III CZP 38/12

Sygn. akt III CZP 38/12

UCHWAŁA

Dnia 18 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie ze skargi wierzycielki A. S.-P.

przy uczestnictwie dłużnika A. P.

na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym polegającą na

umorzeniu z mocy prawa egzekucji z nieruchomości,

w sprawie […],

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 lipca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r.,

"Czy możliwe jest umorzenie z mocy samego prawa egzekucji

z nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym

alimentów w przypadku braku złożenia przez wierzyciela w przeciągu

roku wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania co do

nieruchomości dłużnika?"

podjął uchwałę:

2

Artykuł 823 k.p.c. ma zastosowanie także do egzekucji

świadczeń alimentacyjnych prowadzonej z nieruchomości.

Uzasadnienie

3

Komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym, postanowieniem z dnia 23

kwietnia 2009 r., na wniosek wierzycielki, zawiesił postępowanie egzekucyjne z

nieruchomości i ruchomości. Do dnia 9 listopada 2010 r., tj. do czasu

zawiadomienia przez Komornika wierzycielki o umorzeniu z mocy prawa egzekucji

z nieruchomości, na podstawie art. 823 k.p.c., wierzycielka nie dokonała żadnej

czynności niezbędnej do dalszego prowadzenia egzekucji z nieruchomości, nie

wniosła także o podjęcie zawieszonego postępowania w odniesieniu do egzekucji

z nieruchomości. Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 2 września 2011 r.,

oddalił skargę wierzycielki wniesioną na czynność komornika.

Rozpoznając zażalenie wierzycielki, wniesione na powyższe postanowienie,

Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz

w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości prawne Sądu odwoławczego dotyczą tego, czy przewidziane

w art. 1086 § 5 zd. drugie k.p.c. wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c.

w odniesieniu do egzekucji świadczeń alimentacyjnych ma zastosowanie także do

egzekucji tych świadczeń prowadzonej z nieruchomości.

Zgodnie z art. 823 k.p.c., postępowanie egzekucyjne umarza się z mocy

samego prawa, jeżeli wierzyciel w ciągu roku nie dokonał czynności potrzebnej do

dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego

postępowania. Termin powyższy biegnie od dnia dokonania ostatniej czynności

egzekucyjnej, a w razie zawieszenia postępowania – od ustania przyczyny

zawieszenia. Celem tego przepisu jest ochrona dłużnika przed zbędnym

ograniczaniem go w rozporządzaniu przedmiotem objętym egzekucją.

Postępowanie egzekucyjne, jako wkraczające w sferę majątkową dłużnika

i wyłączające bądź istotnie modyfikujące możliwości rozporządzania jego mieniem,

powinno być przeprowadzone w określonym czasie niezbędnym do zaspokojenia

interesu wierzyciela. Powołany przepis zmierza więc do zdyscyplinowania

wierzyciela do aktywnego udziału w postępowaniu egzekucyjnym, w którym

podjęcie określonych czynności egzekucyjnych wymaga jego inicjatywy bądź

4

współdziałania. Ich zaniechanie przez wierzyciela, w okresie przewidzianym w art.

823 k.p.c., uzasadnia wniosek, że wierzyciel nie jest zainteresowany

kontynuowaniem postępowania egzekucyjnego, czego konsekwencją jest

umorzenie z mocy prawa postępowania egzekucyjnego.

Z tej przyczyny, że w art. 823 k.p.c. mowa jest o wierzycielu, jak również ze

względu na wskazany wyżej cel tego przepisu, sankcjonującego bierność

wierzyciela, nie ma on zastosowania do postępowań egzekucyjnych wszczynanych

z urzędu lub na wniosek uprawnionego organu (por. art. 796 § 2 i 3 k.p.c.).

Wierzyciel nie powinien bowiem ponosić ujemnych skutków zaniechania podjęcia

właściwych czynności przez organy uprawnione do wszczęcia i prowadzenia

egzekucji z urzędu. Z tych samych względów art. 823 k.p.c. nie ma zastosowania

do egzekucji świadczeń alimentacyjnych wszczętych z urzędu (por. art. 1085

k.p.c.), w tym także egzekucji tych świadczeń prowadzonych z nieruchomości.

Wyłączenie zastosowania tego przepisu przewidziane w art. 1086 § 5 zd. drugie

k.p.c., odnosi się jedynie do egzekucji świadczeń alimentacyjnych wszczynanych

na wniosek wierzyciela.

Według art. 803 k.p.c., tytuł wykonawczy stanowi podstawę do prowadzenia

egzekucji o całe objęte nim roszczenie i ze wszystkich części majątku dłużnika,

chyba że z treści tytułu wynika co innego. We wniosku o wszczęcie egzekucji

należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione oraz sposób egzekucji

(art. 797 § 1 k.p.c.). Poza egzekucją z ruchomości (por. art. 845 § 2 k.p.c.)

wierzyciel, żądając przeprowadzenia egzekucji innym sposobem, powinien uściślić

dane dotyczące prawa majątkowego, mającego być przedmiotem egzekucji.

Ewentualnie, jak stanowi art. 7971

k.p.c., wierzyciel może zlecić komornikowi

poszukiwanie za wynagrodzeniem majątku dłużnika. Jeżeli zajęty w egzekucji

majątek dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności lub jeżeli

wierzyciel wykaże, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni

zaspokojenia swej należności, może on żądać zobowiązania dłużnika do złożenia

wykazu majątku (art. 913 § 1 k.p.c.) względnie żądanie takie może jeszcze zgłosić

przed wszczęciem egzekucji (art. 913 § 2 k.p.c.), jeżeli uprawdopodobni,

że nie uzyska zaspokojenia w pełni swej należności ze znanego mu majątku albo

5

z przypadających dłużnikowi bieżących świadczeń periodycznych za okres

sześciu miesięcy.

Częściowo odmienne zasady dotyczące wymagań wniosku o wszczęcie

egzekucji, zakresu prowadzonej przez komornika egzekucji oraz poszukiwania

majątku dłużnika umożliwiającego prowadzenie egzekucji zawarte są w przepisach

dotyczących egzekucji świadczeń alimentacyjnych (art. 1081 – 1088 k.p.c.).

Zgodnie z art. 1081 § 1 k.p.c., jeżeli egzekucja dotyczy alimentów lub renty mającej

charakter alimentów, wierzyciel, kierując wniosek o wszczęcie egzekucji, nie ma

obowiązku wskazywać sposobu egzekucji, ani majątku dłużnika, z którego ma być

prowadzona. W takim wypadku uważa się, że wniosek dotyczy wszystkich

dopuszczalnych sposobów egzekucji, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości.

Ponadto, według art. 1086 § 1 k.p.c., komornik obowiązany jest z urzędu

przeprowadzić dochodzenie w celu ustalenia zarobków i stanu majątkowego

dłużnika. Jeżeli środki te okażą się bezskuteczne, organy Policji przeprowadzą na

wniosek komornika czynności w celu ustalenia m.in. miejsca pracy dłużnika.

Jeżeli w wyniku dochodzenia, o którym mowa w § 1, nie zostaną ustalone dochody

dłużnika ani jego majątek, komornik składa wniosek do sądu o nakazanie

dłużnikowi wyjawienia majątku (art. 1086 § 3 k.p.c.).

Treść wskazanych wyżej przepisów uzasadnia wniosek, że w postępowaniu

egzekucyjnym świadczeń alimentacyjnych znacznie ograniczono działanie zasady

dyspozycyjności na rzecz działania komornika jako organu egzekucyjnego

z urzędu. W szczególności wierzyciel alimentacyjny nie musi określać we wniosku

o wszczęcie egzekucji sposobu jej przeprowadzenia, nie ma obowiązku

sprecyzowania praw majątkowych dłużnika, które mają być przedmiotem egzekucji,

natomiast komornik jest zobowiązany z urzędu do poszukiwania majątku dłużnika,

z którego można egzekwować świadczenia alimentacyjne. Zasada dyspozycyjności

została natomiast zachowana w odniesieniu do egzekucji tych świadczeń

prowadzonej z nieruchomości; jej wszczęcie może nastąpić tylko na wniosek

wierzyciela, również podjęcie innych czynności w tym postępowaniu, np. dokonanie

opisu i oszacowania (art. 942 k.p.c.), czy wyznaczenie licytacji (art. 983 k.p.c.),

wymaga wniosku wierzyciela. Ogólnie rzecz ujmując, wyłączenie zastosowania art.

823 k.p.c. jest uzasadnione w odniesieniu do postępowań egzekucyjnych,

6

w których wyłączono bądź znacznie ograniczono działanie zasady dyspozycyjności,

na rzecz możliwości działania organu egzekucyjnego z urzędu. Jednocześnie

przepis ten powinien mieć zastosowanie do tych postępowań egzekucyjnych,

których wszczęcie i prowadzenie jest uzależnione od czynności wierzyciela.

Powyższy argument uzasadnia interpretację zawężającą wyłączenia zastosowania

art. 823 k.p.c., przewidzianego w art. 1086 § 5 zd. drugie k.p.c., tylko do tych

sposobów egzekucji świadczeń alimentacyjnych, w których znacznie ograniczono

zasadę dyspozycyjności, z pominięciem egzekucji z nieruchomości. Wyłączenie

zastosowania art. 823 k.p.c. także w odniesieniu do egzekucji świadczeń

alimentacyjnych prowadzonej z nieruchomości nie harmonizowałoby z przepisami

uzależniającymi wszczęcie i przebieg postępowania o egzekucję świadczeń

alimentacyjnych z nieruchomości od woli i aktywności samego wierzyciela.

W art. 1086 § 1 i 3 k.p.c. uregulowano szczególne obowiązki komornika

polegające na podejmowaniu czynności zmierzających do odnalezienia

majątku dłużnika umożliwiającego egzekucję świadczeń alimentacyjnych.

Obowiązki te należy ściśle wiązać z wszystkimi dopuszczalnymi sposobami

egzekucji, według których komornik może prowadzić egzekucję świadczeń

alimentacyjnych, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości (art. 1081 § 1 k.p.c.).

Taki wniosek wynika stąd, że konieczność podjęcia tych czynności przez komornika

nie zachodzi w razie złożenia przez wierzyciela wniosku o wszczęcie egzekucji

świadczeń alimentacyjnych z nieruchomości, gdyż we wniosku tym należy wskazać

nieruchomość, z której ma być przeprowadzona egzekucja (art. 923 k.p.c.).

Obowiązku wskazania przez wierzyciela alimentacyjnego we wniosku o wszczęcie

egzekucji z nieruchomości konkretnej nieruchomości dłużnika nie wyłącza bowiem

żaden z przepisów szczególnych regulujących egzekucję świadczeń

alimentacyjnych. Innymi słowy, obowiązek podjęcia przez komornika czynności,

o których mowa w art. 1086 § 1 i 3 k.p.c., zachodzi wówczas, gdy wniosek

o wszczęcie egzekucji świadczeń alimentacyjnych obejmuje przeprowadzenie

egzekucji bez wskazania jej sposobu albo wskazuje inne sposoby jej

przeprowadzenia niż przez egzekucję z nieruchomości. Oczywiście, na skutek

przeprowadzenia przez komornika dochodzenia albo po złożeniu wykazu majątku

przez dłużnika może zostać ujawnione, że dłużnik posiada nieruchomości,

7

jednakże skierowanie do nich egzekucji będzie możliwe wówczas, gdy taki wniosek

złoży wierzyciel. Z tych względów uzasadniony jest wniosek, że przepis art. 1086

§ 5 zd. drugie k.p.c. jest funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią regulacji

zawartej w art. 1086 k.p.c., dotyczy więc egzekucji świadczeń alimentacyjnych

prowadzonej przez komornika wszelkimi sposobami i z każdego składnika majątku

dłużnika, który uda mu się ustalić, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości.

Za przyjęciem, że wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. przewidziane w art.

1086 § 5 zd. drugie k.p.c. nie obejmuje egzekucji świadczeń alimentacyjnych

z nieruchomości przekonuje także systematyka przepisu zawartego w art. 1086 § 5

zd. drugie k.p.c. ulokowanego w jednostce redakcyjnej regulującej szczególne

obowiązki komornika związane z poszukiwaniem majątku dłużnika, z którego może

on prowadzić egzekucję. Gdyby przepis ten miał odnosić się do wszystkich

sposobów egzekucji, z pewnością zostałby zamieszczony w odrębnej jednostce

redakcyjnej.

Zajęte stanowisko znajduje dodatkowe uzasadnienie w treści art. 1086 § 5

zd. pierwsze k.p.c., według którego bezskuteczność egzekucji nie stanowi

podstawy do umorzenia postępowania. Wyłączenie umorzenia postępowania

z powodu bezskuteczności egzekucji, przewidziane w art. 1086 § 1 zd. pierwsze

k.p.c., podyktowane jest tym, że mimo jej bezskuteczności, komornik jest

zobowiązany do dalszego poszukiwania majątku dłużnika i prowadzenia z niego

egzekucji wszelkimi dostępnymi sposobami, o których mowa w art. 1081 § 1 k.p.c.,

z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości. Potwierdza to, że w całości regulacja

zawarta w art. 1086 § 5 k.p.c. łączy się z tymi sposobami egzekucji świadczeń

alimentacyjnych, w których komornik jest zobowiązany do poszukiwania majątku

dłużnika i prowadzenia egzekucji wszystkimi sposobami, z wyłączeniem egzekucji

z nieruchomości.

Za powyższym stanowiskiem przemawia wreszcie wzgląd na szczególnie

dotkliwe skutki prawne, jakie dotykają dłużnika w razie wszczęcia egzekucji

z nieruchomości, tj. składnika majątku częstokroć służącemu do zaspokajania

podstawowych potrzeb życiowych dłużnika lub spełniającego inne istotne dla niego

funkcje gospodarcze. W znacznej też części przypadków wartość nieruchomości

dłużnika pozostaje w niewspółmiernej relacji do wartości egzekwowanego

8

świadczenia alimentacyjnego. Zgodnie natomiast z art. 799 § 1 k.p.c., spośród kilku

sposobów egzekucji wierzyciel powinien zastosować najmniej uciążliwy dla

dłużnika. Przepis ten jest również adresowany do wierzyciela alimentacyjnego

zamierzającego przeprowadzić egzekucję świadczeń alimentacyjnych

z nieruchomości. Wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. także w odniesieniu do

egzekucji świadczeń alimentacyjnych prowadzonej przez wierzyciela

z nieruchomości prowadziłoby do zbyt daleko idącego ograniczenia dłużnika

w prawie do korzystania i rozporządzania nieruchomością w sytuacji, gdy według

innych, wskazanych wcześniej, przepisów z pozostałych składników majątku

dłużnika komornik jest zobowiązany do prowadzenia egzekucji mimo bierności

wierzyciela. Ponadto należy mieć także na uwadze, że przepisy dotyczące

egzekucji z nieruchomości (por. art. 1024 § 1 pkt 3 i art. 1025 § 1 pkt 2 w zw.

z art. 1036 § 1 pkt 1 k.p.c.) zawierają mechanizmy zapewniające zaspokojenie

należności wierzyciela alimentacyjnego nawet wówczas, gdy nie prowadził on

egzekucji z nieruchomości. Przepisy te w wystarczającym stopniu zapewniają

ochronę interesu wierzyciela alimentacyjnego w razie jego bierności po wszczęciu

postępowania egzekucyjnego z nieruchomości.

Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. podjęto

uchwałę, jak na wstępie.