II CSK 760/11

Sygn. akt II CSK 760/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Andrzej Niedużak (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Okręgowej Izby Inżynierów

Budownictwa w G.

przeciwko F. B.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 26 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 lipca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

strony powodowej kwotę 1.800 (jeden tysiąc osiemset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Okręgowa Izba Inżynierów Budownictwa w G. domagała się pozbawienia

wykonalności tytułu wykonawczego - nakazu zapłaty wydanego dnia 29 lutego

2008 r. przez Sąd Okręgowy, któremu postanowieniem z dnia 18 czerwca 2009 r.

nadano klauzulę wykonalności przeciwko stronie powodowej. Nakazem zapłaty

polecono Okręgowej Izbie Inżynierów Budownictwa w Z., aby zapłaciła na rzecz F.

B. kwotę 110.685,96 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Strona

powodowa zarzucała, że nie było podstaw do nadania przeciwko niej klauzuli

wykonalności, jako że nie jest następcą prawnym Okręgowej Izby Inżynierów

Budownictwa w Z.

Pozwany F. B. wnosił o oddalenie powództwa zarzucając, że powództwo o

pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego nie jest dopuszczalne, bowiem

zgłaszane przez stronę powodową zarzuty mogły być podniesione wyłącznie w

postępowaniu klauzulowym, w drodze zażalenia.

Podzielając stanowisko pozwanego Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Na

skutek apelacji strony powodowej opartej na zarzutach naruszenia art. 788 k.p.c.,

art. 795 § 1 k.p.c. i art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7

lipca 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że pozbawił wykonalności

tytuł wykonawczy w postaci nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Okręgowy dnia

29 lutego 2008 r. oraz orzekł o kosztach procesu.

Podstawą faktyczną orzeczenia Sąd Apelacyjny uczynił ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji wskazując, że były one prawidłowe i nie były

kwestionowane. Wedle tych ustaleń, Krajowa Izba Inżynierów Budownictwa

uchwałą numer 12/R/06 z dnia 15 lutego 2006 r. zlikwidowała z dniem 25 lutego

2006 r. Okręgową Izbę Inżynierów Budownictwa w Z. oraz Okręgową Izbę

Inżynierów Budownictwa w G. Następcą prawnym zlikwidowanych Izb ustanowiła

Okręgową Izbę Inżynierów Budownictwa w G W. Pozew zlikwidowanej Izby w Z. o

ustalenie, że nie utraciła osobowości prawnej, iż przysługuje jej prawo własności

nieruchomości położonej w Z. przy ulicy R. numer […] oraz, że Okręgowa Izba

Inżynierów Budownictwa w G. nie jest jej następcą prawnym, został

3

ostatecznie w postępowaniu kasacyjnym odrzucony przez Sąd Najwyższy, który

stwierdził, że na skutek uchwały Krajowej Rady Polskiej Izby Inżynierów

Budownictwa będącą w tamtej sprawie powódką, Izba utraciła zdolność sądową.

Nakazem zapłaty z dnia 29 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy uwzględniając pozew F.

B., zasądził na jego rzecz od Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa w Z. kwotę

110.685,96 zł wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Postanowieniem

z dnia 18 czerwca 2009 r. Sąd Okręgowy nadał temu nakazowi zapłaty klauzulę

wykonalności przeciwko następcy prawnemu, tj. Okręgowej Izbie Inżynierów

Budownictwa w G.

Sąd Apelacyjny, inaczej jak Sąd Okręgowy, stwierdził dopuszczalność

zwalczania na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. tytułu wykonawczego bez

względu na to, od jakiego pochodzi organu, tyle tylko, że w odniesieniu do tytułu

egzekucyjnego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej niedopuszczalne jest

powoływanie się na zdarzenia zaszłe przed jego powstaniem (poza wymienionymi

w art. 840 § 1 pkt 2 zdanie drugie i pkt 3 k.p.c.), które przeczą obowiązkowi

dłużnika spełnienia świadczenia wskazanego w tym tytule. Z tej tylko przyczyny,

że strona powodowa żądała pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego

korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, powództwo nie mogło być oddalone.

Okoliczność, że na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności nie zostało

złożone zażalenie, nie stoi na przeszkodzie możliwości uwzględnienia powództwa.

W konkluzji Sąd Apelacyjny wskazał, że skoro ustalono, iż określony w tytule

egzekucyjnym z dnia 29 lutego 2008 r. dłużnik nie istniał od dnia 15 lutego 2006 r.

to oznacza, że strona powodowa wykazała niemożność przejścia na nią

obowiązków tego dłużnika po powstaniu tytułu egzekucyjnego. To zaś oznacza,

że skutecznie zaprzeczyła zdarzeniu, na którym oparto wydanie klauzuli

wykonalności na podstawie art. 788 k.p.c.

W złożonej skardze kasacyjnej pozwany zarzucał naruszenie prawa

materialnego, art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że na podstawie tego przepisu można zwalczać tytuł wykonawczy

korzystający z powagi rzeczy osądzonej, o ile nie powołuje się na zdarzenia

przeczące obowiązkowi dłużnika spełnienia wskazanego w tytule świadczenia,

zaszłe przed powstaniem tytułu. Dalej skarżący zarzucał naruszenie art. 840 § 1

4

pkt 1 k.p.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie w postaci błędu w subsumpcji

polegającego na wadliwym zastosowaniu tego przepisu w odniesieniu do

zdarzenia, które zaszło przed powstaniem tytułu egzekucyjnego. Pozwany zarzucał

też naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 795 § 1 k.p.c. w związku

z art. 788 § 1 k.p.c., art. 168 § 1 k.p.c. i art. 169 §1, 2, 3 i 4 k.p.c. poprzez ich

pominięcie, co było następstwem uznania za dopuszczalne powództwa

opozycyjnego opartego na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. bez względu na to,

czy dłużnik brał udział w postępowaniu klauzulowym. W efekcie uwzględniono

powództwo, mimo że jedynym środkiem ochrony prawnej dłużnika

w okolicznościach sprawy było zażalenie na postanowienie o nadaniu przeciwko

niemu klauzuli wykonalności. Wnioski skargi kasacyjnej zmierzały do uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenia tego wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy

przez oddalenie apelacji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona powodowa wnosiła o jej oddalenie

i zasądzenie od powoda kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oparcie skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów postępowania

(art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wskazania przepisu postępowania, który został

naruszony, wyjaśnienia na czym to naruszenie polegało oraz wykazania, że mogło

ono mieć wpływ na wynik sprawy. Oceny trafności zarzutów wypełniających drugą

podstawę skargi kasacyjnej należy dokonać w pierwszej kolejności, gdyż kontrola

prawidłowości zastosowania oraz wykładni prawa materialnego może być

dokonywana jedynie na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2011 r., I CSK 581/10, Biul. SN

2011/9/11). W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie

art. 795 § 1 k.p.c. w związku z art. 788 § 1 k.p.c., art. 168 § 1 k.p.c. i art. 169 § 1, 2,

3 i 4 k.p.c. przy czym uzasadnieniem tego zarzutu jest zdaniem skarżącego,

wadliwe dopuszczenie powództwa opozycyjnego mimo, że swoich uprawnień

dłużnik mógł dochodzić wyłącznie w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności

przeciwko niemu. Takie wyjaśnienie podnoszonego zarzutu procesowego prowadzi

do wniosku, że w istocie mamy do czynienia z kontynuacją zarzutów błędnej

5

wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. Dlatego może on

być traktowany tylko jako dalsze uzasadnienie dla zarzutów sformułowanych

w skardze kasacyjnej pod literami a i b. Należy dodać, że Sąd Apelacyjny nie

wypowiadał się co do możliwości ubiegania się o przywrócenie terminu do

dokonania czynności w postępowaniu klauzulowym. Nie było też w sprawie

przesłanek do takich wypowiedzi.

Jako pierwszy został wskazany zarzut naruszenia prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. Prawidłowa wykładnia tego przepisu

zdaniem skarżącego wskazuje, że ma on zastosowanie tylko do tytułów

egzekucyjnych innych niż te, które korzystają z przymiotu powagi rzeczy

osądzonej, te bowiem mogą być zwalczane w trybie przewidzianym w art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c. Tymczasem na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. można zaatakować

każdy sądowy tytuł wykonawczy, bez względu na to, od jakiego organu pochodzi

tytuł egzekucyjny, bowiem istotą powództwa opozycyjnego z art. 840 k.p.c. jest

wykazanie, że sam tytuł wykonawczy nie odpowiada istotnemu i rzeczywistemu

stanowi rzeczy. Powództwo opozycyjne nie prowadzi do ponownego

merytorycznego rozpoznania sprawy zakończonej prawomocnym lub natychmiast

wykonalnym orzeczeniem sądowym. Jego celem jest pozbawienie wykonalności

tytułu wykonawczego, nie zaś podważenie treści orzeczenia sądowego, które

zaopatrzono w klauzulę wykonalności. Innymi słowy, dłużnik może w drodze

powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub

w części, jeżeli przeczy zdarzeniom na których oparto wydanie klauzuli

wykonalności. Takim zdarzeniem może być w szczególności przejście obowiązku,

mimo istnienia formalnego dokumentu stwierdzającego to przejście. W literaturze

przedmiotu i w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że użyty w art. 840

§ 1 pkt 1 k.p.c. termin „zdarzenie" należy do dziedziny prawa materialnego.

Oznacza to, że „zdarzeniami" w rozumieniu tego przepisu są wyłącznie

zdarzenia leżące u podstawy świadczenia wynikającego z zobowiązania dłużnika

objętego tytułem egzekucyjnym lub - w przypadku z art. 786, 788, 791 k.p.c. -

stojące u podstaw klauzuli wykonalności. W drodze tego powództwa można zatem

zwalczać tytuł wykonawczy powołując się na zdarzenia, które zaszły przed

powstaniem tytułu egzekucyjnego jak również na zdarzenia zaistniałe pomiędzy

6

powstaniem tytułu egzekucyjnego a nadaniem tytułowi klauzuli wykonalności.

Jeżeli powód- dłużnik powołuje się na zdarzenia zaistniałe przed wydaniem tytułu

egzekucyjnego, to może on zaprzeczyć obowiązkowi spełnienia na rzecz

pozwanego-wierzyciela świadczenia wskazanego w tytule. Powództwo

przeciwegzekucyjne nie może w żadnym wypadku kwestionować ani zmierzać do

uchylenia powagi rzeczy osądzonej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

17 kwietnia 1985 r., III CZP 14/85, OSNC 1985/12/192, wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 29 czerwca 2006 r., IV CSK 24/06 - niepubl.). Przenosząc te rozważania na

grunt rozpoznawanej sprawy wskazać trzeba, że powództwo w żadnym stopniu nie

zmierza do wzruszenia tytułu egzekucyjnego - nakazu zapłaty wydanego w dniu

29 lutego 2008 r. przez Sąd Okręgowy. Strona powodowa kwestionuje natomiast,

aby nastąpiło „zdarzenie" powodujące przejście obowiązków określonych w tytule

egzekucyjnym z wskazanego w tym tytule dłużnika-pozwanego, na zobowiązanego

na podstawie tytułu wykonawczego - powoda. Trafnie Sąd Apelacyjny

skonstatował, że do przejścia zobowiązań na podstawie postanowienia z dnia 18

czerwca 2009 r. nie mogło dojść, skoro od dnia 15 lutego 2006 r. dłużnik wskazany

w tytule egzekucyjnym nie istniał.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut, jakoby niedopuszczalne było

zgłaszanie w ramach powództwa opozycyjnego zarzutów możliwych do

podniesienia w ramach zażalenia na postanowienie o nadaniu klauzuli

wykonalności. Współcześnie w judykaturze Sądu Najwyższego wskazuje się,

że dłużnik może wnieść powództwo na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

niezależnie od tego, czy skarżył postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności,

choćby można było w drodze zaskarżenia tego postanowienia podnieść te same

zarzuty (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2006 r., IV CSK 24/06 -

niepubl.). Nie stoi temu na przeszkodzie merytoryczny charakter obrony przed

egzekucją, jaką daje dłużnikowi powództwo z art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

W uchwale z dnia 28 października 2010 r. (III CZP 65/10, OSNC 2011/3/27) Sąd

Najwyższy podkreślił, że podstawowe funkcje postępowania klauzulowego

polegają na sprawdzeniu, czy tytuł egzekucyjny spełnia wymagania przewidziane

dla danego rodzaju tytułów egzekucyjnych oraz zagadnień o charakterze

materialnoprawnym. Należy do nich ustalenie podmiotowego i przedmiotowego

7

zakresu egzekucji oraz zbadanie czy wystąpiło zdarzenie, od którego uzależnione

jest wykonanie tytułu egzekucyjnego. Ustalenie podmiotowego zakresu egzekucji

obejmuje badanie następstwa prawnego. Przejście praw lub obowiązku

stanowiące „zdarzenie" w rozumieniu art. 841 k.p.c. może być

przedmiotem badania zarówno w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności,

jak i w ramach powództwa opozycyjnego.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c., Sąd

Najwyższy skargę kasacyjną oddalił.