I PK 24/12

Sygn. akt I PK 24/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa L. B.

przeciwko "E. " SA w G.

o odprawę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 29 września 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 maja 2011 r., Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. zasądził od pozwanej E. Spółki Akcyjnej na rzecz powoda L. B.

kwotę 12.585,70 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lutego 2011 r. do dnia

zapłaty tytułem odprawy oraz orzekł o kosztach procesu i rygorze natychmiastowej

wykonalności.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód był zatrudniony w pozwanej Spółce

od 1 października 1976 r. do 31 stycznia 2011 r. Stosunek pracy uległ rozwiązaniu

na podstawie art. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników. W pozwanej Spółce obowiązywał Pakiet socjalny - Porozumienie w

sprawie gwarancji socjalnych, pracowniczych i związkowych zawarty w dniu 23

listopada 2005 r. pomiędzy wspólną reprezentacją związków zawodowych

działających przy Zakładach Sprzętu Oświetleniowego "E." w G. i B. SA w W. W

Pakiecie zamieszczono między innymi gwarancję, że przez 60 miesięcy pozostaną

w mocy dotychczasowe zakładowe akty prawa pracy, zaś ich ewentualna zmiana

będzie mogła być dokonana jedynie w porozumieniu ze związkami zawodowymi.

Na tej podstawie zachował aktualność zakładowy układ zbiorowy pracy

obowiązujący w Zakładach Sprzętu Oświetleniowego "E.", którego § 24

przewidywał dla pracowników uprawnienie do jednorazowej odprawy pieniężnej w

związku z przejściem na emeryturę, rentę inwalidzką, świadczenie przedemerytalne

i zasiłek przedemerytalny, przy czym wysokość odprawy miała być uzależniona od

stażu pracy pracownika. W dniu 12 maja 2010 r. został wydany regulamin zwolnień

grupowych przewidujący przeprowadzenie w pozwanej Spółce zwolnień grupowych

w liczbie do 250 osób w terminie do dnia 30 listopada 2010 r. W marcu 2009 r.

Spółka złożyła oświadczenie o wypowiedzeniu postanowień zakładowego układu

zbiorowego pracy z zachowaniem 24-miesięcznego okresu wypowiedzenia.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd pierwszej instancji na podstawie §

24 zakładowego układu zbiorowego pracy uwzględnił powództwo w zakresie

odprawy równej 500% przysługującego ostatnio wynagrodzenia za pracę z tytułu

uzyskania przez powoda prawa do świadczenia przedemerytalnego. Zdaniem

3

Sądu, odmowy wypłaty przez pracodawcę odprawy nie uzasadniało to, że powód

"nie przeszedł" na świadczenie przedemerytalne ani też, że w chwili nabycia przez

powoda uprawnień do tego świadczenia układ zbiorowy już nie obowiązywał.

Istotne - zdaniem Sądu Rejonowego - jest, że w chwili rozwiązania umowy o pracę

z powodem układ zbiorowy obowiązywał a pozwana wcześniej nie dokonała

żadnych czynności prawnych, które skutecznie pozbawiłyby powoda prawa do

odprawy. W szczególności pracodawca nie dokonał zmiany postanowień układu

zbiorowego pracy, co wynikało ze związania go układem przez okres 60 miesięcy

od dnia wejścia w życie Pakietu socjalnego. W ocenie Sądu Rejonowego, za

oddaleniem powództwa nie przemawiał też podnoszony przez Spółkę argument, że

treść § 24 układu zbiorowego była skorelowana z ówcześnie obowiązującym art.

37k ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu

(jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.) oraz nie uwzględniała

zmiany zasad przyznawania świadczeń przedemerytalnych wprowadzonej ustawą z

dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. Nr 120, poz.

1252 ze zm.). Pozwana nie zmieniła bowiem postanowień układu zbiorowego pracy

po wejściu w życie z dniem 1 sierpnia 2004 r. nowych regulacji ustawowych

dotyczących przyznawania świadczeń przedemerytalnych. Zdaniem Sądu pierwszej

instancji, pozwana nie mogła również pozbawić powoda uprawnienia do odprawy

pieniężnej, powołując się na postanowienia § 10 Regulaminu zwolnień grupowych.

W ocenie Sądu, od przyznanej powodowi odprawy należą się odsetki ustawowe za

czas opóźnienia w zapłacie, liczone od następnego dnia po dniu rozwiązaniu

umowy o pracę (art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

Od wyroku Sądu pierwszej instancji strona pozwana wniosła apelację.

Wyrokiem z dnia 29 września 2011 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten tylko sposób, że

ustalił datę wymagalności odsetek ustawowych na dzień 13 sierpnia 2011 r., a w

pozostałej części oddalił apelację, nie obciążając stron kosztami postępowania

odwoławczego. Sąd drugiej instancji podzielił w całości ustalenia faktyczne

poczynione przez Sąd Rejonowy i uznał je za własne. W ramach uzupełniającego

postępowania dowodowego Sąd odwoławczy ustalił dodatkowo, że z dniem 12

sierpnia 2011 r. powód utracił prawo do zasiłku dla bezrobotnych, zaś z dniem 16

4

września 2011 r. utracił status osoby bezrobotnej. Natomiast decyzją organu

rentowego z dnia 13 września 2011 r. powód uzyskał prawo do świadczenia

przedemerytalnego od dnia 12 sierpnia 2011 r. Sąd Okręgowy podkreślił, że

kwestią sporną w sprawie była ocena, czy powód zachował prawo do odprawy

przewidzianej w § 24 układu zbiorowego pracy w sytuacji, gdy w okresie pobierania

zasiłku dla bezrobotnych (warunkującego nabycie prawa do świadczenia

przedemerytalnego) układ zbiorowy z dniem 31 marca 2011 r. utracił moc

obowiązującą. Zdaniem Sądu Okręgowego, ocena uprawnienia powoda do

odprawy w związku przejściem na świadczenie przedemerytalne w sytuacji, gdy

przestały obowiązywać postanowienia zakładowego prawa pracy gwarantujące mu

to uprawnienie, co do zasady powinna zostać rozstrzygnięta w oparciu o

intertemporalne reguły dotyczące kolizji norm prawnych. W świetle zasady lex

posteriori derogat legi priori oznaczałoby to, że konsekwencją zmiany stanu

prawnego w czasie trwania stosunku pracy jest związanie stron stosunku pracy

nowymi przepisami od chwili ich wejścia w życie. Tego rodzaju konstrukcja

rodziłaby dalszy skutek, zgodnie z którym pracownikowi przysługiwałoby prawo do

świadczenia wynikającego z określonego aktu prawnego o tyle, o ile w dacie

spełnienia przez niego wszystkich przesłanek świadczenia wynikających z tego

aktu, nadal obowiązywałyby jego postanowienia. Dla oceny zmiany stanu prawnego

decydujące jest więc kryterium daty wejścia w życie aktu prawnego. W

rozpoznawanej sprawie oznaczałoby to, że powodowi przysługiwałoby prawo do

odprawy w związku z przejściem na świadczenie przedemerytalne tylko wówczas,

gdyby w dacie nabycia prawa do świadczenia przedemerytalnego nadal

obowiązywało postanowienie § 24 układu zbiorowego pracy. W ocenie Sądu

Okręgowego wykładnia dokonana wyłącznie w oparciu o regułę lex posteriori

derogat legi priori prowadzi jednak do oczywiście niezasadnych rezultatów. Należy

bowiem mieć na uwadze, że reguła ta nie wyczerpuje wszystkich przypadków

rozstrzygania kolizji intertemporalnej norm prawnych. Co najmniej równorzędną,

jeśli "nie bardziej znaczącą", jest ogólna reguła lex retro non agit (art. 3 k.c. w

związku z art. 300 k.p.), w świetle której normy prawne nie mają mocy wstecznej.

Opiera się ona na założeniu, że prawo w zasadzie powinno wpływać na stosunki

prawne na przyszłość i że nie należy zmieniać - zwłaszcza na gorsze - sytuacji

5

prawnej podmiotu ukształtowanej pod rządami dawnych przepisów. Jednym z

aksjologicznych aspektów zakazu retroakcji pozostaje również powinność ochrony

praw nabytych. Ochrona praw nabytych może być odnoszona również do ochrony

ekspektatyw, a więc praw przyszłych, in statu nascendi. Ochrona ekspektatyw jest

możliwa pod warunkiem ustalenia, że zostały one maksymalnie ukształtowane. O

tym, że danej osobie przysługuje ekspektatywa można mówić dopiero wówczas,

gdy uprawniony spełni znaczną część przesłanek warunkujących uzyskanie przez

niego prawa definitywnego stanowiącego punkt oceny prawnej ekspektatywy. Mając

to na uwadze, Sąd Okręgowy wywiódł, że z chwilą rejestracji w urzędzie pracy

celem uzyskania prawa do świadczenia przedemerytalnego, powód nabył

ekspektatywę tego świadczenia. Z tą chwilą nabył więc warunkowe, tymczasowe,

prawo do świadczenia przedemerytalnego, natomiast ostatecznie prawo to

ukształtowało się po 6-miesięcznym okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych i

stało się dla niego świadczeniem wymagalnym. Według Sądu Okręgowego, należy

zatem przyjąć, że już z chwilą rejestracji w urzędzie pracy, powód na podstawie §

24 układu zbiorowego pracy nabył prawo do odprawy w związku z przejściem na

świadczenie przedemerytalne. To, że w okresie 6 miesięcy pobierania przez

powoda zasiłku dla bezrobotnych przestał obowiązywać układ zbiorowy pracy

wskutek wypowiedzenia go przez pozwanego pracodawcę, pozostaje indyferentne

dla oceny roszczeń powoda. Późniejsza zmiana stanu prawnego, zgodnie z zasadą

lex retro non agit nie mogła wywierać wpływu na ocenę prawa, które już powodowi

przysługiwało, "jakkolwiek nie było jeszcze dostatecznie ukształtowane". Ponieważ

powód nabył prawo do świadczenia przedemerytalnego w dniu 12 sierpnia 2011 r.,

to zobowiązanie pracodawcy wynikające z § 24 układu zbiorowego pracy stało się

wymagalne dopiero w tej dacie. Niewykonanie zobowiązania w tym terminie

oznacza obowiązek zapłaty odsetek od następnego dnia (13 sierpnia 2011 r.).

Od wyroku Sądu Okręgowego pozwana Spółka wniosła skargę kasacyjną, w

której zarzuciła naruszenie § 24 zakładowego układu zbiorowego pracy oraz art. 9

w związku z art. 2417

§ 1 pkt 3 i art. 2417

§ 2 i 3 k.p., wskutek uznania, że powód

nabył prawo do odprawy z tytułu przejścia na świadczenie przedemerytalne z

dniem 12 sierpnia 2011 r. w sytuacji, gdy od dnia 31 marca 2011 r. nie

obowiązywały postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy. W

6

uzasadnieniu podstaw kasacyjnych pozwana wywiodła w szczególności, że

"przejście na świadczenie przedemerytalne" w obecnym stanie prawnym następuje

w wyniku wydania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzji potwierdzającej

nabycie prawa do tego świadczenia. Skoro pisemnym oświadczeniem z dnia 1

grudnia 2010 r. pozwana Spółka rozwiązała z powodem umowę o pracę za

wypowiedzeniem ze skutkiem na dzień 31 stycznia 2011 r., to powód mógł uzyskać

status osoby bezrobotnej najwcześniej z dniem 1 lutego 2011 r. Z kolei dokonane

przez pracodawcę w dniu 4 marca 2009 r. wypowiedzenie układu zbiorowego pracy

ze skutkiem na dzień 31 marca 2011 r. spowodowało, że jednorazowa odprawa

przedemerytalna przewidziana w układzie zbiorowym obowiązywała w ściśle

określonym przedziale czasowym (od 19 lutego 2001 r. do 31 marca 2011 r.). To

zaś oznacza, że Sąd Okręgowy nietrafnie uznał nabycie przez powoda prawa do

odprawy przedemerytalnej, gdyż "w dacie wyrokowania" już nie obowiązywało

postanowienie układowe przewidujące prawo do tego świadczenia. Dodatkowo

Spółka podniosła, że Sąd Okręgowy, przyjmując, iż powodowi należą się odsetki od

dnia 13 sierpnia 2011 r. ustalił dla nich samodzielny byt prawny, pozostający w

całkowitym oderwaniu od świadczenia głównego (odprawy). Znamienne jest, że

orzeczenie Sądu pierwszej instancji "zapadło w dacie", w której uprawniony organ

jeszcze nie stwierdził nabycia przez powoda prawa do świadczenia

przedemerytalnego. Z tej też przyczyny zmianę przez Sąd Okręgowy orzeczenia

Sądu pierwszej instancji należy uznać za "wyłączenie kosmetyczną" i w dodatku

całkowicie nieuprawnioną, gdyż powód nabył prawo do świadczenia

przedemerytalnego z dniem 12 sierpnia 2011 r., a więc bezspornie już dawno po

zakończeniu okresu obowiązywania w pozwanej Spółce zakładowego układu

zbiorowego pracy (31 marca 2011 r.). Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w całości oraz

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji,

ewentualnie o uchylenie obydwu wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie powództwa w części dotyczącej odprawy pieniężnej związanej z

uzyskaniem uprawnień do świadczeń przedemerytalnych w wysokości 12.585,70 zł

z ustawowymi odsetkami, a ponadto o zasądzenie kosztów procesu.

7

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, bowiem (w ostatecznym rozrachunku,

mimo wielu niedoskonałości argumentacji) trafnie zarzuca naruszenie przepisów

prawa materialnego wskazanych w jej podstawie (§ 24 układu zbiorowego pracy

oraz art. 9 w związku z art. 2417

§ 1 pkt 3 i art. 2417

§ 2 i 3 k.p.), w szczególności

przez uznanie, że powód nabył prawo do odprawy z dniem 12 sierpnia 2011 r.

wskutek nabycia z tym dniem prawa do świadczenia przedemerytalnego, mimo że

wcześniej, po dniu 31 marca 2011 r. w pozwanej Spółce nie obowiązywały już

postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy, w tym zwłaszcza § 24

układu stanowiący podstawę prawną nabycia odprawy. Z wiążących Sąd Najwyższy

ustaleń faktycznych (art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że rozwiązanie z powodem

stosunku pracy z przyczyn "organizacyjnych" nastąpiło z dniem 31 stycznia 2011 r.,

natomiast prawo do świadczenia przedemerytalnego powód nabył w dniu 12

sierpnia 2011 r. W dacie rozwiązania stosunku pracy obowiązywały jeszcze

postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy, przewidujące w § 24

uprawnienie do otrzymania odprawy przedemerytalnej, choć było wiadome

(pewne), że przestaną one obowiązywać z dniem 31 marca 2011 r., czyli z upływem

24-miesięcznego okresu wypowiedzenia postanowień układowych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie rozważano dotychczas przesłanek

nabycia takiej odprawy pieniężnej, jak w rozpoznawanej sprawie, związanej z

przejściem na świadczenie przedemerytalne (odprawy przedemerytalnej). Istnieje

jednak analogia między taką odprawą a odprawą emerytalną i rentową, przesłanki

nabycia których były przedmiotem szeregu orzeczeń dotyczących, w szczególności

związku między ustaniem stosunku pracy a nabyciem przez pracownika prawa do

tych świadczeń, a więc odnoszących do pojęcia "przejścia" na emeryturę lub rentę.

Na wstępie należy zauważyć w tym orzecznictwie rozróżnienie przejścia na

emeryturę i przejścia na rentę. W odniesieniu do przejścia na emeryturę utrwalony

jest pogląd, że wszystkie przesłanki prawa do emerytury muszą być spełnione w

momencie rozwiązania stosunku pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2

października 1990 r., I PR 284/90, LEX nr 79947). Dotyczy to w szczególności

osiągnięcia odpowiedniego wieku uprawniającego do emerytury. Na przykład w

8

wyroku z dnia 6 października 2004 r., I PK 694/03 (OSNP 2005 nr 11, poz. 155)

Sąd Najwyższy przyjął, że pracownikowi samorządowemu nie przysługuje odprawa

emerytalna w sytuacji, gdy wiek emerytalny osiągnął po rozwiązaniu stosunku

pracy, choćby nastąpiło to w czasie pobierania zasiłku chorobowego (podobnie

wyrok z dnia 4 października 2006 r., II PK 14/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 273).

Zdaniem Sądu Najwyższego w takiej sytuacji występuje przypadkowy związek

czasowy między ustaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do emerytury i wobec

tego nie mamy do czynienia z "przejściem na emeryturę" w rozumieniu art. 921

§ 1

k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2011 r., II PK 149/10, LEX nr

794983).

Inaczej przedstawiają się przesłanki nabycia prawa do odprawy rentowej a w

szczególności wykładnia pojęcia "przejścia na rentę" (z tytułu niezdolności do

pracy, poprzednio rentę inwalidzką). W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29 maja

1989 r., III PZP 19/89 (OSNCP 1990 nr 4-5, poz. 61) stwierdzono, że odprawa z

tytułu przejścia na rentę przysługuje pracownikowi także wówczas, gdy pracownik

uzyskał rentę nie z dniem zakończenia stosunku pracy, lecz po upływie okresu

pobierania zasiłku chorobowego, z powodu choroby rozpoczętej w czasie

zatrudnienia a zakończonej po rozwiązaniu umowy o pracę przez pracodawcę.

Podobnie w uzasadnieniu uchwały z dnia 4 czerwca 1991 r., I PZP 17/91, (OSNCP

1992 nr 3, poz. 37) wywiedziono, że pojęcie "przejścia na rentę lub emeryturę"

powinno być interpretowane przede wszystkim w kategoriach obiektywnych, a więc

przy uwzględnianiu, czy ostatecznie pracownik korzysta z renty po zaprzestaniu

zatrudnienia, nie zaś subiektywnie, przez uznanie, iż rozstrzygające są jego

początkowe intencje. Z ustawowego zwrotu "przechodzenie na rentę inwalidzką"

nie wynika, że przyczyną rozwiązania stosunku pracy w każdym wypadku ma być

zamiar uzyskania przez pracownika renty. Wystarczy, gdy zachodzi określone

następstwo w czasie lub też związek czasowy między rozwiązaniem stosunku

pracy a uzyskaniem renty, bez konieczności dowodzenia, że przyczyną rozwiązania

stosunku pracy był zamiar przejścia, czy chęć "odesłania" pracownika na rentę.

Ważne jest więc jedynie zachowanie określonego następstwa w czasie między

rozwiązaniem stosunku pracy a uzyskaniem renty. Zasadniczo zdarzenia te

powinny następować bezpośrednio po sobie, ale na uwadze należy mieć także

9

wyjątki, w których uzyskanie prawa do renty inwalidzkiej jest bezpośrednio

poprzedzone okresem choroby, na którą pracownik zapadł jeszcze przed

rozwiązaniem stosunku pracy (podobnie w uchwale z dnia 2 marca 1994 r., I PZP

4/94, OSNAPiUS 1994 nr 2, poz. 24). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyraża

się generalne zapatrywanie, że przewidziany w przepisach regulujących prawo do

odprawy "związek" między rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do

renty inwalidzkiej może mieć nie tylko charakter przyczynowy, czasowy, ale także

funkcjonalny, zatem odprawa nie musi przysługiwać jedynie wtedy, gdy pracownik

przechodzi na rentę inwalidzką bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy,

albowiem odprawa przysługuje pracownikowi w związku z nabyciem prawa do

renty, a nie pracownikowi, który nabył już prawo do świadczenia (por. wyrok z dnia

23 listopada 1993 r., I PRN 111/93, OSNCP 1994 nr 12, poz. 243). Związek

funkcjonalny zachodzi, gdy rozwiązanie stosunku pracy następuje wprawdzie przed

ustaleniem prawa do świadczenia, ale jego przyznanie jest konsekwencją sytuacji

bezpośrednio poprzedzającej ustanie zatrudnienia, stąd za datę przejścia na

emeryturę lub rentę należy uważać albo datę rozwiązania stosunku pracy po

uprzednim przyznaniu pracownikowi świadczenia, albo datę przyznania

świadczenia, jeżeli nastąpiło to po rozwiązaniu stosunku pracy (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2003 r., I PK 257/02, OSNP 2004 nr 15,

poz. 267). Pracownik nabywa prawo do odprawy także wtedy, gdy złożył wniosek o

świadczenie w czasie nieprzerwanego pobierania zasiłku chorobowego po ustaniu

stosunku pracy, a prawo do niego nabył bezpośrednio po wyczerpaniu okresu

zasiłkowego. W takiej sytuacji pracownik nabywa prawo do odprawy nie z datą

rozwiązania stosunku pracy, lecz w dacie, od której przyznano mu świadczenie; ta

ostatnia jest datą przejścia na rentę i zarazem terminem wymagalności odprawy,

który z natury rzeczy nie może nastąpić przed dniem powstania roszczenia o to

świadczenie (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia

2011 r., III PK 18/10, OSNP 2012 nr 5-6, poz. 65). Za odosobnione należy uznać

poglądy - których Sąd Najwyższy w składzie orzekającym nie podziela - że

roszczenie o zapłatę odprawy rentowej jest wymagalne od dnia rozwiązania

stosunku pracy, także wtedy, gdy decyzja przyznająca rentę została wydana później

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1998 r., I PKN 508/97, OSNAPiUS

10

1999 nr 8, poz. 267) oraz że prawo do odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 921

§ 1 k.p. ocenia się według stanu prawnego obowiązującego w dniu ustania

stosunku pracy i w tym dniu powinny być spełnione przesłanki nabycia prawa do

renty (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2005 r., II PK 20/05, OSNP

2006 nr 15-16, poz. 230).

Ostatecznie należy przyjąć, że przesłankami nabycia prawa do odprawy

rentowej są rozwiązanie stosunku pracy, przyznanie prawa do renty i związek

funkcjonalny między nimi. Przyznanie prawa do renty może więc nastąpić po

pewnym czasie od ustania stosunku pracy, byle między nimi występował związek

funkcjonalny. Prawo do odprawy powstaje w chwili spełnienia wszystkich jego

przesłanek, a więc w dacie przyznania prawa do renty, jeżeli następuje to po

pewnym czasie od rozwiązania stosunku pracy. Należy to odpowiednio odnieść do -

będącej przedmiotem rozpoznania - odprawy przedemerytalnej, czyli odprawy w

związku z przejściem na świadczenie przedemerytalne. Za przesłanki nabycia tego

prawa należy uznać rozwiązanie stosunku pracy, przy czym nie musi ono nastąpić

z powodu przejścia na takie świadczenie (niekonieczny jest związek przyczynowy

między rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem świadczenia

przedemerytalnego). Drugą przesłanką prawa do tej odprawy jest przyznanie

świadczenia przedemerytalnego, a trzecią związek funkcjonalny między

rozwiązaniem stosunku pracy a uzyskaniem tego świadczenia. Prawo do takiej

odprawy przedemerytalnej powstaje po spełnieniu wszystkich wskazanych

przesłanek, a więc w dacie nabycia świadczenia przedemerytalnego. Nie jest tym

samym trafny - wielokrotnie podnoszony przez pozwaną - pogląd, że niemożliwe

było nabycie przez powoda prawa do odprawy, gdyż świadczenie przedemerytalne

uzyskał on po upływie ponad 6-ciu miesięcy od ustania stosunku pracy. Gdyby w

dacie nabycia przez powoda prawa do świadczenia przedemerytalnego

obowiązywał układ zbiorowy pracy stanowiący podstawę prawną odprawy

przedemerytalnej, to powód (w tej dacie) nabyłby prawo do tej odprawy.

Podstawowym problemem w rozpoznawanej sprawie jest nie tyle to, że prawo do

świadczenia przedemerytalnego powód nabył dopiero po upływie kilku miesięcy od

dnia rozwiązania stosunku pracy, ale to, że w dniu nabycia prawa do świadczenia

przedemerytalnego (w dniu 12 sierpnia 2011 r., czyli w dniu, w którym powód

11

nabyłby prawo do odprawy przedemerytalnej) nie obowiązywała już podstawa

prawna nabycia tej odprawy (układ zbiorowy pracy już nie obowiązywał).

Dlatego też Sąd Okręgowy zastosował konstrukcję ochrony praw

podmiotowych słusznie nabytych w ramach maksymalnie ukształtowanej

ekspektatywy. Na wstępie należy zauważyć, że Sąd drugiej instancji nie przedstawił

w tym zakresie jasnej i spójnej koncepcji. Pojęcie ekspektatywy Sąd odnosi

zarówno do nabycia prawa do odprawy, jak i prawa do świadczenia

przedemerytalnego, podczas gdy chodzi wyłącznie o ekspektatywę nabycia prawa

do odprawy przedemerytalnej. Stosując reguły interpretacyjne lex posteriori derogat

legi priori oraz lex retro non agit, Sąd nie wskazuje, o jaką to ustawę późniejszą i

niedziałającą wstecz chodzi. Tymczasem w występującym stanie faktycznym i

prawnym, doszło do rozwiązania obowiązującego u strony pozwanej układu

zbiorowego pracy na skutek jego wypowiedzenia przez pracodawcę (art. 2417

§ 1

pkt 3 k.p.), a nie przez wejście w życie nowych przepisów (nowego układu lub

aneksu do obowiązującego układu). Wydaje się, że Sąd Okręgowy potraktował

czynność pracodawcy polegającą na wypowiedzeniu układu zbiorowego pracy

analogicznie, jak wejście w życie nowych przepisów zmieniających (derogujących)

przepisy dotychczasowe. Przyjęcie takiej koncepcji (o ile w ogóle jest możliwe) z

pewnością wymagałoby znacznie bardziej pogłębionej analizy. Wreszcie, Sąd

Okręgowy - choć tego nie wysłowił - tak naprawdę dokonał oceny zgodności

wypowiedzenia przez pracodawcę układu zbiorowego pracy (traktowanego jako

przepis prawny) z Konstytucją RP, a ściślej z jej art. 2 i wyprowadzaną z niego

zasadą ochrony praw słusznie nabytych, odnoszoną do maksymalnie

ukształtowanej ekspektatywy nabycia prawa podmiotowego. Nie wyjaśnił jednak,

czy i na jakich zasadach, taka ocena jest możliwa. Rozstrzygnięcie tych bardzo

skomplikowanych problemów prawnych nie jest niezbędne w rozpoznawanej

sprawie, gdyż należy uznać, iż - w okolicznościach faktycznych sprawy i

dotyczącym ich stanie prawnym - ekspektatywa nabycia przez powoda prawa do

odprawy przedemerytalnej nie miała charakteru maksymalnie ukształtowanej.

W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 23 listopada 1998 r., SK 7/98 (OTK 1998 nr 7, poz. 114), w

uzasadnieniu którego wyjaśniono znaczenie pojęcia "ekspektatywy maksymalnie

12

ukształtowanej" (por. również orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11

lutego 1992 r., K 14/91, OTK 1992 nr 1, poz. 7; z dnia 28 kwietnia 1999 r., K 3/99,

OTK 1999 nr 4, poz. 73, Przegląd Sejmowy 1999 nr 5, s. 183, z glosą P. Czarnego,

LEX/el 2010 z glosą W. Drobnego; z dnia 22 czerwca 1999 r., K 5/99, OTK 2000 nr

5, poz. 100 oraz z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK 2000 nr 1, poz. 1) i Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz.

328; OSP 2009 nr 10, poz. 111, z glosą K. Stopki; z dnia 9 marca 2011 r., III UK

83/10, OSNP 2012 nr 7-8, poz. 99 oraz z dnia 5 maja 2011 r., II PK 282/10, OSNP

2012 nr 11-12, poz. 140). Według tej utrwalonej wykładni, ekspektatywa

maksymalnie ukształtowana to sytuacja, w której wprawdzie nie doszło do wydania

aktu przyznającego prawo ani stwierdzającego przysługiwanie prawa, ale spełnione

zostały wszystkie przesłanki warunkujące nabycie danego prawa, a brakuje tylko

ostatniego - możliwego do spełnienia w relatywnie nieodległym czasie - etapu

decydującego o definitywnym przejściu prawa podmiotowego na oczekującego (np.

mimo spełnienia wszystkich warunków nabycia prawa do emerytury uprawniony nie

zgłosił jedynie wniosku o przyznanie tego świadczenia).

W piśmiennictwie (por. na przykład M. Jackowski: Ekspektatywa jako

przedmiot ochrony konstytucyjnej, PiP 2007 nr 11, s. 93, D. Dzienisiuk:

Ekspektatywy praw emerytalno-rentowych w orzecznictwie Trybunału

Konstytucyjnego, PiZS 2004 nr 8, s. 2) wskazuje się, że ekspektatywami są

oczekiwania prawne, sytuacje prowadzące do powstania (nabycia) prawa

podmiotowego. Występują one tylko wtedy, gdy powstanie (nabycie) prawa

podmiotowego nie dokonuje się jednocześnie, ale wymaga spełnienia wielu

warunków, realizowanych w pewnych odstępach czasu, sukcesywnie. Aby można

było mówić o ekspektatywie, przynajmniej jedna z przesłanek nabycia prawa

podmiotowego musi zostać spełniona, a co najmniej jedna - nie. Ochroną

konstytucyjną obejmuje się tylko ekspektatywy ukształtowane maksymalnie, co

przykładowo w odniesieniu do świadczeń emerytalno-rentowych oznacza, że

spełnione zostały niemal wszystkie przesłanki nabycia prawa, w szczególności

przesłanka upływu wymaganego prawem okresu (składkowego, nieskładkowego

lub wieku) niezbędnego do uzyskania prawa. U podstaw zasady ochrony praw

(słusznie) nabytych z jednej strony leży wartość konstytucyjna, jaką jest

13

bezpieczeństwo prawne (i związana z nim pewność prawa), zaś z drugiej strony

wartości te nie mogą być rozumiane jako postulat prawa niezmiennego. W

rezultacie trafnie podnosi się, że zasada ochrony praw nabytych chroni wyłącznie te

uprawnienia, które usprawiedliwiają przekonanie obywatela o ich trwałości. Tym

bardziej ochronie konstytucyjnej podlegają wyłącznie ekspektatywy, co do których

w sposób racjonalny można zakładać, iż powinny doprowadzić do nabycia praw

podmiotowych w zakresie wynikającym z ekspektatywy.

Według przepisów ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach

przedemerytalnych, prawo do tego świadczenia przysługuje osobie spełniającej

jedną z 6 przesłanek wymienionych w art. 2 ust. 1, ale dopiero po upływie co

najmniej 6 miesięcy pobierania zasiłku dla bezrobotnych, pod warunkiem, że

spełnia ona łącznie następujące przesłanki: 1) nadal jest zarejestrowana jako

bezrobotna, 2) w okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych nie odmówiła bez

uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej

pracy zarobkowej, w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia, albo

zatrudnienia w ramach prac interwencyjnych lub robót publicznych oraz 3) złoży

wniosek o przyznanie świadczenia przedemerytalnego w terminie

nieprzekraczającym 30 dni od dnia wydania przez powiatowy urząd pracy

dokumentu poświadczającego 6-miesięczny okres pobierania zasiłku dla

bezrobotnych. Nabycie prawa do świadczenia przedemerytalnego (poza

spełnieniem przesłanki z art. 2 ust. 1 ustawy) nie zależy więc wyłącznie od

zarejestrowania się jako bezrobotny, pobierania przez co najmniej 6 miesięcy

zasiłku dla bezrobotnych (upływu czasu) oraz złożenia wniosku o przyznanie

świadczenia w odpowiednim terminie (okoliczności zależnych od woli byłego

pracownika). Prawo do tego świadczenia zależy też od okoliczności niezależnej od

woli osoby ubiegającej o nie, a sprowadzającej się do nieotrzymania w okresie

pobierania zasiłku dla bezrobotnych propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub

innej pracy zarobkowej albo zatrudnienia w ramach prac interwencyjnych lub robót

publicznych. Jeżeli ubiegający się o świadczenie otrzyma jedną ze wskazanych

propozycji i odmówi (bez uzasadnionej przyczyny) jej przyjęcia, to świadczenia

przedemerytalnego nie nabędzie. Nie uzyska też świadczenia, gdy propozycję

zatrudnienia przyjmie.

14

Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że powód spełnił przesłanki nabycia

prawa do świadczenia przedemerytalnego w dniu 12 sierpnia 2011 r., a tym samym

w tym dniu spełnił ostatnią przesłankę prawa do odprawy przedemerytalnej. W tym

dniu układ zbiorowy pracy, którego § 24 stanowił podstawę prawną odprawy

przedemerytalnej, już nie obowiązywał (od ponad czterech miesięcy), gdyż

rozwiązał się z dniem 31 marca 2011 r. Ekspektatywa nabycia przez powoda prawa

do odprawy przedemerytalnej nie była maksymalnie ukształtowana ani w dniu

rozwiązania stosunku pracy (31 stycznia 2011 r.), ani w dniu zarejestrowania w

urzędzie pracy, ani (co jest najważniejsze) w dniu rozwiązania się układu

zbiorowego pracy (31 marca 2011 r.). Po rozwiązaniu układu powód, aby spełnić

ostatnią przesłankę prawa do odprawy, musiał jeszcze spełnić pozostałe przesłanki

prawa do świadczenia przedemerytalnego. Musiał więc nie tylko złożyć w

odpowiednim terminie wniosek o to świadczenie, ale pobierać jeszcze przez okres

ponad czterech miesięcy zasiłek dla bezrobotnych, a przede wszystkim nie

otrzymać w tym czasie propozycji odpowiedniego zatrudnienia, co było od niego

niezależne. Nadto, w dniu rozwiązania stosunku pracy powoda (31 stycznia 2011 r.)

było oczywiste (praktycznie pewne), że układ zbiorowy pracy rozwiąże się z dniem

31 marca 2011 r., a więc, że wykluczone jest spełnienie przez niego przesłanek

nabycia świadczenia przedemerytalnego (upływ 6-ciu miesięcy pobierania zasiłku

dla bezrobotnych). Nie istniały więc racjonalne przesłanki usprawiedliwiające

przekonanie o trwałości stanu prawnego, pozwalające zakładać, że ekspektatywa

uzyskania prawa do odprawy przedemerytalnej, doprowadzi do nabycia tego prawa

zgodnie z treścią ekspektatywy.

Z przedstawionych względów na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2

k.p.c. zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.