzyciela”. Nie ma bowiem żadnych przesłanek

wskazujących, że wierzyciel zachował się rażąco nielojalnie, a więc że umyślnie

i celowo podał w pozwie błędny adres dłużnika, natomiast załączenie do pozwu

odpisu KRS zawierającego prawidłowy adres może wręcz świadczyć o zwykłej

omyłce. W tej sytuacji stwierdzenie, że niewątpliwie zachodziły okoliczności

uzasadniające obciążenie kosztami postępowania egzekucyjnego wierzyciela

zamiast dłużnika nie ma wystarczających podstaw, tym bardziej, że egzekucja,

w czasie której powstał obowiązek uiszczenia jej kosztów, została wszczęta i była

prowadzona na podstawie wystawionego przez Sąd tytułu wykonawczego, którego

prawidłowości komornik nie ma prawa badać (porównaj między innymi uchwały

8

Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1986 r. III CZP 40/86, OSNC 1987/5-6/71,

z dnia 28 lutego 1995 r. III CZP 20/95, OSNC 1995/5/83 i z dnia 19 lipca 1996 r.

III CZP 80/96). Tytuł ten dopiero później został uchylony zaś egzekucja umorzona

na podstawie art. 825 pkt 2 k.p.c., a w świetle jednolitego orzecznictwa Sądu

Najwyższego w takiej sytuacji komornik nie ma podstaw do obciążenia kosztami

postępowania egzekucyjnego wierzyciela, gdyż nie można obciążać go

negatywnymi konsekwencjami uchylenia postanowienia o nadaniu klauzuli

wykonalności skoro zbadanie dopuszczalności nadania takiej klauzuli spoczywa

wyłącznie na sądzie (porównaj między innymi uchwały Sądu Najwyższego z dnia

4 sierpnia 2005 r. III CZP 51/05, OSNC 2006/7-8/115 i z dnia 17 grudnia 2010 r.

III CZP 93/10, OSNC 2011/7-8/80).

Wprawdzie powyższe, słuszne zarzuty skarżąca powołała jako uzasadnienie

kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 770 k.p.c., który nie może być uznany za

skuteczny, gdyż Sąd Okręgowy przepisu tego nie stosował i nie miał obowiązku

stosowania, jednak uzasadniają one także trafny zarzut naruszenia art. 361 § 1

k.c., gdyż podważają ocenę Sądu drugiej instancji o przerwaniu – w wyniku

zaniechania zaskarżenia przez powódkę postanowienia komornika o obciążeniu jej

kosztami postępowania egzekucyjnego – łańcucha przyczynowo – skutkowego

między szkodą a kwestionowanym zachowaniem strony pozwanej. W każdym razie

bez określenia czy i jakie działania strony pozwanej stanowiły działania bezprawne

i czy szkoda strony powodowej wystąpiła jako ich normalne następstwo,

przedwczesne było przesądzanie o konsekwencjach zaniechania wniesienia przez

stronę powodową zażalenia na koszty postępowania egzekucyjnego.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

w zw. z art. 39821

k.p.c.).

md