III CZP 34/12

Sygn. akt III CZP 34/12

UCHWAŁA

Dnia 18 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku S. P.

przy uczestnictwie M. C. i Gminy Miejskiej K.

o wydanie zaświadczenia o powołaniu na wykonawcę testamentu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 lipca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 27 grudnia 2011 r.,

„Czy i jakie przesłanki ważności testamentu podlegają badaniu

w sprawie o wydanie zaświadczenia dla wykonawcy testamentu

(art. 986 k.c. w zw. z art. 665 k.p.c.)?”

podjął uchwałę:

W sprawie o wydanie zaświadczenia wykonawcy testamentu

(art. 665 k.p.c.) sąd bada istnienie testamentu i jego ważność ze

względu na formę.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy oddalił wniosek S. P. o wydanie zaświadczenia o powołaniu

go na wykonawcę testamentu K. M. Stwierdził, że toczy się postępowanie o

stwierdzenie nabycia spadku po K. M., w którym – po zgłoszeniu się S. P. do

udziału w tym postępowaniu i oświadczeniu, że spadkodawczyni pozostawiła

testament ustny powołujący do spadku M. C. – zawisł spór dotyczący istnienia

i ważności tego testamentu. W szczególności zarzucono, że nie zostały spełnione

warunki do sporządzenia testamentu szczególnego (ustnego), gdyż nie istniała

obawa rychłej śmierci. W tej sytuacji – zdaniem Sądu pierwszej instancji – wniosek

S. P. o wydanie zaświadczenia jest co najmniej przedwczesny, nie można bowiem

stwierdzić, że testament został sporządzony i że wnioskodawca został powołany na

wykonawcę testamentu.

Podczas rozpoznawania apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy powziął

poważne wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Czynności w postępowaniu spadkowym należące do zakresu działania

sądów podlegają w zasadzie rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym

(art. 627 i nast. oraz 1108, 1109 i 1139-1142 k.p.c.). Ustawodawca dokonał

rodzajowej segregacji tych spraw, dostosowując poszczególne normowania do ich

specyfiki, funkcji oraz celów. W związku z tym postępowanie spadkowe nie stanowi

jednolitego, integralnego postępowania sądowego; składa się z wielu czynności,

które mogą być podejmowane samoistnie, niezależnie od tego, czy zostały

poprzedzone innymi czynnościami, chyba że co innego wynika z ich charakteru

(np. art. 655 i 679 k.p.c.). Wyjątkowo czynności przewidziane dla różnego rodzaju

spraw mogą być łączone w jednym postępowaniu, w szczególności wtedy, gdy

wynika to z ustawy (art. 670 § 1 in fine oraz art. 649 k.p.c.). Nawet jednak wówczas,

gdy różne czynności zostaną skupione w jednym postępowaniu, nie tracą swej

samodzielności w zakresie przepisów, które mają do nich zastosowanie.

Jednym z rodzajów spraw rozpoznawanych w postępowaniu spadkowym są

sprawy dotyczące wykonawcy testamentu (rozdział 6, działu IV, tytułu II, księgi

3

drugiej k.p.c.), a wśród nich sprawy o wydanie zaświadczenia wykonawcy

testamentu, normowane w art. 665 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, sąd spadku

wydaje osobie powołanej na wykonawcę testamentu, na jej wniosek, odpowiednie

zaświadczenie, w którym wymienia się imię, nazwisko, miejsce ostatniego

zamieszkania oraz datę i miejsce śmierci spadkodawcy, imię, nazwisko i miejsce

zamieszkania wykonawcy testamentu, jak również stwierdzenie, że dana osoba

została powołana na wykonawcę testamentu; wskazuje się także prawa i obowiązki

wykonawcy testamentu, jeżeli zostały przez spadkodawcę określone (por. § 141

zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie

organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów

administracji sądowej, Dz.Urz. M.S. Nr 5, poz. 22 ze zm.).

Zakres kognicji sądu orzekającego w sprawie o wydanie zaświadczenia nie

został określony, należy go zatem ustalić kierując się przede wszystkim celem tego

postępowania. Z tego punktu widzenia nie budzi wątpliwości, że chodzi

o wyposażenie wykonawcy testamentu, którego funkcja została unormowana w art.

988 k.c., w dokument publiczny (tytuł prawny) upoważniający go do występowania

w obrocie, czyli do występowania w sprawach majątku spadkowego przed sądami,

urzędami, instytucjami innymi organami, a także przed osobami fizycznymi

prawnymi, zwłaszcza spadkobiercami, zapisobiorcami i innymi osobami

uprawnionymi z testamentu. Zaświadczenie stanowi także legitymację do

podejmowania prywatnoprawnych i procesowych czynności związanych

z majątkiem spadkowym.

Charakter postępowania o wydanie zaświadczenia, a także jego

usytuowanie w systematyce innych postępowań spadkowych uzasadnia tezę, że

nie mogą być w nim podejmowane czynności niesłużące bezpośrednio jego celowi,

a także czynności unormowane samodzielnie w innych rodzajach postępowań.

Już wstępnie można więc stwierdzić, że w postępowaniu o wydanie zaświadczenia

wykonawcy testamentu sąd nie bada ważności testamentu we wszystkich

aspektach, a więc zarówno co do spełnienia wymagań formalnych, jak

i materialnych, a w szczególności zdolności testatora do testowania, wad

oświadczeń woli itp. Tak szeroka kognicja pozostaje w sprzeczności z celem

omawianego postępowania, a także prowadziłaby do rozpoznania kwestii

4

zastrzeżonych wyłącznie do postępowania o stwierdzenie nabycia spadku

i przedmiotu zapisu windykacyjnego (art. 669 i nast. k.p.c.).

Należy jednak sprzeciwić się także tezie wskazującej, że w postępowaniu

o wydanie zaświadczenia sąd spadku w ogóle nie może zajmować się ważnością

testamentu, w związku z czym ustala wyłącznie istnienie testamentu (dokumentu

określanego jako testament) oraz to, czy zawiera on klauzulę ustanawiającą

wnioskodawcę jego wykonawcą. Przyjęcie tej koncepcji godziłoby przede

wszystkim w misję wymiaru sprawiedliwości, jest bowiem oczywiste i słuszne, że

sąd, zwłaszcza działający w postępowaniu nieprocesowym, w którym interes

publiczny jest chroniony mocniej niż w innych trybach postępowania cywilnego,

bierze z urzędu pod rozwagę bezwzględną nieważność czynności prawnej,

zwłaszcza rozpoznawalną prima facie. W razie czynności prawnej jaką jest

testament, z zasady w grę może wchodzić nieważność ze względu naruszenie

wymagań co do formy. Badanie innych okoliczności wpływających na ważność

testamentu, których na podstawie samego aktu ostatniej woli stwierdzić nie można,

a wymagających niejednokrotnie długotrwałego i skomplikowanego postępowania

dowodowego (np. zdolności testatora do testowania, zachowania przesłanek

testamentu szczególnego itp.), wykraczałoby znacznie poza cel postępowania

o wydanie zaświadczenia.

Oczywiście, przedmiotem badania sądu w postępowaniu normowanym

w art. 665 k.p.c. jest także istnienie testamentu, a ciężar dowodu w tym zakresie

obciąża wnioskodawcę – wykonawcę testamentu. Sąd bada także inne przesłanki

postępowania, jak np. legitymację wnioskodawcy, łącznie z jego zdolnością do

czynności prawnych (art. 986 § 2 k.c.), oraz weryfikuje wszystkie dane znajdujące

później wyraz w treści zaświadczenia, te kwestie pozostają jednak poza

wątpliwościami Sądu Okręgowego oraz poza zakresem zagadnienia prawnego

przedstawionego do rozstrzygnięcia.

Przyjęty, wąski zakres kognicji sądu, chroniący jednak podstawowe interesy

spadkobierców oraz potencjalnych kontrahentów wykonawcy testamentu, a także

interes publiczny, jest również wynikiem uwzględnienia aspektów ustrojowych. Na-

leżało wziąć pod uwagę, że czynności w sprawach o wydanie zaświadczenia wy-

konawcy testamentu może wykonywać referendarz sądowy (art. 5091

§ 3 k.p.c.)

5

oraz notariusz (art. 665 in pricipio k.p.c.). W ograniczonych kompetencjach

jurysdykcyjnych tych organów mieści się badanie istnienia testamentu oraz jego

ważności ze względu na formę, nie obejmują one natomiast rozpoznawania innych,

skomplikowanych aspektów nieważności lub bezskuteczności czynności prawnej.

Niezależnie od tego, jeżeli okaże się, że w konkretnej sprawie występują

okoliczności stojące na przeszkodzie wydaniu zaświadczenia, których wyjaśnienie

przekracza kompetencje kognicyjne sądu spadku działającego na podstawie art.

665 k.p.c., a toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

i przedmiotu zapisu windykacyjnego, nie jest wyłączone zawieszenie postępowania

na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Nie ma także

przeszkód do połączenia sprawy o wydanie zaświadczenia wykonawcy testamentu

z inną toczącą się sprawą z zakresu prawa spadkowego do łącznego rozpoznania,

jeżeli spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 219 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.

W konsekwencji Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.