II CSK 653/11

Sygn. akt II CSK 653/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. K.

przeciwko Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu w Warszawie

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie:

2

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 r. oddalił powództwo

W. K. o zapłatę zadośćuczynienia i odszkodowania, wniesione przeciwko

Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu w Warszawie. Sąd Okręgowy

ustalił, że w dniu 14 listopada 2001 r. powód został przejechany przez ciągnik. Na

skutek tego wypadku powód doznał uszkodzenia kręgosłupa. Jest sparaliżowany

od pasa w dół i porusza się na wózku inwalidzkim. Wymaga opieki i jest

niezdolny do pracy. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2001 r. dochodzenie

prowadzone w sprawie wypadku, któremu uległ powód zostało umorzone z powodu

niewykrycia jego sprawcy. Przy uwzględnieniu tych okoliczności faktycznych Sąd

Okręgowy uznał za uzasadniony zarzut przedawnienia. W jego ocenie bieg

trzyletniego terminu przedawnienia, określonego w art. 442 § 1 k.c., rozpoczął się

w dniu 9 stycznia 2002 r., kiedy to powodowi doręczono postanowienie o

umorzeniu postępowania karnego. Warunkiem do zastosowania art. 442 § 2 k.c.

było zaś ustalenie popełnienia przestępstwa. Wymaga to stwierdzenia

przedmiotowych i podmiotowych znamion przestępstwa. Do podmiotowych

znamion przestępstwa należy natomiast wina sprawcy. Zastosowanie art. 442 § 2

k.c. uzależnione jest więc od ustalenia osoby, która popełniła przestępstwo, a ten

warunek nie został spełniony.

Apelacja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 6

maja 2011 r., który podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji co do przedawnienia roszczenia powoda. Sąd Apelacyjny stwierdził

dodatkowo, że odpowiedzialność Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego

opiera się na samodzielnej podstawie określonej w ustawie o ubezpieczeniach

obowiązkowych i nie ma charakteru odpowiedzialności za czyn cudzy. Do

odpowiedzialności strony pozwanej nie mógł mieć zatem zastosowania wydłużony

termin przedawnienia wynikający z art. 442 § 2 k.c. Sąd Apelacyjny podkreślił

także, że w jego cenie w świetle dokonanych w sprawie ustaleń budzi także

wątpliwość istnienie przedmiotowych przesłanek zbrodni lub występku.

Skarga kasacyjna powoda została oparta na obu podstawach określonych

w art. 3983

§ 1 k.p.c. Skarżący zarzucił naruszenie art. 442 § 2 k.c. poprzez jego

błędną wykładnię, art. 442 § 1 k.c. w wyniku jego niewłaściwego zastosowania, art.

3

19 ust 2, art. 21 ust 2, art. 98 ust 1, art. 106, art. 108 i art. 109 ustawy z dnia 23

maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu

Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (dalej - ustawa

o ubezpieczeniach obowiązkowych) przez ich błędną wykładnię oraz naruszenie

art. 233 § 1 k.p.c. W oparciu o te podstawy kasacyjne skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny wykluczył co do zasady możliwość zastosowania art. 442 §

2 k.c. (obecnie art. 4421

§ 2 k.c.) do odpowiedzialności Ubezpieczeniowego

Funduszu Gwarancyjnego, stwierdzając, że jego odpowiedzialność nie ma

charakteru odpowiedzialności ubezpieczeniowej, nie jest zbliżona do

odpowiedzialności deliktowej podmiotów odpowiadających za czyn cudzy (art. 429

i art. 430 k.c.) i opiera się na samodzielnej podstawie określonej w ustawie

o ubezpieczeniach obowiązkowych. Powyższe uzasadnienie nie jest wystarczające

do zaaprobowania tezy Sądu Apelacyjnego. Art. 442 § 2 k.c. wprowadził

wzmożoną ochronę prawną dla osób poszkodowanych kwalifikowaną formą czynu

niedozwolonego (stanowiącego przestępstwo) poprzez wydłużenie przedawnienia

roszczeń spowodowanych takimi czynami. Dla zastosowania art. 442 § 2 k.c.

podstawowe znaczenie ma zatem stwierdzenie, czy szkoda była wynikiem zbrodni

lub występku. Nie budzi też wątpliwości, że art. 442 § 2 k.c. nie ogranicza

stosowania wydłużonego terminu przedawnienia wyłącznie do przypadków

odpowiedzialności osoby, która popełniła czyn karalny. Wskazuje na to wyraźnie

chociażby uregulowanie wynikające z art. 429 i 430 k.c. Jest przy tym zrozumiałe,

że te przepisy nie odnoszą się do odpowiedzialności UFG, skoro jego

odpowiedzialność nie ma charakteru odpowiedzialności deliktowej. Wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego możliwość zastosowania art. 442 § 2 k.c. do

odpowiedzialności innych podmiotów niż sprawca deliktu nie jest uwarunkowana

możliwością zastosowania art. 429 lub 430 k.c. Może ona wynikać także z innych

podstaw. Dotyczy to np. odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń ponoszącego

odpowiedzialność za sprawcę szkody. To że odpowiedzialność UFG ma inny

charakter niż odpowiedzialność ubezpieczeniowa i wynika z odrębnej regulacji, nie

4

stanowi z kolei podstawy do oceny, że wyłącza to stosowanie art. 442 § 2 k.c.

Rozstrzygające znaczenie ma sama regulacja odnosząca się do zasad

odpowiedzialności UFG. Z treści art. 98 ust 1 ustawy o ubezpieczeniach

obowiązkowych wynika, że UFG ponosi odpowiedzialność „w okolicznościach

uzasadniających odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego

lub kierującego pojazdem mechanicznym”. Sformułowanie to wskazuje, że UFG

ponosi odpowiedzialność w razie stwierdzenia podstaw odpowiedzialności sprawcy

szkody, którego nie dało się ustalić, w granicach jego własnej odpowiedzialności.

Sama regulacja odnosząca się do odpowiedzialności UFG nie wyłącza zatem

możliwości zastosowania art. 442 § 2 k.c. Warunkiem jego zastosowania w tym

przypadku jest jednak stwierdzenie, że sprawca szkody popełnił przestępstwo.

W judykaturze przeważa stanowisko, że wymaga to stwierdzenia zaistnienia

przedmiotowych i podmiotowych znamion przestępstwa, według zasad

przewidzianych w prawie karnym. Te wypowiedzi judykatury dotyczą sytuacji,

w których w postępowaniu karnym nie stwierdzono popełnienia przestępstwa.

Przyjmuje się, że wówczas ocena czy zostało popełnione przestępstwo należy do

sądu cywilnego. Ocena ta powinna obejmować istnienie przedmiotowych

i podmiotowych znamion przestępstwa według zasad przewidzianych przez prawo

karne w sytuacji, gdy powództwo zostało skierowane przeciwko osobie ponoszącej

odpowiedzialność deliktową z tego tytułu. W judykaturze przyjęto, że nie wyklucza

to jednak zastosowania art. 442 § 2 k.c. do odpowiedzialności małoletniego

sprawcy szkody, któremu nie można przypisać winy według zasad określonych w

prawie karnym. W uzasadnieniu wyroku z dnia 18 stycznia 2012 r., II CSK 157/11

Sąd Najwyższy przyjął, że wystarczające jest wówczas stwierdzenie popełnienia

czynu karalnego. Zasad odnoszących się do stwierdzenia popełnienia

przestępstwa nie można przy tym odnosić wprost do reguł odpowiedzialności UFG,

uwzględniając, że odpowiedzialność UFG wchodzi w grę wówczas , gdy nie dało

się ustalić sprawcy szkody. W takim przypadku zachodzi przeszkoda w przypisaniu

mu indywidualnie winy w popełnieniu przestępstwa. Należy przyjąć, że wówczas

prócz stwierdzenia przedmiotowych cech przestępstwa dla stwierdzenia jego

popełnienia wystarczająca jest taka ocena okoliczności popełnienia czynu

karalnego, która przy uwzględnieniu jedynie kryteriów obiektywnych, pozwala na

5

stwierdzenie, iż działanie sprawcy było w tych okolicznościach zawinione. Wymaga

podkreślenia, że Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21

listopada 1967 r., III PZP 34/67, której nadał mocy zasady prawnej ( OSNC 1968,

nr 6, poz. 94 ), stwierdził, że mimo konieczności ustalenia przedmiotowych

i podmiotowych znamion przestępstwa jako przesłanki do zastosowania art. 442 §

2 k.c. imienne wskazanie sprawcy przestępstwa nie jest konieczne. Z tego względu

nie można podzielić także oceny Sądu Apelacyjnego jakoby warunkiem

koniecznym do zastosowania art. 442 § 2 k.c. było zawsze ustalenie sprawcy

przestępstwa. Podniesione przez Sąd Apelacyjny wątpliwości odnoszące się do

ustalonych przez Sąd Okręgowy okoliczności wypadku, któremu uległ powód nie

mogły stanowić podstawy do oddalenia apelacji. Rolą sądu rozpoznającego

apelację jest bowiem dokonanie w oparciu o zgromadzone dowody własnych

ustaleń w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia sprawy.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona

i zaskarżony nią wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

es