II UK 335/11

Sygn. akt II UK 335/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku J. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wyrównanie emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Pozwany organ rentowy decyzją z 17 września 2010 r. odmówił

ubezpieczonemu J. R. wyrównania emerytury, - mimo iż zastosował nieprawidłową

kwotę bazową do ustalenia części socjalnej emerytury, przysługującej mu od 13

stycznia 2004 r., - z tej przyczyny, że wcześniej nie występował z takim wnioskiem.

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z 8 grudnia 2010 r. i Sąd Apelacyjny wyrokiem z 19

maja 2011 r. decyzję pozwanego uznały za prawidłową, co powodowało oddalenie

odwołania i apelacji ubezpieczonego. Ustalono, że ubezpieczony (urodzony 13

stycznia 1944 r.) w 2000 r. uzyskał świadczenie przedemerytalne. W grudniu 2003

r. wystąpił o wcześniejszą emeryturę i do jej ustalenia wskazał podstawę wymiaru

emerytury przyjętą do ustalania podstawy wymiaru świadczenia

przedemerytalnego. Pozwany decyzją z 12 lutego 2004 r. przyznał mu emeryturę

od 13 stycznia 2004 r., przy czym część socjalną obliczył od kwoty bazowej w

wysokości 1.327,44 zł. Obowiązywała wówczas kwota bazowa w wysokości

1.862,62 zł (M.P. 2003 r. Nr 9, poz. 137). W lipcu 2005 r. ubezpieczony wystąpił o

przeliczenie emerytury wskazując na wynagrodzenie z innych lat, co po wyliczeniu

niższego wskaźnika wysokości podstawy wymiaru spotkało się decyzją

odmawiającą przeliczenia. W lipcu 2010 r. ubezpieczony zażądał przeliczenia

emerytury z uwzględnieniem kwoty bazowej z chwili przyznania mu emerytury.

Pozwany decyzją z 3 sierpnia 2010 r. uwzględnił wniosek i zwiększył wysokość

emerytury, co wynikało z przyjęcia kwoty bazowej 1.862,62 zł, obowiązującej 13

stycznia 2004 r., czyli w dniu nabycia prawa do emerytury. Po tej decyzji

ubezpieczony złożył wniosek o wyrównanie emerytury za okres od jej przyznania

do 30 czerwca 2010 r. Pozwany tu odmówił decyzją z 17 września 2010 r.

wskazując, że pierwotna decyzja emerytalna została wydana zgodnie z wnioskiem i

wcześniej ubezpieczony nie żądał ustalenia emerytury z uwzględnieniem nowej

kwoty bazowej. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu oddalenia odwołania

stwierdził, że decydowało żądanie ubezpieczonego, który we wniosku o emeryturę

z 15 grudnia 2003 r. wystąpił o ustalenie jej z zastosowaniem podstawy wymiaru

przyjętej do świadczenia przedemerytalnego. Organ rentowy był związany tym

żądaniem i nie mógł ustalić wysokości emerytury w inny sposób, nawet w sytuacji,

3

gdy wskazany przez ubezpieczonego sposób obliczenia świadczenia prowadził do

jego zaniżenia. Sąd Apelacyjny potwierdził to rozumowanie wskazując na art. 21

ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach (zgodnie z którym,

podstawę wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej pobierała świadczenie

przedemerytalne, stanowi podstawa wymiaru emerytury przyjęta do ustalenia

świadczenia przedemerytalnego w wysokości uwzględniającej waloryzacje, albo

podstawa wymiaru ustalona na nowo w myśl art. 15), zatem przepis ten pozwala

osobie pobierającej świadczenie przedemerytalne, dokonać wyboru we wniosku o

emeryturę odnośnie sposobu ustalenia wysokości tej emerytury. Wybór jest

wiążący dla organu rentowego, wobec czego nie może on ustalić wysokości

emerytury w sposób sprzeczny z żądaniem ubezpieczonego. Skoro we wniosku o

emeryturę z 15 grudnia 2003 r. ubezpieczony wyraźnie zaznaczył, iż przy ustaleniu

podstawy wymiaru emerytury należy uwzględnić podstawę wymiaru emerytury

przyjętą do ustalenia świadczenia przedemerytalnego, to należy przyjąć, że

ubezpieczony dokonał wyboru konkretnego wariantu ustalenia wysokości emerytury

i pozwany był zobowiązany do obliczenia jego emerytury właśnie w taki sposób, co

uczynił w decyzji z 12 lutego 2004 r. Natomiast twierdzenie ubezpieczonego, że to

pracownik pozwanego udzielił mu nieprawdziwych informacji jest gołosłowne. Nie

wykazał, iż został błędnie pouczony przez organ rentowy. Bezpodstawny był zarzut,

iż to na organie rentowym spoczywał obowiązek pouczenia ubezpieczonego co do

zastosowania kwoty bazowej z 2004 r., gdyż przepisy nie przewidują takiego

obowiązku. Pozwany w decyzji emerytalnej z 12 lutego 2004 r. nie popełnił zatem

błędu w rozumieniu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach.

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie: 1) art. 9 k.p.a. w związku z art. 66

ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przez

niezastosowanie tego przepisu, wyrażające się w przyjęciu, że na organie

rentowym nie spoczywał obowiązek pouczenia skarżącego odnośnie zastosowania

kwoty bazowej z 2004 r., gdyż przepisy prawne nie przewidują takiego obowiązku;

2) naruszenie art. 233 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. w związku z art. 378 § 1

k.p.c. przez nierozważenie w sposób wszechstronny, w zgodzie z zasadami

doświadczenia życiowego, zebranego materiału dowodowego, tj. w szczególności: -

zeznań ubezpieczonego, z których jednoznacznie wynika, że na ile pozwalał mu

4

stan wiedzy, to starał się kwestionować decyzję organu rentowego i pytał w

Oddziale ZUS czy jego emerytura jest prawidłowo wyliczona oraz dlaczego ma

niższą emeryturę niż jego koledzy, chociaż pracowali razem z nim; - odwołania

ubezpieczonego z 1 lipca 2005 r., które zostało złożone w warunkach oczywistego

braku wiedzy co do rzeczywistych przyczyn dla których otrzymywał niższą

emeryturę, w którym jednak kwestionował wysokość przyznanego mu uprzednio

świadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Argumentacja Sądu pierwszej instancji, potwierdzona i prowadzona później

przez Sąd Apelacyjny może być odnoszona do wyboru tylko podstawy wymiaru

emerytury, a nie do wyboru kwoty bazowej do części socjalnej emerytury.

Dwie są wszak składowe emerytury, część socjalna i część stażowa (art. 53

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). W obu występuje kwota bazowa, w

pierwszej, gdyż część socjalna to 24 % kwoty bazowej, a w drugiej, gdyż podstawę

wymiaru ustala się z uwzględnieniem kwoty bazowej (art. 15 i art. 19 ustawy o

emeryturach i rentach).

W sprawie znaczenie ma stan prawny sprzed zmiany art. 53 ustawy o

emeryturach i rentach obowiązującej od 1 lipca 2004 r.

Skarżący miał świadczenie przedemerytalne przyznane w 2000 r. Składając

wniosek o emeryturę, przysługującą mu od 13 stycznia 2004 r., mógł wybrać

podstawę wymiaru emerytury z uprzedniego świadczenia przedemerytalnego i tylko

takiego wyboru dotyczył wniosek o emeryturę (druk) znajdujący się w aktach

rentowych. Jest to zgodne z art. 21 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach. Wybór

ten (i sam wniosek) nie dotyczył wyboru kwoty bazowej do części socjalnej. Trudno

też uznać aby ubezpieczony wybrał niższą a nie wyższą kwotę bazową do części

socjalnej. Wskazanie we wniosku o emeryturę na podstawę wymiaru świadczenia

przedemerytalnego nie oznaczało, że kwota bazowa przyjęta do ustalenia tej

podstawy ma zastosowanie również do ustalenia części socjalnej emerytury. Kwota

5

bazowa do ustalenia części socjalnej w ogóle nie podlegała wyborowi. Przepis art.

53 ust. 1 pkt 1 ustawy, dotyczący części socjalnej emerytury, bezpośrednio wszak

odwoływał się do aktualnej kwoty bazowej ustalanej na podstawie ustawy - art. 19.

Aktualna kwota bazowa do wyliczenia części socjalnej emerytury miała

zastosowanie z mocy tej regulacji. Dopiero zmiana od 1 lipca 2004 r. art. 53, przez

wprowadzenie nowych rozwiązań w ust. 3 i 4, łączy się z odejściem od stosowania

nowej kwoty bazowej do części socjalnej. Zmiana ta nie odnosi się do okresu

wcześniejszego, a więc do obliczenia części socjalnej emerytury według aktualnej

kwoty bazowej dla daty nabycia emerytury, choćby - tak jak w sytuacji skarżącego -

podstawę wymiaru emerytury przyjęto według uprzedniej podstawy wymiaru

świadczenia przedemerytalnego ustalonej w oparciu o inną kwotę bazową.

Przeciwne zapatrywanie o zależności kwoty bazowej od wyboru (wniosku)

ubezpieczonego nie znajduje żadnego oparcia w ustawie o emeryturach i rentach

ani w obowiązującym wówczas rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. w sprawie

postępowania o świadczenie emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń.

Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach w wersji sprzed

1 lipca 2004 r., skarżący w chwili nabycia prawa do emerytury (13 stycznia 2004 r.)

miał prawo do obliczenia części socjalnej według obowiązującej wówczas kwoty

bazowej w wysokości 1.862,62 zł, a nie nieaktualnej, bo wcześniejszej kwoty

bazowej 1.327,44 zł, przyjętej do ustalenia podstawy wymiaru jego świadczenia

przedemerytalnego w 2000 r. Pozwany potwierdził zresztą tą wadliwość ustalając

skarżącemu decyzją z 3 sierpnia 2010 r. emeryturę z prawidłową kwotą bazową.

Czym innym była więc podstawa wymiaru emerytury, którą była podstawa wymiaru

emerytury przyjęta wcześniej dla świadczenia przedemerytalnego, z waloryzacją,

zgodnie z art. 21 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach. Jednak wybór tej podstawy

przez ubezpieczonego nie determinował wówczas (przed 1 lipca 2004 r.) kwoty

bazowej do części socjalnej. W takiej sytuacji inna była kwota bazowa służąca do

ustalenia podstawy wymiaru i inna do części socjalnej. Nie było w tym zasadniczej

rozbieżności, gdyż podstawa wymiaru emerytury, która nie była ustalona na nowo,

podlegała waloryzacji, natomiast w odniesieniu do części socjalnej kwota bazowa

ulegała zmianie (zwiększała się), co w ten sposób niejako waloryzowało tą część

(socjalną) emerytury.

6

Natomiast dla istoty sporu ważne jest stwierdzenie, że pozwany miał

wynikający z ustawy obowiązek zastosowania właściwej kwoty bazowej, bez

wniosku, a nawet wbrew wnioskowi ubezpieczonego, gdyby wskazywał inną niż

obowiązująca kwotę bazową, albowiem w odniesieniu do części socjalnej nie było

wyboru takiego jak w odniesieniu do podstawy wymiaru. Prawo do właściwej, czyli

obowiązującej kwoty bazowej do ustalenia części socjalnej nie zależało zatem od

uprzedniego pouczenia pozwanego i wyboru ubezpieczonego. Właściwą kwotę

bazową do części socjalnej pozwany miał obowiązek zastosować z mocy ustawy,

która nie dopuszczała tu wniosku ubezpieczonego o jej wybór (por. uchwały Sądu

Najwyższego z 29 października 2002 r., III UZP 7/02, OSNP 2003 nr 2, poz. 42

oraz z 20 lipca 2006 r., II UZP 9/06, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 21).

Zastosowanie niewłaściwej kwoty bazowej stanowi błąd organu rentowego w

rozumieniu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, co uprawnia

ubezpieczonego do uzyskania wyrównania nieprawidłowo ustalonej i wypłacanej

emerytury (por. uchwała Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2005 r., III UZP 1/05,

OSNP 2006 nr 24, poz. 395).

W konkluzji należy stwierdzić, iż z wniosku ubezpieczonego o ustalanie

emerytury, nabytej przed 1 lipca 2004 r., według uprzedniej podstawy wymiaru

emerytury przyjętej do ustalenia świadczenia przedemerytalnego (art. 21 ust. 3

ustawy o emeryturach i rentach), nie wynika, że również kwota bazowa z tej

podstawy miała być przyjęta do ustalenia części socjalnej, jeżeli kwota ta nie była

aktualna (obowiązująca) w chwili nabycia prawa do emerytury. Zaniżenie kwoty

bazowej przyjętej do ustalenia emerytury stanowi błąd organu rentowego

uprawniający ubezpieczonego do uzyskania wyrównania emerytury za 3 lata

wstecz (art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.