III CZP 39/12

Sygn. akt III CZP 39/12

UCHWAŁA

.Dnia 18 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa miasta W.

przeciwko M. sp. z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 lipca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 7 marca 2012 r.,

"Czy odstąpienie od umowy wzajemnej pozbawia stronę

dokonującą takiego odstąpienia roszczenia o zapłatę przez drugą

stronę kary umownej, zastrzeżonej na wypadek zwłoki lub opóźnienia

za okres poprzedzający odstąpienie od umowy, jeśli strony w umowie

nie zastrzegły prawa dochodzenia tej kary również w przypadku

odstąpienia od umowy, zastrzegły natomiast karę umowną

przysługującą z tytułu odstąpienia od umowy?"

podjął uchwałę:

Roszczenie o zapłatę kary umownej na wypadek zwłoki lub

opóźnienia nie przysługuje stronie odstępującej od umowy

wzajemnej, jeżeli w umowie zastrzeżono również taką karę

w związku z odstąpieniem od umowy.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 23 marca 2011 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej M.

spółki z o.o. w W. na rzecz powoda Miasta W. kwotę 607.499 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 30 marca 2010 r. do dnia zapłaty - tytułem kary umownej za

opóźnienie w wykonaniu przez pozwaną robót przewidzianych w umowie z dnia 30

marca 2007 r. - oraz kwotę 100.028 zł z odsetkami ustawowymi od 30 marca 2010

r. do dnia zapłaty, tytułem skapitalizowanych odsetek.

Ustalił, że dnia 30 marca 2007 r. strony - powód jako zamawiający i pozwana

jako wykonawca - zawarły umowę o rozbudowę budynku. Zakończenie budowy

miało nastąpić w terminie 11 miesięcy od dnia przekazania wykonawcy placu

budowy. W umowie (postanowienie zawarte w § 9 ust. 1.3) strony uzgodniły,

że w przypadku, gdy bieżące kontrole postępu robót wykażą, że nie ma możliwości

technicznych wykonania przedmiotu umowy w terminie umownym, a szacowane

przez zamawiającego opóźnienie zakończenia choćby jednego z elementów

przedmiotu umowy z winy wykonawcy przekracza 30 dni w stosunku do terminu

ujętego w harmonogramie rzeczowo-finansowym, zamawiający może odstąpić od

umowy z winy wykonawcy i żądać zapłaty kary umownej, która, zgodnie z § 10 ust.

1.3 umowy, wynosić miała 20% wartości wynagrodzenia umownego brutto.

Ponadto w § 10 ust. 1.1 umowy strony przewidziały kary umowne w wysokości

0,3% wartości wynagrodzenia umownego brutto za każdy dzień opóźnienia

w wykonaniu robót. Ustalony termin wykonania robót nie został dotrzymany.

W związku z zaistniałym opóźnieniem w realizacji robót powód w dniu 4 lipca

2008 r. złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy. Wcześniej, w dniu 3 lipca

2008 r., oświadczenie o odstąpieniu od umowy złożyła również pozwana.

Pismem z dnia 9 października 2008 r., powód wezwał pozwaną do zapłaty kwoty

605.913 zł tytułem kar umownych z tytułu opóźnienia w realizacji robót. Kwota ta,

mimo wezwania, nie została zapłacona przez pozwaną.

Sąd Okręgowy uwzględnił w znacznej części powództwo, uznając, że powód

był uprawniony do żądania kar umownych na podstawie § 10 ust. 1.1 umowy, gdyż

odstąpienie od umowy przez powoda nastąpiło z powodu niedotrzymania terminu

wykonania robót przez pozwaną, a więc z przyczyn leżących po stronie

3

wykonawcy. W związku z tym nieskuteczne było odstąpienie od umowy dokonane

przez pozwaną dnia 3 lipca 2008 r.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację pozwanej wniesioną od wyroku Sądu

pierwszej instancji, przyjął, że z treści postanowienia zawartego w § 10 ust. 1.1

umowy wynika, iż kary umowne zostały zastrzeżone na wypadek opóźnienia

w wykonaniu robót, jednakże pojęcie „opóźnienie” użyte w tym postanowieniu

umownym obejmowało jego kwalifikowaną postać, czyli zwłokę. Powód nie

wykazał, by wyznaczał pozwanej odpowiedni, dodatkowy, termin do wykonania

umowy z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu

będzie uprawniony do odstąpienia od umowy, wezwania do wykonania umowy były

kierowane pod rygorem naliczenia kar umownych, zatem przesłanki z art. 491 k.c.

nie zostały spełnione. Ponadto postanowienie zawarte w § 9 ust. 1.3 umowy

zakwalifikował jako zastrzeżenie umowne, o którym mowa w art. 492 k.c.

(lex commissoria). W tym stanie rzeczy odstąpienie od umowy dokonane przez

powoda było skuteczne w świetle art. 492 k.c.

Rozpoznając zasadność podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia

prawa materialnego, Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości prawne, którym

dał wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zagadnieniu

prawnym. Opowiadając się za stanowiskiem wyłączającym dopuszczalność

równoczesnego żądania kar umownych zastrzeżonych na wypadek zwłoki lub

opóźnienia oraz na wypadek odstąpienia od umowy, wskazał jednocześnie,

że stanowisko to nie harmonizuje z tymi orzeczeniami Sądu Najwyższego,

w których przyjęto możliwość dochodzenia kar umownych zastrzeżonych na

wypadek zwłoki lub opóźnienia także po odstąpieniu od umowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Należy w pierwszej kolejności wyjaśnić, jakie znaczenie ma użyte

w pytaniu prawnym pojęcie kary umownej przysługującej na wypadek odstąpienia

od umowy, gdyż jako termin pozaustawowy, mający swe źródło w postanowieniach

umownych, budzi ono wątpliwości. Zgodnie z art. 483 § 1 k.c., można zastrzec

w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego

wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy

4

(kara umowna). Z powołanego przepisu - zawartego w dziale kodeksu cywilnego

regulującym skutki niewykonania zobowiązań (art. 471 - 486) - wynika, że kara

umowa jest związana z odpowiedzialnością odszkodowawczą za szkodę

spowodowaną niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania

niepieniężnego (poszczególnymi przejawami nienależytego wykonania

zobowiązania). Odstąpienie od umowy nie jest ani nienależytym wykonaniem

zobowiązania, ani niewykonaniem zobowiązania, lecz wykonaniem przez jedną ze

stron stosunku obligacyjnego uprawnienia prawnokształtującego, realizowanego na

podstawie postanowienia zawartego w umowie wzajemnej (art. 395 § 1 i art.

492 k.c.) albo wynikającego z przepisów ustawy (ogólnych – art. 491 i art. 493 k.c.

oraz szczególnych, np. art. 560 § 1, art. 635, art. 636 § 1 i art. 640 k.c.). Na

potrzeby rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego znaczenie mają te

przepisy, które dotyczą uprawnienia do odstąpienia od umowy wzajemnej

w następstwie okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dłużnik,

w szczególności zwłoki w wykonaniu zobowiązania (art. 491 i art. 492 k.c.) oraz

niemożliwości jednego ze świadczeń wzajemnych wskutek okoliczności, za które

ponosi odpowiedzialność strona zobowiązana (art. 493 k.c.). W takich przypadkach

dochodzi zazwyczaj do doznania szkody przez stronę, która skorzystała

z uprawnienia do odstąpienia od umowy, co powoduje powstanie obowiązku

dłużnika naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania (por. art. 494

k.c.). Obowiązek ten wiąże się więc z odpowiedzialnością dłużnika za niewykonanie

zobowiązania wynikającego z umowy wzajemnej, od której druga strona odstąpiła

w następstwie, poprzedzającego skorzystanie z tego uprawnienia

prawnokształtującego, niewłaściwego postępowania dłużnika (zwłoki w wykonaniu

zobowiązania albo doprowadzenia, z przyczyn za które dłużnik ponosi

odpowiedzialność, do niemożliwości świadczenia). W uchwale siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86 (OSNC 1987, nr 12, poz.

189), mającej moc zasady prawnej, przesądzono, że do zasad tej

odpowiedzialności odszkodowawczej ma zastosowanie art. 471 k.c. Uściślić więc

należy, że w klauzulach umownych przewidujących karę umowną na wypadek

odstąpienia od umowy nie chodzi o swego rodzaju sankcję finansową wobec

dłużnika z umowy wzajemnej za samo skorzystanie przez stronę przeciwną

5

z uprawnienia do odstąpienia od umowy, lecz o karę w znaczeniu art. 483 § 1 k.c.,

której celem jest naprawienie szkody spowodowanej przez dłużnika niewykonaniem

zobowiązania wynikającego z umowy, od której odstąpiono. Jak wyjaśniono

w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK 288/06

(OSP 2009, nr 4, poz. 39), zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od

umowy można zatem traktować jako formę uproszczenia redakcji warunków

umowy, która pozwala na przyjęcie przez strony, że wypadki niewykonania lub

nienależytego wykonania umowy, które uprawniają stronę do odstąpienia od

umowy, stanowią jednocześnie podstawę do domagania się zapłaty kary umownej.

W powołanym wyżej wyroku, jak również w części innych orzeczeń Sądu

Najwyższego (por. wyroki: z dnia 20 października 2006 r., IV CSK 154/06, OSNC

2007, nr 7-8, poz. 117, z dnia 13 czerwca 2008 r., I CSK 13/08, Lex nr 637699),

przyjęto także odmienną interpretację zastrzeżenia kary umownej na wypadek

odstąpienia od umowy, łącząc ją z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem

obowiązków wynikających z art. 494 k.c., w szczególności obowiązku zwrotu

otrzymanych świadczeń. W ocenie Sądu Najwyższego, w obecnym składzie, tak

rozumiana kara umowna musiałaby jednak wyraźnie wynikać z postanowień

umowy, w przeciwnym przypadku należy ją powiązać z obowiązkiem naprawienia

szkody spowodowanej niewykonaniem umowy, od której odstąpiono (por. uchwała

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86 oraz

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3,

poz. 36), a nie z obowiązkiem naprawienia szkody spowodowanej niewykonaniem

obowiązków wynikających z art. 494 k.c. powstałych wskutek odstąpienia od

umowy. Chodzi bowiem o karę umowną, której obowiązek zapłaty powstaje

z chwilą złożenia przez jedną ze stron umowy skutecznego oświadczenia

o odstąpieniu od umowy, nie zaś o karę, której obowiązek zapłaty aktualizuje się

później w następstwie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania

wynikającego z art. 494 k.c. Ponadto kara ta przysługuje tej stronie, która była

uprawniona do złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy z przyczyn, za które

ponosi odpowiedzialność strona przeciwna. Tymczasem obowiązek zwrotu

świadczeń otrzymanych na podstawie umowy, powstający z mocy art. 494 k.c.

z chwilą odstąpienia od umowy, ciąży na obu stronach umowy i każda z nich może

6

ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą za niewykonanie lub nienależytego

wykonanie tego obowiązku.

II. Zakresy pojęć: „niewykonanie zobowiązania” oraz „nienależyte wykonanie

zobowiązania” nie są tożsame. Stan opóźnienia lub zwłoki w wykonaniu

zobowiązania, który już ustał, stanowi jedną z postaci nienależytego wykonania

zobowiązania. W przypadku, gdy dłużnik spóźnia się z wykonaniem zobowiązania

i z tej przyczyny wierzyciel odstępuje od umowy, dochodzi do niewykonania

zobowiązania. Konstrukcja kary umownej z tytułu nienależytego wykonania

zobowiązania (ściślej, za szkodę powstałą w następstwie nienależytego wykonania

zobowiązania), w tym obejmującą opóźnienie lub zwłokę w wykonaniu

zobowiązania, zakłada, że dojdzie do wykonania zobowiązania, ale w sposób

nienależyty (np. co do terminu), natomiast konstrukcja kary umownej na wypadek

niewykonania zobowiązania zakłada, że zobowiązanie nie zostanie wykonane.

Jeżeli więc umowa przewiduje karę umowną za zwłokę lub opóźnienie w wykonaniu

zobowiązania oraz karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy, oznacza to,

że pierwsza z tych kar jest zastrzegana jedynie za szkodę spowodowaną

opóźnieniem lub zwłoką - jako jednych z postaci nienależytego wykonania

zobowiązania, które jednak zostanie wykonane - natomiast drugi rodzaj kary

umownej dotyczy rekompensaty za szkodę doznaną przez wierzyciela wskutek

niewykonania zobowiązania, w następstwie odstąpienia od umowy, chociażby

przyczyną wykonania tego uprawnienia była wcześniejsza zwłoka dłużnika lub inne

okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dłużnik. W uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1984 r., III CZP 70/83 (OSNCP 1984, nr 8,

poz. 131) wskazano, że kara umowna za nienależyte wykonanie zobowiązania

należy się wierzycielowi w razie jej zastrzeżenia, gdy świadczenie zostało

wprawdzie spełnione przez dłużnika, ale w sposób nienależyty, tzn. gdy zaistniała

rozbieżność między zakresem zaspokojenia wierzyciela przewidzianym w treści

zobowiązania a zaspokojeniem uzyskanym w rzeczywistości. Rozbieżność ta może

dotyczyć takich elementów należytego wykonania zobowiązania, jak termin

świadczenia, wykonawcy świadczenia, miejsca świadczenia czy jakość

świadczenia. Obowiązek zapłaty kary umownej za niewykonanie zobowiązania

powstaje, gdy zobowiązanie nie zostało wykonane, a zatem, gdy dłużnik nie spełnił

7

świadczenia, które zgodnie z treścią zobowiązania należało się wierzycielowi.

Uwzględniając powyższe założenie, przyjęto w powołanej uchwale, że nie może

być kumulowana kara umowna przewidziana za nienależyte wykonanie

zobowiązania, np. kara umowna za zwłokę w wykonaniu zobowiązania i kara

umowna za niewykonanie zobowiązania. Nie sposób bowiem jednocześnie spełnić

wymagań, od których naliczenie tych kar jest uzależnione, tj. wykonać, choćby

w sposób nienależyty, i nie wykonać tego samego zobowiązania. Wierzyciel nie

może zażądać zapłaty obu wymienionych kar umownych, gdyż wzajemnie się one

wykluczają. Jest to logiczne, skoro bowiem zobowiązanie nie zostało wykonane, nie

mogła nastąpić zwłoka w jego wykonaniu, gdyż byłoby to contradictio in adiecto.

Mimo że powołana uchwała została podjęta na podstawie

nieobowiązujących już ogólnych warunków umów o roboty budowlane

wykonywanych na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki

gospodarki nieuspołecznionej, zawartych w załączniku do zarządzenia Ministra

Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. (M.P.

Nr 18, poz. 102), zachowała walor uniwersalny. Stanowisko wyrażone w tej

uchwale zostało również zaakceptowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

28 stycznia 2011 r., I CSK 315/10 (OSNC-ZD 2011, nr 4, poz. 85), w którym

przyjęto, że kara umowna za nienależyte wykonanie zobowiązania należy się

wierzycielowi w razie jej zastrzeżenia, gdy świadczenie zostało wprawdzie

spełnione przez dłużnika, ale w sposób nienależyty, tzn. gdy zaistniała rozbieżność

między zakresem zaspokojenia wierzyciela przewidzianym w treści zobowiązania

a zaspokojeniem uzyskanym w rzeczywistości. Obowiązek zapłaty kary umownej

zastrzeżonej za niewykonanie zobowiązania powstaje, gdy zobowiązanie nie

zostało wykonane, a zatem gdy dłużnik nie spełnił świadczenia, które zgodnie

z treścią zobowiązania należy się wierzycielowi, przy czym nastąpiło to z powodu

okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Spełnienie jedynie części świadczenia –

jak to miało miejsce w sprawie wyżej wymienionej - jest równoznaczne

z niespełnieniem świadczenia, a tym samym z niewykonaniem zobowiązania.

Dlatego nie jest możliwe kumulowanie kary umownej przewidzianej za nienależyte

wykonanie zobowiązania, np. wykonanie ze zwłoką, z karą umowną

za niewykonanie tego samego zobowiązania.

8

Stanowisko wyrażone w powołanych wyżej orzeczeniach należy podzielić.

Ustawodawca w sposób jednoznaczny w art. 494 k.c. przesądził, iż wskutek

odstąpienia od umowy (na podstawie upoważnienia ustawowego, jak również

umownego uregulowanego w art. 492 k.c.) powstaje stan, który należy

zakwalifikować jako niewykonanie zobowiązania, skoro strona, która odstąpiła od

umowy, według tego przepisu, może dochodzić naprawienia szkody wynikłej

z niewykonania zobowiązania. Z tego względu, że odstąpienie od umowy powoduje

przekształcenie się stanu zwłoki lub opóźnienia w stan niewykonania zobowiązania

strona może dochodzić kary umownej przewidzianej na wypadek odstąpienia od

umowy, tj. kary przewidzianej na wypadek niewykonania zobowiązania

z wyłączeniem możliwości równoczesnego dochodzenia kary umownej

zastrzeżonej z tytułu zwłoki lub opóźnienia jako jednej z postaci nienależytego

wykonania zobowiązania.

III. Konsekwencją przyjęcia stanowiska, że zakresy pojęć nienależytego

wykonania zobowiązania oraz niewykonania zobowiązania nie są tożsame jest

również konieczność rozróżnienia odpowiedzialności za szkodę spowodowaną

nienależytym wykonaniem zobowiązania oraz za szkodę spowodowaną

niewykonaniem zobowiązania. W razie odstąpienia od umowy wchodzić będzie

w rachubę odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niewykonaniem

zobowiązania, która pochłania odpowiedzialność za szkodę, wcześniej doznaną,

z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania, które miało miejsce przed

odstąpieniem od umowy.

Charakteryzując istotę prawną kary umownej, podnosi się niekiedy,

że stanowi ona swego rodzaju surogat odszkodowania. W uzasadnieniu uchwały

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03

(OSNC 2004, nr 5, poz. 69), mającej moc zasady prawnej, wyjaśniono, że myśl,

iż kara umowna jest tzw. surogatem odszkodowania nie oznacza bynajmniej tego,

że kara umowna ma „zastąpić” jedynie odszkodowanie w związku z powstającą

po stronie wierzyciela szkodą majątkową. Sformułowanie „surogat odszkodowania”

należy rozumieć w tym sensie, że strony przy zawarciu umowy określają z góry

wysokość należnego wierzycielowi odszkodowania na wypadek niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika i odszkodowanie (kara

9

umowna) kompensuje wszystkie negatywne dla wierzyciela konsekwencje

wynikające ze stanu naruszenia zobowiązania. Niekiedy operuje się w tej sytuacji

pojęciem tzw. szkody ogólnej, innej niż zindywidualizowana szkoda

majątkowa wierzyciela. Uwzględniając powyższe oraz treść art. 494 k.c., można

wyprowadzić wniosek, że zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od

umowy ma rekompensować szkodę wierzyciela (w szerszym ujęciu, niż

szkodę majątkową wynikającą z art. 361 § 2 k.c.) spowodowaną niewykonaniem

zobowiązania wynikającego z umowy, od której odstąpiono. W uzasadnieniu

uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86,

na tle odstąpienia od umowy na podstawie art. 560 § 2 k.c., przyjęto, że w wypadku

gdy kupujący odstępuje od umowy z powodu wady rzeczy sprzedanej (art. 560 § 2

k.c.) jego uprawnienia określone w art. 494 k.c. obejmują również roszczenie

o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania w granicach

dodatniego interesu umowy, co obejmuje roszczenie o pełne naprawienie wszelkiej

szkody.

Podstawą przyjęcia w umowie określonych co do wysokości kar umownych

na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania jest zawsze

pewna kalkulacja przyszłej, hipotetycznej szkody (ujemnych następstw, o których

mowa w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03), jaką poniesie strona w związku

z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania. Zakres szkody

spowodowanej niewykonaniem zobowiązania w następstwie odstąpienia od umowy

jest specyficzny. Na jej rozmiar wpływa szkoda doznana na skutek określonego

przejawu nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika w okresie

poprzedzającym odstąpienie od umowy, jak również wszelkie koszty, jakie

poniosła strona w związku z koniecznością odstąpienia od niej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3, poz. 36).

Z drugiej strony, w razie odstąpienia od umowy, strona wykonująca to uprawnienie

będzie zwolniona z obowiązku świadczenia wzajemnego, co powinno być

uwzględnione przy określaniu wysokości doznanej przez nią szkody, zgodnie

z zasadą compensatio lucri cum damno (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

14 maja 1956 r., I CR 1505/54, OSPiKA 1957, nr 1, poz. 4, wyrok Sądu

10

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 2 czerwca 2010 r., I ACa 334/10, POSAG 2010, nr

3, poz. 4). Jeżeli więc w umowie przewidziano odrębną karę umowną w związku

z odstąpieniem od umowy, to należy przyjąć, że tak określona kara miała

rekompensować szkodę - w przewidywanym przez strony rozmiarze - jakiej dozna

strona na skutek niewykonania zobowiązania w następstwie odstąpienia od umowy.

Podstawą zastrzeżenia tej kary, co do wysokości, była bowiem określona kalkulacja

hipotetycznej i specyficznej szkody, jaką poniesienie strona w związku

z niewykonaniem zobowiązania w następstwie odstąpienia od umowy. Wniosek ten

jest tym bardziej uzasadniony, jeżeli uwzględni się, że strony, zastrzegając karę

umowną na wypadek odstąpienia od umowy, mogą zróżnicować jej wysokość

w zależności od przyczyn, które były przyczyną złożenia przez jedną z nich

oświadczenia o odstąpieniu od umowy. Jeżeli więc strony umowy wzajemnej

przewidziały karę u mowną w związku z odstąpieniem od umowy, nie różnicując jej

wysokości od przyczyn, które spowodowały skorzystanie z tego uprawnienia

prawnokształtującego, należy przyjąć, że kara ta miała rekompensować całą

szkodę, jakiej dozna strona na skutek niewykonania zobowiązania w następstwie

odstąpienia od umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2012 r.,

V CSK 260/1, nie publ.).

IV. Przyjętemu stanowisku o niedopuszczalności łącznego dochodzenia kary

umownej zastrzeżonej na wypadek opóźnienia lub zwłoki w wykonaniu

zobowiązania oraz kary umownej przewidzianej na wypadek odstąpienia od umowy

nie sprzeciwiają się orzeczenia Sądu Najwyższego, w których przyjęto możliwość

dochodzenia kar umownych zastrzeżonych na wypadek zwłoki lub opóźnienia

w wykonaniu zobowiązania także po odstąpieniu od umowy (por. wyrok z dnia

29 czerwca 2005 r., V CSK 105/05, Lex nr 395072, z dnia 5 października 2006 r.,

IV CSK 157/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 114, z dnia 20 października 2006 r.,

IV CSK 154/06, z dnia 2 października 2007 r., II CNP 101/07, Lex nr 490505 oraz

z dnia 25 marca 2011 r., IV CSK 401/10, Lex Polonica nr 2810271). W sprawach

tych nie wystąpiło zagadnienie równoczesnego dochodzenia takich kar oraz kary

umownej przewidzianej na wypadek odstąpienia od umowy, a problem sprowadzał

się do rozstrzygnięcia możliwości dochodzenia kar umownych zastrzeżonych

za nieterminowe wykonanie zobowiązania także po odstąpieniu od umowy, przy

11

założeniu, że na skutek odstąpienia od umowy następują skutki ex tunc polegające

na zniesieniu stosunku obligacyjnego, a w konsekwencji, zgodnie z przyjmowaną

w nauce prawa zasadą accesorium sequitur principale, powinno upaść również

akcesoryjne względem zobowiązania głównego postanowienie umowne dotyczące

kary umownej.

Skutki wykonania umownego prawa odstąpienia od umowy reguluje art. 395

§ 2 k.c. – który przewiduje m.in., że w takim przypadku umowę uważa się

za niezawartą – nie reguluje tego natomiast art. 494 k.c. Zagadnienia,

czy w sytuacjach podlegających regulacji art. 494 k.c., ma odpowiednie

zastosowanie przepis art. 395 § 2 zd. pierwsze k.c. przewidujący, że umowę uważa

się za niezawartą, nadto, czy odstąpienie od umowy wywołuje skutki ex tunc, czy

ex nunc, są przedmiotem sporów w nauce prawa. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przeważa stanowisko, że wykonanie prawa odstąpienia od umowy

w sytuacjach objętych hipotezą art. 494 k.c. uzasadnia analogiczne stosowanie art.

395 § 2 zd. pierwsze k.c. oraz, że skutki wynikające z tego przepisu następują

ex tunc, powodując zniesienie stosunku prawnego wynikającego z umowy (por.

wyroki: z dnia 13 października 1992 r., II CRN 104/92, Lex nr 9088, z dnia 6 maja

2004 r., II CK 261/03, Lex nr 174165, z dnia 23 stycznia 2008 r., V CSK 379/07,

OSNC-ZD 2008, nr 4, poz. 108, z dnia 27 marca 2008 r., II CSK 477/07, Lex nr

385595, uzasadnienie wyroku z dnia 21 października 2010 r., IV CSK 112/10,

OSNC-ZD, 2011, nr 2, poz. 40, uzasadnienie postanowień: z dnia 20 października

2011 r., IV CSK 47/11, BSN 2012, nr 2 oraz z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK

296/11, Biul. SN 2012, nr 3, str. 12-13). Jednakże w orzeczeniach Sądu

Najwyższego – powołanych na wstępie - opartych na założeniu, iż odstąpienie od

umowy powoduje ex tunc zniesienie stosunku prawnego wynikającego z umowy,

przyjęto utrzymanie się postanowień dotyczących kar umownych zastrzeżonych na

wypadek opóźnienia lub zwłoki w wykonaniu zobowiązania. W szczególności

w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., IV CSK

157/06, stwierdzono, że wykonanie prawa odstąpienia od umowy wzajemnej znosi

prawa i obowiązki stron należące do jej istoty, natomiast wywołuje nowe roszczenia

określone w ustawie oraz nie znosi odpowiedzialności z tytułu zastrzeżenia kary

umownej. W orzeczeniu tym zwrócono uwagę na to, że utrzymywanie w mocy

12

postanowień umownych zabezpieczających lub upraszczających wyrównanie

szkody w znaczeniu bardziej potocznym niż w art. 361 § 2 k.c. lub skłaniających

dłużnika do wypełnienia zobowiązania jest zgodne z zasadami współczesnych

regulacji prawa kontraktowego lub traktatowego. Podobnie w wyroku z dnia

2 października 2007 r., II CNP 101/07 przyjęto, że poglądy o zniweczeniu umowy

na skutek odstąpienia, oparte na sformułowaniu art. 395 § 2 k.c., są trafne

w odniesieniu do skutków obligacyjnych jej istotnych postanowień. Zwrot ustawowy

"umowa uważana jest za niezawartą" wskazuje na element fikcji, konieczny wtedy,

gdy umowa była zawarta oraz w znacznej części już wykonana. Ustawa określa

przywracanie stanu sprzed jej wykonania, a ponadto uprawnia odstępującego do

odszkodowania od drugiej strony odpowiedzialnej za niewykonanie zobowiązania

(art. 494 k.c.). Również w wyroku z dnia 29 czerwca 2005 r., V CK 105/05, przyjęto,

że w świetle art. 494 k.c. nie można podzielić stanowiska, że w związku

z wystąpieniem prawnych skutków odstąpienia od umowy ex tunc, po wygaśnięciu

umowy strona wykonująca uprawnienie odstąpienia od umowy nie mogłaby w ogóle

dochodzić kar umownych przewidzianych w tej umowie na wypadek opóźnienia

wykonania umowy lub w razie jej niewykonania. Podkreślono, że roszczenie

o zapłatę kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy powstaje przecież

dopiero w wyniku wykonania tego uprawnienia kształtującego.

Należy podzielić wyrażone w powołanych wyżej orzeczeniach stanowisko,

że nawet przy założeniu, iż wskutek odstąpienia od umowy w sytuacjach objętych

hipotezą art. 494 k.c. następuje - na podstawie analogicznie stosowanego art. 395

§ 2 zd. pierwsze k.c. - zniweczenie ex tunc węzła obligacyjnego wynikającego

z umowy, utrzymują się postanowienia umowne dotyczące kar umownych,

przełamując zasadę akcesoryjności, przewidziane przez strony właśnie na

wypadek odstąpienia od umowy, gdy, zgodnie z art. 494 k.c., aktualizuje się

odpowiedzialność jednej ze stron umowy za szkodę spowodowaną niewykonaniem

zobowiązania. Dopuszczalność dochodzenia kar umownych zastrzeżonych na

wypadek zwłoki lub opóźnienia w razie odstąpienia od umowy musi jednak

zakładać, że wolą stron było, aby kary te utrzymały się także po odstąpieniu od

umowy. W takim przypadku należałoby przyjąć, że przekształcają się one, z chwilą

odstąpienia od umowy, w karę umowną za szkodę spowodowaną niewykonaniem

13

zobowiązania, jeżeli jednocześnie w umowie nie przewidziano odrębnej kary

umownej z tego tytułu.

Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzeczono, jak na wstępie.