I PK 20/12

Sygn. akt I PK 20/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J.B.

przeciwko Gminnemu Ośrodkowi Kultury w R. z siedzibą w R.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T.

z dnia 27 września 2011 r., sygn. akt […]

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T. w pkt I zasądził od strony pozwanej Gminnego

Ośrodka Kultury w R. na rzecz powódki J.B. kwotę 12.276,00 zł brutto tytułem

2

odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę wraz z

ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 3 czerwca 2011 r. do dnia zapłaty, w pkt

II w pozostałej części oddalił powództwo. W pkt III nadał wyrokowi w pkt I rygor

natychmiastowej wykonalności do kwoty 4.092,00 zł, w pkt IV koszty postępowania

pomiędzy stronami wzajemnie zniósł. Sąd Rejonowy stwierdził, że rozstrzygnięcie

sprawy zależało od ustalenia rzeczywistej podstawy zatrudnienia powódki u strony

pozwanej oraz oceny prawidłowości zastosowanego przez pracodawcę sposobu

rozwiązania łączącego strony stosunku pracy. Powódka domagała się

przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach, a Wójt Gminy R. zarządzeniem

Nr […] z dnia 25 listopada 2010 r. odwołał ją z zajmowanego stanowiska Dyrektora

Gminnego Ośrodka Kultury w R.z siedzibą w R., ponieważ powołano ją na to

stanowisko uchwałą Rady Gminy. W oparciu o poczynione ustalenia faktyczne Sąd

Rejonowy przyjął, że powódka od 15 grudnia 1978 r. była zatrudniona u strony

pozwanej na podstawie umowy o pracę na okres próbny, następnie zaś przyjęto ją

do pracy na to samo stanowisko na czas nieokreślony. Ustawa z dnia 25

października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U.

Nr 114, poz. 493) obowiązująca od dnia 26 grudnia 1991 r., przewiduje w art. 15

ust. 1 i 3 w związku z art. 9 ust. 1 i 10 ust. 1 wymóg, aby dyrektora komunalnej

instytucji kultury powoływała gmina na czas określony lub nieokreślony, po

zasięgnięciu opinii właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji

kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych, jak również opinii Ministra

Kultury i Sztuki w wypadkach ściśle przez niego określonych. Natomiast zgodnie z

treścią art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

terytorialnym (Dz.U. Nr 16, poz. 95 ze. zm.), zarząd gminy zatrudnia i zwalnia

kierowników gminnych jednostek organizacyjnych, a zatem również dyrektora

Gminnego Ośrodka Kultury. Po wejściu w życie ustawy o organizowaniu i

prowadzeniu działalności kulturalnej powódka została powołana na stanowisko

dyrektora Gminnego Ośrodka Kultury w R. z siedzibą w R. Uchwałą Nr […] Rady

Gminy w R. z dnia 27 października 1992 r. Stało się tak, choć było to sprzeczne z

treścią zapisu § 10 ust. 2 Statutu Gminnego Ośrodka Kultury w R., zgodnie z

którym dyrektora Ośrodka powołuje i odwołuje zarząd gminy. Wojewoda T.

rozstrzygnięciem nadzorczym z dnia 18 grudnia 1992 r., znak: […] stwierdził

3

nieważność tej uchwały, ale gmina nie podjęła żadnych działań w związku z

rozstrzygnięciem. W ocenie Sądu pierwszej instancji powódkę na stanowisko

dyrektora GOK powołał niewłaściwy organ, zatem de facto nie została skutecznie

powołana na zajmowane stanowisko. W tej sytuacji podstawą zatrudnienia powódki

u strony pozwanej była umowa o pracę, nie zaś powołanie, chociaż było to wbrew

obowiązującym przepisom ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i

prowadzeniu działalności kulturalnej, jak również zapisom statutu GOK. Sąd

Rejonowy uznał, że nie można domniemywać powołania, jeżeli nie dokonano

takiego powołania. Bezwzględnie obowiązujący charakter prawidłowo

ustanowionych przepisów przewidujących zatrudnienie na danych stanowiskach w

trybie aktów pozaumownych wyłącza możliwość zastosowania w tych wypadkach

umów o pracę, jako czynności kreujących ten stosunek. Stosownie do treści art. 30

§ 3 k.p. oświadczenie każdej ze stron o wypowiedzeniu lub rozwiązaniu umowy o

pracę bez wypowiedzenia powinno nastąpić na piśmie. W myśl przepisu art. 30 § 4

k.p. w oświadczeniu pracodawcy o wypowiedzeniu umowy zawartej na czas

nieokreślony powinna być zawarta przyczyna uzasadniająca rozwiązanie umowy.

Wymaganie to jest skorelowane z treścią art. 45 k.p., zgodnie z którym pracownik

może poddać sądowej kontroli dokonane wypowiedzenie zarówno pod kątem

prawidłowości formalnej, jak i jego merytorycznej zasadności. Powódka domagała

się przywrócenia do pracy na dotychczasowym stanowisku, ale Sąd pierwszej

instancji zasądził w to miejsce odszkodowanie uznając, że przywrócenie do pracy

jest niemożliwe. Miał tutaj na uwadze, że w myśl ustawy z dnia 25 października

1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. z 2001 r. Nr

13, poz. 123 ze zm.), podstawą nawiązania stosunku pracy z dyrektorem instytucji

kulturalnej jest powołanie, co przewiduje art. 15 tej ustawy, a powódka była

zatrudniona w oparciu o umowę o pracę.

Apelację od tego wyroku wywiodła powódka zaskarżając go w całości.

Wyrokiem z dnia 27 września 2011 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T. oddalił apelację powódki. Sąd Okręgowy dokonując

analizy zaskarżonego wyroku i jego motywów zawartych w pisemnym

uzasadnieniu, doszedł do przekonania, że zarzuty podniesione w apelacji są

chybione. Sąd wskazał, że wypowiedzenie jest zwykłym środkiem rozwiązywania

4

umów o pracę. W kodeksie pracy istnieje rozróżnienie między formalnym

wskazaniem przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę (art. 30 § 4), a jej

zasadnością (art. 45 § 1). Naruszenie art. 30 § 4 k.p. ma miejsce wówczas, gdy

pracodawca nie wskazuje w ogóle przyczyny wypowiedzenia, bądź gdy wskazana

przez niego przyczyna jest niedostatecznie konkretna, a przez to niezrozumiała dla

pracownika. W niniejszej sprawie strona pozwana nie wskazała przyczyn

wypowiedzenia, zatem naruszyła przepisy o wypowiadaniu umów o pracę i słusznie

Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powódki odszkodowanie. Powódka jednak

domagała się przywrócenia do pracy na dotychczasowym stanowisku i

kwestionowała uznanie przez Sąd Rejonowy, że uwzględnienie tego żądania było

niemożliwe. Sąd Okręgowy badając zasadność zarzutu naruszenia art. 45 § 2 k.p.

przez jego niewłaściwe zastosowanie uznał, że jest on bezzasadny, podzielając w

tym zakresie stanowisko Sądu pierwszej instancji. Zgodnie z aktualnym brzmieniem

art. 15 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu

działalności kulturalnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 13, poz. 123 ze zm.), podstawą

nawiązania stosunku pracy z dyrektorem instytucji kultury jest powołanie. Powódka

była zatrudniona na tym stanowisku na podstawie umowy o pracę. Przywrócenie

powódki do pracy na poprzednio zajmowane stanowisko było niemożliwe, gdyż nie

spełnia ona tego wymogu i nie można było w taki sposób uzdrowić wadliwego

sposobu nawiązania stosunku pracy. Okoliczność, że przez 20 lat od wejścia w

życie ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu

działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114, poz. 493) nie uległa zmianie podstawa

zatrudnienia powódki nie może obecnie skutkować uznaniem, że nie stanowiło to

naruszenia przepisów tej ustawy i można to było obecnie sanować. Wbrew

stanowisku powódki ze wspomnianej ustawy nie wynikało, aby art. 15 nie miał

zastosowania do już zatrudnionych dyrektorów zatem i do powódki. Powódka

słuchana na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2011 r. zeznała, że kiedy weszła w życie

ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności

kulturalnej brała udział w szkoleniach i jej treść była jej znana. Rada Gminy w R.

podjęła uchwałę Nr […] z dnia 27 października 1992 r., którą powoływała powódkę

na stanowisko dyrektora i uchwalała statut GOK. Uchwała ta stanowiła podstawę

wpisu GOK przez Urząd Gminy do rejestru instytucji kultury pod nr 1/1. Jak wynika

5

z umowy rachunku bankowego zawartej w dniu 2 sierpnia 2000 r., powódka w celu

wykazania swojego umocowania do jej zawarcia w imieniu strony pozwanej

przedłożyła między innymi nominację i statut GOK. Zatem musiała znać treść

uchwały Nr […] z dnia 27 października 1992 r. skoro się nią posłużyła w instytucji

bankowej. Ponadto ze sporządzonej odręcznie przez powódkę struktury własnej

jednostki pod poz. 10 widnieje statut Gminnego Ośrodka Kultury 1992 r. plus

uchwała Rady Gminy (k. 21). W tej sytuacji twierdzenia powódki, jakoby nie znała

treści uchwały Rady Gminy Nr […] z dnia 27 października 1992 r., w ocenie Sądu,

nie mogły się ostać w świetle zasad doświadczenia życiowego i logiki, zwłaszcza że

słuchana za stronę pozwaną H.H. potwierdziła, że tę uchwałę przedłożono w

banku. Sąd Rejonowy doszedł do tego samego wniosku. Sąd wskazał także, że

słusznie zauważyła powódka, że przepis art. 45 § 2 k.p. nie stawia dodatkowych

warunków, mówi jedynie o przywróceniu pracownika do pracy na dotychczasowych

warunkach, a wyrok o przywróceniu do pracy ma charakter konstytutywno-

deklaratoryjny. Jednakże z tego faktu nie można było wywieść skutku jakiego

oczekuje skarżąca. Przywrócenie do pracy powódki w istniejącym stanie

faktycznym i prawnym prowadziłoby do naruszenia zasad powoływania na

stanowisko dyrektora, w myśl wskazanej ustawy o organizowaniu i prowadzeniu

działalności kulturalnej i dlatego też słusznie Sąd Rejonowy oddalił to żądanie

pozwu. Ponadto Sąd wskazał, że powódka zajmowała swoje stanowisko będąc

umocowaną przez niewłaściwy organ i zasadnie Sąd Rejonowy przesądził, że

strony łączył stosunek pracy na podstawie umowy o pracę zawartą na czas

nieokreślony, a nie powołanie. Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. był również bezzasadny, a Sąd Rejonowy dokonał

prawidłowo swobodnej, ale nie dowolnej oceny dowodów po wszechstronnym

rozważeniu zebranego w sprawie materiału dowodowego.

Powódka zaskarżyła w całości wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 27

września 2011 r. Skargę kasacyjną oparła na podstawie naruszenia prawa

materialnego: - art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25

października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (j.t.:

Dz.U. z 2001 r. Nr 13, poz. 123 ze zm.) polegającego na ich niewłaściwym

zastosowaniu wskutek uznania, że przywrócenie powódki do pracy na poprzednich

6

warunkach jest niemożliwe, Mając na uwadze powyższy zarzut wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w T. ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przywrócenie powódki do pracy u pozwanego na dotychczasowych warunkach

pracy i płacy oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów

postępowania za obie instancję oraz za postępowanie przed Sądem Najwyższym

według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w taryfowej

wysokości. W uzasadnieniu skargi powódka przedstawiła zagadnienie prawne

zawierające się w pytaniu, czy w przypadku dyrektora instytucji kultury

zatrudnionego na podstawie umowy o pracę przed wejściem w życie ustawy z dnia

25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (j.t.:

Dz.U. z 2001 r. Nr 13, poz. 123 ze zm.) oraz rozwiązania z nim stosunku pracy po

wejściu w życie wskazanej ustawy, sąd pracy uwzględniając powództwo takiego

pracownika z tytułu wadliwego wypowiedzenia umowy pracę powinien przywrócić

tego pracownika do pracy na dotychczasowych warunkach, tj. na podstawie umowy

o pracę, czy też przywrócenie go do pracy na podstawie umowy o pracę jest

niemożliwe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i

prowadzeniu działalności kulturalnej stanowi, że „dyrektora instytucji kultury

powołuje organizator na czas określony lub nieokreślony, po zasięgnięciu opinii

właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz

stowarzyszeń zawodowych i twórczych" oraz że "odwołanie następuje w tym

samym trybie". Ani w tym przepisie, ani w żadnym innym przepisie ustawy nie

stwierdzono, że powołanie dyrektora na stanowisko oznacza nawiązanie z osobą

powołaną stosunku pracy lub że powołany dyrektor instytucji kultury pozostawać

musi w stosunku pracy z taką instytucją. Rozstrzygnięcie kwestii, czy art. 15 ust. 1

ustawy jest „przepisem odrębnym" w sensie o jakim mowa w art. 68 § 1 k.p., ma dla

orzekania o roszczeniach osoby zatrudnionej w ramach stosunku pracy na

stanowisku jakie zajmowała powódka, a w konsekwencji także dla oceny

7

prawnomaterialnych zarzutów apelacji, znaczenie podstawowe. Gdyby bowiem

ocenę kwestii charakteru wskazanego wyżej przepisu rozstrzygnąć na korzyść

stanowiska, iż jest on „przepisem odrębnym" ze skutkami z art. 68 § 1 k.p., to

zakres roszczeń pracowniczych wywiedzionych przez odwołanego ze stanowiska

dyrektora instytucji kultury z art. 45 k.p., powinien zostać ograniczony zgodnie z

dyspozycją art. 69 k.p. Zatem przywrócenie do pracy byłoby niedopuszczalne. Przy

stanowisku przeciwnym natomiast ograniczenia te nie miałyby zastosowania, a akt

powołania i odwołania osoby zatrudnionej w ramach stosunku pracy na stanowisku

dyrektora instytucji kultury należałoby traktować jako przesłankę warunkującą

możliwość powierzenia tego stanowiska w ramach stosunku pracy, a nie jako

czynności prowadzącej odpowiednio do nawiązania lub rozwiązania stosunku

pracy. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, na gruncie ustawy z

dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej

należy przyjąć, że powołanie dyrektora instytucji kultury, o którym mowa w art. 15

tej ustawy, oznacza powołanie na stanowisko w rozumieniu art. 68 k.p. Ustawa ta

nie przewiduje żadnej innej podstawy dla zajmowania stanowiska dyrektora

instytucji kultury. W oparciu o poczynione ustalenia faktyczne wiążące Sąd

Najwyższy w niniejszej sprawie podstawą zatrudnienia powódki u strony pozwanej

była umowa o pracę, nie zaś powołanie. Z niekwestionowanych ustaleń wynikało

bowiem, że skarżąca od 15 grudnia 1978 r. była zatrudniona u strony pozwanej na

podstawie umowy o pracę na okres próbny, następnie zaś przyjęto ją do pracy na

to samo stanowisko na czas nieokreślony. Po wejściu w życie ustawy o

organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej powódka została powołana na

stanowisko Dyrektora Gminnego Ośrodka Kultury w R.z siedzibą w R. Uchwałą Nr

[…] Rady Gminy w R. z dnia 27 października 1992 r. Stało się tak, choć było to

sprzeczne z treścią zapisu § 10 ust. 2 Statutu Gminnego Ośrodka Kultury w R.

Wojewoda T. rozstrzygnięciem nadzorczym z dnia 18 grudnia 1992 r., znak: […],

stwierdził nieważność tej uchwały, ale gmina nie podjęła żadnych działań w

związku z tym, zatem powódkę na stanowisko dyrektora GOK powołał niewłaściwy

organ, innymi słowy nie została ona skutecznie powołana na zajmowane

stanowisko. W tej sytuacji podstawą zatrudnienia powódki u strony pozwanej była

umowa o pracę, nie zaś powołanie. Powyższe oznaczało, że w niniejszej sprawie w

8

miejsce art. 68 k.p. zastosowanie winien mieć art. 45 k.p. W myśl art. 45 § 1 k.p.

zasadą jest, że w razie ustalenia, iż wypowiedzenie umowy o pracę jest

nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy -

stosownie do żądania pracownika - orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a

jeżeli umowa uległa już rozwiązaniu - o przywróceniu pracownika do pracy na

poprzednich warunkach albo o odszkodowaniu. Wyjątkowo (art. 45 § 2 k.p.) sąd

pracy może nie uwzględnić żądania pracownika uznania wypowiedzenia za

bezskuteczne lub przywrócenia do pracy, jeżeli ustali, że uwzględnienie takiego

żądania jest niemożliwe lub niecelowe, zasądzając w to miejsce odszkodowanie.

Ze brzmienia przepisu wynika, że nie idzie w nim o to, iż przywrócenie do pracy

pracownika było kiedyś niecelowe lub niemożliwe, w szczególności, że mogło być

tak oceniane przy uwzględnieniu jedynie stanu rzeczy, jaki istniał w chwili

wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi. Niezależnie od tego, mając na

uwadze funkcję tego przepisu oraz założenia techniczno-prawne, które leżą u jego

podstawy, należy stwierdzić, że ocena, czy przywrócenie pracownika do pracy

(uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne) jest niemożliwe lub niecelowe musi być

dokonywana przy uwzględnieniu stanu rzeczy istniejącego w chwili wydawania

wyroku (dokonywania oceny). Na rzecz takiej wykładni art. 45 § 2 k.p. przemawiają

nie tylko racje jezykowo-logiczne, ale także konieczność ścisłej jego interpretacji,

skoro w myśl art. 45 § 1 k.p. zasadą jest wybór roszczenia przez pracownika.

Ustalenie niemożliwości lub niecelowości przywrócenia do pracy jest przy tym

elementem stanu rzeczy, który powinien być brany pod uwagę przez sąd według

jego istnienia w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Ocena więc, czy

roszczenie pracownika o przywrócenie go do pracy powinno być uwzględnione,

zależy od tego, czy według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy

przywrócenie to jest niemożliwe lub niecelowe. Jednak - mimo uchybień

pracodawcy - przywrócenie powódki do pracy na poprzednich warunkach, chociaż

teoretycznie możliwe, było niecelowe, gdyż wiązałoby się z koniecznością zmiany

obowiązującego u pozwanej statutu, który nie przewidywał możliwości zatrudnienia

dwóch osób na tym samym stanowisku, a w momencie orzekania przez Sąd drugiej

instancji stanowisko dyrektora GOK było obsadzone. Przywrócenie powódki na to

stanowisko powodowałoby powstanie chaosu organizacyjnego związanego ze

9

sprawowaniem przez dwie osoby funkcji dyrektora. Zatem w ocenie Sądu

Najwyższego nie tyle przywrócenie powódki na zajmowane przez nią przed

wypowiedzeniem ostatnie warunki pracy i płacy było niemożliwe lecz niecelowe, a

przemawiał, za tym w ocenie Sądu, „obiektywny interes pozwanego". W

konsekwencji powyższej oceny i na podstawie art. 47 k.p. zasadne było w niniejszej

sprawie zasądzenie w miejsce przywrócenia do pracy odszkodowania za

naruszenie przepisów o rozwiązywaniu stosunku pracy. Z uwagi na powyższe

orzeczenie w postępowaniu sądowym przez Sąd pierwszej instancji i utrzymane w

mocy przez Sąd drugiej instancji odszkodowanie za niezgodne z prawem

rozwiązanie umowy o pracę, odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze Sąd

Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 39814

k.p.c.

/tp/