III CZP 40/12

Sygn. akt III CZP 40/12

UCHWAŁA

Dnia 18 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Gminy Miasta T.

przy uczestnictwie Fundacji "Odnowa Zabytków "

w T.

o ustanowienie kuratora,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 lipca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 19 marca 2012 r.,

"Czy sytuacja, w której osoba prawna ma tzw. "zarząd

kadłubowy" jest objęta hipotezą art. 42 § 1 k.c., a zatem sąd

ustanawia dla niej kuratora?"

podjął uchwałę:

Utrata możliwości kierowania przez zarząd kadłubowy

działalnością osoby prawnej lub reprezentowania jej na zewnątrz

uzasadnia ustanowienie kuratora dla tej osoby (art. 42 § 1 k.c.).

Uzasadnienie

2

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 grudnia 2011 r. oddalił wniosek

Gminy Miasta T. o ustanowienie na podstawie art. 42 § 1 k.c. kuratora dla Fundacji

„Odnowa Zabytków”. Ustalił, że w dniu 13 lutego 1989 r. R. B., J. P. i B. P.

ustanowili wspomnianą Fundację, której celem statutowym było gromadzenie

środków finansowych i rzeczowych na realizację programu rewaloryzacji zabytków

T. określonego przez Obywatelski Komitet Odnowy Zabytków T. i zatwierdzonego

przez Radę Narodową Miasta T. Zgodnie ze statutem zatwierdzonym przez

Ministra Kultury i Sztuki w porozumieniu z Ministrem Finansów, organami Fundacji

są: rada składająca się z 17 członków powoływanych przez Prezydium

Obywatelskiego Komitetu Odnowy Zabytków T., w tym przewodniczącego

będącego jednocześnie przewodniczącym tego Komitetu, i zarząd liczący co

najmniej 4 osoby, w tym prezesa powoływanego i odwoływanego przez radę.

Uchwałą Miejskiej Rady Narodowej w T. z dnia 14 grudnia 1989 r. rozwiązano

Obywatelski Komitet Odnowy Zabytków T. W Krajowym Rejestrze Sądowym jest

ujawniony zarząd składający się z dwóch osób: K. S. i Z. J.

Zdaniem Sądu Rejonowego, ustanowienie kuratora jest bezprzedmiotowe,

nie ma już bowiem Obywatelskiego Komitetu Odnowy Zabytków T., który był

uprawniony do wyboru rady Fundacji i jej zarządu.

Sąd Okręgowy, przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy od

postanowienia Sądu Rejonowego, powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu

prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 42 § 1 k.c., jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich

spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora.

Wątpliwość Sądu Okręgowego sprowadza się do tego, czy przepis ten dotyczy

tylko takiej sytuacji, gdy osoba prawna w ogóle nie ma zarządu, czy również takiej,

gdy ma tzw. zarząd kadłubowy.

Według art. 4 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.; dalej „u.f.”), fundacja działa na podstawie

przepisów tej ustawy i statutu. Skład i organizację zarządu, sposób powoływania

oraz obowiązki i uprawnienia tego organu i jego członków powinien określać statut

3

(art. 5 u.f.). Zarząd fundacji kieruje jej działalnością oraz reprezentuje fundację na

zewnątrz (art. 10 u.f.). Sąd Najwyższy przyjął w postanowieniu z dnia 8 grudnia

1992 r., I CRN 182/92 (OSNC 1993, nr 7-8, poz. 139), że zarząd fundacji powinien

mieć charakter kolegialny. W uchwałach z dnia 1 lutego 2000 r., III CZP 36/99

(OSNC 2000, nr 7-8, poz. 124) i z dnia 18 kwietnia 2000 r., III CZP 9/00 (OSNC

2000, nr 9, poz. 153) Sąd Najwyższy dopuścił możliwość ustanowienia dla fundacji

kuratora w trybie art. 42 k.c.

Podobne rozwiązania dotyczące zarządu zawierają przepisy regulujące

działalność handlowych spółek kapitałowych i spółdzielni. Ustawa wprowadza

w odniesieniu do spółki akcyjnej obowiązek określenia w statucie liczby członków

zarządu i rady nadzorczej albo co najmniej minimalnej i maksymalnej liczby

członków tych organów (art. 304 § 1 pkt 8 k.s.h.). Zarząd spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością i spółki akcyjnej składa się z jednego albo większej liczby

członków (art. 201 § 2 i art. 368 § 2 k.s.h.). Zarząd prowadzi sprawy spółki

i reprezentuje spółkę (art. 201 § 1 i art. 368 § 1 k.s.h.). Statut spółdzielni określa

skład i liczbę członków zarządu, może też przewidywać zarząd jednoosobowy,

którym jest prezes (art. 49 § 1 pr. spółdz.). Zarząd kieruje działalnością spółdzielni

oraz reprezentuje ją na zewnątrz (art. 48 § 1 pr. spółdz.).

Cechą wspólną ustawy o fundacjach, kodeksu spółek handlowych i prawa

spółdzielczego jest to, że żadna z tych ustaw nie określa minimalnej ani sztywnej

liczby członków zarządu, odsyłając w tym zakresie do statutu (kodeks spółek

handlowych nie zawiera tu wyraźnej regulacji w odniesieniu do spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością). Należy zatem przyjąć, że zarządem kadłubowym jest zarząd

składający się z mniejszej liczby członków niż określona w statucie liczba

minimalna albo sztywna.

Odmienne regulacje prawne przyjęto w odniesieniu do rady nadzorczej

(komisji rewizyjnej) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjnej oraz

spółdzielni. Po pierwsze, ten organ musi mieć charakter kolegialny. Po drugie,

w ustawie określono minimalną liczbę jego członków. Rada nadzorcza (komisja

rewizyjna) musi mianowicie składać się co najmniej z trzech członków, a w spółce

publicznej – co najmniej z pięciu członków (art. 215 § 1, art. 217 i art. 385 § 1 k.s.h.,

4

art. 45 § 1 pr. spółdz.). W uchwale z dnia 17 listopada 1987 r., III PZP 30/87

(OSNCP 1988, nr 5, poz. 57) Sąd Najwyższy przyjął, że rada nadzorcza spółdzielni

pracy w składzie mniejszym od przewidzianego w statucie jest uprawniona do

wykluczenia członka ze spółdzielni, przy zachowaniu wymaganego quorum do

podjęcia uchwały, obliczonego od faktycznie wybranej liczby członków rady zgodnie

ze statutem, chyba że jej skład uległ zmniejszeniu poniżej trzech członków.

W uzasadnieniu podkreślił, że rada licząca mniej niż trzech członków nie może

w ogóle skutecznie działać i podejmować uchwał. Przepis art. 45 § 1 pr. spółdz.

ustanawiający minimalną liczbę członków rady spółdzielni zawiera implicite

upoważnienie dla spółdzielni do określenia większej liczby członków rady. Oznacza

to przede wszystkim, że liczba członków rady powinna być zgodna ze statutem.

W takiej sytuacji statut, a nie ustawa określa liczbę członków rady w spółdzielni.

Nie wynika jednak z tego, że rada nadzorcza, licząca mniej członków niż

przewiduje statut, traci przymioty organu spółdzielni i może być potraktowana za

organ nieistniejący. Rada nadzorcza - jeżeli liczy co najmniej trzech członków -

nadal istnieje, natomiast skuteczność jej działania może być ograniczona

ze względu na postanowienia statutu określające warunki i sposób podejmowania

uchwał przez ten organ, w tym zwłaszcza dotyczące quorum. Podobny pogląd Sąd

Najwyższy wypowiedział we wcześniejszym wyroku z dnia 20 lutego 1987 r., I PR

1/87 (OSNCP 1988, nr 6, poz. 84). Sąd Najwyższy w niniejszym składzie,

podzielając ten pogląd, odnosi go również do zarządu spółdzielni, a także do

zarządów innych osób prawnych, w szczególności fundacji, spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością i spółki akcyjnej. Znajduje on podstawę normatywną

w szczególności w art. 56 § 1 zdanie trzecie pr. spółdz., zgodnie z którym w razie

konieczności rada może wyznaczyć jednego lub kilku ze swoich członków do

czasowego pełnienia funkcji członka (członków) zarządu. Przepis ten znajduje

zastosowanie m.in. w odniesieniu do zarządu kadłubowego.

Zarząd kadłubowy osoby prawnej jest zatem jej organem istniejącym.

Z punktu widzenia art. 42 § 1 k.c. istotne jest jednak nie tyle nieistnienie organu,

ile niemożność prowadzenia przez osobę prawną swoich spraw „z braku

powołanych do tego organów”. W tym przepisie brak organu powołanego do

prowadzenia spraw osoby prawnej oznacza zatem nie tylko nieistnienie organu, ale

5

również sytuację, gdy organ wprawdzie formalnie istnieje, ale nie może kierować

działalnością osoby prawnej lub reprezentować jej na zewnątrz (w wypadku

fundacji i spółdzielni) albo prowadzić spraw osoby prawnej lub jej reprezentować

(w wypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej).

Kierowanie działalnością fundacji albo spółdzielni (prowadzenie spraw spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością albo spółki akcyjnej) wiąże się m.in.

z podejmowaniem uchwał przez zarząd. Niemożność ich podejmowania może

zatem uzasadniać ustanowienie kuratora dla osoby prawnej także wtedy, gdy

osoba ta zachowała możność jej reprezentowania przez zarząd.

Reprezentowanie osoby prawnej przez zarząd wiąże się przede wszystkim

ze składaniem oświadczeń woli. Sąd Najwyższy stwierdził w wyroku z dnia

5 listopada 2010 r., I CSK 63/10 („Monitor Spółdzielczy” 2010, nr 6, s. 20),

że członkowie nienależycie obsadzonego, w stosunku do wymagań statutu, organu

osoby prawnej, określanego mianem „kadłubowego”, powołanego do jej

reprezentacji, mogą reprezentować tę osobę, jeżeli jest możliwe spełnienie

obowiązujących w tej osobie reguł jej reprezentacji. Podobnie w wyroku z dnia

21 stycznia 2005 r., I CK 528/04 (OSNC 2006, nr 1, poz. 11) Sąd Najwyższy

podkreślił, że jeżeli zarząd spółki jest trzyosobowy, a reprezentować spółkę mogą

tylko dwaj członkowie zarządu, to brak trzeciego członka zarządu nie ma

decydującego znaczenia dla możliwości skutecznego jej reprezentowania przez

pozostałych członków zarządu. Taki zarząd nie może natomiast skutecznie

podejmować uchwał, gdyż wbrew art. 208 § 5 k.s.h. niewykonalne jest

zawiadomienie wszystkich członków zarządu o jego posiedzeniu. W interesie spółki

jest więc – zdaniem Sądu Najwyższego – jak najszybsze uzupełnienie składu

zarządu, tak aby był on zgodny z wymaganiami przewidzianymi w umowie spółki.

Podzielając ten pogląd, należy dodać, że jeżeli nie nastąpi szybkie uzupełnienie

składu zarządu kadłubowego, wskutek czego nie będzie on mógł podejmować

uchwał, nawet przy zachowaniu możności reprezentowania osoby prawnej może

być uzasadnione ustanowienie dla niej kuratora na podstawie art. 42 k.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie

prawne, jak w uchwale.

6