III CZP 46/12

Sygn. akt III CZP 46/12

UCHWAŁA

Dnia 18 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. S.

w przedmiocie odmowy dokonania czynności notarialnej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 lipca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 6 lutego 2012 r.,

"Czy przedmiotem zapisu windykacyjnego, określonego

w treści art. 9811

§ 2 pkt 1 k.c. może być rzecz będąca w chwili

sporządzenia testamentu przedmiotem ustawowej wspólności

małżeńskiej?"

podjął uchwałę:

Zapisem windykacyjnym mogą być objęte przedmioty

majątkowe wymienione w art. 9811

§ 2 k.c. należące do majątku

wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności

ustawowej.

Uzasadnienie

2

Notariusz I. K. odmówiła dokonania czynności notarialnej, polegającej na

sporządzeniu testamentu zawierającego m.in. zapis windykacyjny spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu, które wchodzi w skład majątku wspólnego

skarżącego A. S. i jego małżonki K. S.

Sąd Okręgowy, przy rozpoznawaniu zażalenia A. S. na odmowę dokonania

czynności notarialnej, powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym

przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 9811

§ 2 k.c. – dodanym przez ustawę z dnia 18 marca

2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 85, poz. 458), która weszła w życie dnia 23 października 2011 r. – przedmiotem

zapisu windykacyjnego może być m.in. rzecz oznaczona co do tożsamości

i zbywalne prawo majątkowe. Wątpliwość Sądu Okręgowego sprowadza się do

tego, czy takie przedmioty majątkowe mogą wchodzić do majątku wspólnego

małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej.

Rozważane zagadnienie z natury rzeczy nie było dotychczas przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego. Jedynym znanym orzeczeniem sądu

powszechnego dotyczącym tego zagadnienia jest postanowienie Sądu

Okręgowego w Opolu z dnia 29 listopada 2011 r. W okolicznościach tej sprawy

wnioskodawczyni chciała sporządzić testament notarialny i dążyła do

zamieszczenia w jego treści ustanowienia zapisu windykacyjnego, którego

przedmiotem miał być udział w wysokości ½ w prawie własności nieruchomości

wchodzącej w skład wspólnego majątku małżonków. Notariusz odmówił dokonania

tej czynności, twierdząc, że byłaby ona sprzeczna z prawem, ponieważ nie

jest dopuszczalne rozporządzanie tytułem zapisu windykacyjnego udziałami

w przedmiotach wchodzących w skład wspólnego majątku małżonków.

Sąd Okręgowy w Opolu oddalił zażalenie wnioskodawczyni. Uznał, że z art. 35

k.r.o. wynika, iż w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej żaden

z małżonków nie może rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzenia

udziałem w całym majątku wspólnym lub w jego poszczególnych składnikach, które

3

w razie ustania wspólności by mu przypadły. W ocenie Sądu Okręgowego,

spadkodawca musi mieć prawo do przedmiotu zapisu windykacyjnego oraz do

rozporządzania nim nie tylko w chwili otwarcia spadku, lecz już w chwili testowania.

Badanie tych okoliczności uzasadnia wprowadzenie wymagania sporządzenia

testamentu w formie aktu notarialnego, jeżeli jednym z postanowień tego

testamentu miałoby być ustanowienie zapisu windykacyjnego. Co więcej, wysokość

udziałów poszczególnych małżonków we wspólnym majątku może okazać się

nierówna, a tymczasem dokładnie w chwili otwarcia spadku musi być jasne, co jest

przedmiotem zapisu windykacyjnego. Sąd Okręgowy stwierdził również,

że bezwzględny charakter przepisów prawa spadkowego wymaga, aby w razie

wątpliwości przyjąć ich wykładnię literalną.

W piśmiennictwie (krytyczna glosa do tego postanowienia) trafnie

podkreślono, że art. 35 k.r.o. dotyczy wyłącznie czynności prawnych inter vivos, nie

może zatem być przeszkodą do ustanowienia zapisu windykacyjnego, którego

przedmiotem miałby zostać udział w majątku wspólnym małżonków. Funkcją tego

przepisu jest niedopuszczenie osób trzecich do sfery prawnej majątku wspólnego

w trakcie trwania wspólności, lecz nie wówczas, gdy wspólność ustaje, co dzieje się

najpóźniej z chwilą śmierci jednego z małżonków.

Za stanowiskiem uznającym dopuszczalność ustanawiania zapisów

windykacyjnych, obejmujących przedmioty wchodzące w skład wspólnego majątku

małżonków, przemawiają też dalsze argumenty.

O zasadności tego poglądu świadczy przede wszystkim wykładnia językowa

art. 9811

§ 2 k.c. Wskazany w tym przepisie katalog dotyczy wyłącznie

potencjalnych przedmiotów zapisu windykacyjnego. Nie określa on zwłaszcza,

kiedy testator może dysponować przedmiotem zapisu: czy w chwili testowania,

chwili otwarcia spadku, czy w całym okresie między sporządzeniem aktu ostatniej

woli a otwarciem spadku. Charakter prawny mortis causa zapisu windykacyjnego

nakazuje oceniać skuteczność takiego rozrządzenia z uwzględnieniem stanu, jaki

ma miejsce w chwili otwarcia spadku. Wcześniej, choć czynność taka została już

dokonana, nie wywołuje ona żadnych skutków prawnych i może być swobodnie

zmieniona. Kwestia, kiedy testator ma dysponować przedmiotem

4

zapisu windykacyjnego, została uregulowana w odrębnym przepisie - w art. 9812

k.c. Nie ma zatem żadnych podstaw, zwłaszcza w wykładni językowej, aby

ograniczać możliwość dysponowania określonymi przedmiotami tytułem zapisu

windykacyjnego, stosując jako kryterium to, czy w chwili testowania testator może

nimi dysponować. Oznacza to, że za dopuszczalne należy przyjąć rozporządzanie

tytułem zapisu windykacyjnego rzeczami i prawami przyszłymi oraz cudzymi. Inną

kwestią jest skuteczność takich rozrządzeń, która jest oceniana na podstawie

art. 9812

k.c. W konsekwencji za dopuszczalne i ważne należy uznać rozrządzenie

przez jednego z małżonków w testamencie przedmiotem wchodzącym w skład

wspólnego majątku małżonków tytułem zapisu windykacyjnego.

Należy podkreślić, że choć brak rozróżnienia między ważnością

i skutecznością rozrządzenia jest powoływany na obronę stanowiska przeciwnego,

to z innej perspektywy może on świadczyć o dopuszczalności uczynienia

przedmiotem zapisu windykacyjnego przedmiotu wchodzącego w skład wspólnego

majątku małżonków. Notariusz, oceniając dopuszczalność sporządzenia

testamentu zawierającego zapis windykacyjny, ma za zadanie jedynie zapewnić

ważność dokonywanej czynności prawnej, podczas gdy może ona wywrzeć skutki

prawne wiele lat później i zapewnienie jej skuteczności nie jest możliwe.

Jednym z istotnych kryteriów ważności zapisu windykacyjnego jest to, aby

przedmiot tego zapisu mógł przejść na zapisobiercę z chwilą otwarcia spadku

w drodze sukcesji syngularnej. Kryterium to jest spełnione, jeżeli ten przedmiot

należy do katalogu potencjalnych i dopuszczalnych przedmiotów zapisu

windykacyjnego zawartego w art. 9811

§ 2 k.c. Cechą przedmiotu zapisu

windykacyjnego wskazanego w art. 9811

§ 2 pkt 2 k.c. jest jego zbywalność. O ile

zatem ustawodawca odniósł skuteczność zapisu windykacyjnego nie do cech

przedmiotu zapisu, lecz do relacji między tym przedmiotem a zapisodawcą

(czy przedmiot zapisu wchodził w skład majątku zapisodawcy w chwili jego śmierci

- art. 9812

k.c.), o tyle zbywalność dotyczy samego przedmiotu zapisu

windykacyjnego, w oderwaniu od podmiotu do niego uprawnionego. Stąd np.

nie ma wątpliwości, że prawo jest zbywalne nawet wtedy, gdy to nie spadkodawca,

lecz kto inny jest do niego uprawniony. Nie ulega zaś wątpliwości, że spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu jest zbywalne, co wynika expressis verbis z art. 172

5

ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.).

Za stanowiskiem dopuszczającym objęcie zapisem windykacyjnym

przedmiotów należących do majątku wspólnego małżonków pozostających

w ustroju wspólności ustawowej przemawia wykładnia systemowa.

Jedną z podstawowych zasad prawa spadkowego jest zasada swobody

testowania. Wynika z niej powinność takiego interpretowania obowiązujących

przepisów, aby zapewnić jej realizację w jak najszerszym możliwym stopniu,

o ile tylko nie narusza to innych zasad prawa spadkowego. Zgodnie z tą zasadą

należy zatem tak wykładać przepisy o zapisie windykacyjnym, aby umożliwić jak

największemu kręgowi testatorów w jak najszerszym zakresie korzystanie z tej

instytucji, o ile tylko taka jest ich wola.

Wykładnia systemowa dostarcza jeszcze jednego argumentu na rzecz

dopuszczalności rozrządzenia mortis causa przedmiotem wchodzącym w skład

majątku wspólnego małżonków. Rozwiązanie tego problemu musi być spójne

z uregulowaniem prawa majątkowego małżeńskiego. Ustawodawca w 2003 r.

zdecydował się utrzymać wspólność majątkową małżeńską jako podstawowy

i ustawowy małżeński ustrój majątkowy. Nie jest zatem zasadna taka interpretacja

innych instytucji prawnych, która w wyraźny sposób prowadziłaby do rezultatów

niekorzystnych dla osób pozostających w ustroju majątkowej wspólności

małżeńskiej. Tymczasem taki byłby skutek przyjęcia odmiennego stanowiska co

do możliwości dysponowania przez każdego z małżonków przedmiotami

wchodzącymi w skład ich majątku wspólnego. Zakres swobody testowania takich

osób byłby zdecydowanie węższy. Praktyka wskazuje na to, że nadal większość

małżonków pozostaje w ustroju ustawowym. Wyłączenie możliwości uczynienia

przez każdego z nich przedmiotem zapisu windykacyjnego składnika majątku

wspólnego mogłoby zatem być postrzegane jako dyskryminacja osób

pozostających w związku małżeńskim.

Za dopuszczalnością rozrządzenia tytułem zapisu windykacyjnego

przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego małżonków przemawiają

też wnioski wynikające z wykładni funkcjonalnej (celowościowej).

6

Zapis windykacyjny jest instytucją prawną, z której co do zasady może skorzystać

każdy spadkodawca – nie można jej ograniczać w zasadzie wyłącznie do osób

niepozostających w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Ponadto instytucja

ta, choć przełamuje zasadę sukcesji uniwersalnej, jest zgodna z inną podstawową

zasadą prawa spadkowego – zasadą swobody testowania. Ta koherencja

przemawia za prowadzeniem wykładni sprzyjającej jak najszerszemu stosowaniu

zapisu windykacyjnego w praktyce.

Odmienna interpretacja byłaby wyraźnie sprzeczna z ratione legis ustawy

wprowadzającej do prawa polskiego instytucję zapisu windykacyjnego. Celem tej

ustawy było przede wszystkim spełnienie oczekiwań społecznych, które zmierzały

do umożliwienia dysponowania konkretnymi przedmiotami z majątku spadkodawcy

na wypadek śmierci tak, aby taka dyspozycja wywierała skutek rzeczowy.

Znaczne zawężenie zastosowania zapisu windykacyjnego przez wyłączenie

z zakresu przedmiotów takiego zapisu składników majątku wspólnego

małżeńskiego pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z zamiarem ustawodawcy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie

prawne, jak w uchwale.