II UK 31/12

Sygn. akt II UK 31/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z wniosku A. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowany "E." Sp. z o.o. w G.

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 września 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 września 2011 r., . Sąd Apelacyjny, w sprawie z wniosku

A. G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, przy udziale

zainteresowanej E. Sp. z o.o., o podleganie ubezpieczeniu społecznemu, oddalił

2

apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. z dnia 31 stycznia 2011 r., którym zmieniono punkt drugi decyzji

organu rentowego z dnia 22 października 2008 r., uznając że wnioskodawczyni nie

podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym (emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu) z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w

okresie od dnia 1 lutego 2008 r. do dnia 28 lutego 2008 r. oraz umarzając

postępowanie w pozostałym zakresie.

W stanie faktycznym sprawy, decyzją z dnia 22 października 2008 r. organ

rentowy stwierdził, że wnioskodawczyni z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym

(emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu) od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 8

maja 2002 r., od dnia 7 listopada 2002 r. do dnia 31 maja 2003 r., od dnia 3

kwietnia 2006 r. do dnia 30 września 2007 r., od dnia 20 listopada 2007 r. do dnia

31 grudnia 2007 r., od dnia 1 marca 2008 r. do dnia 31 marca 2008 r., od dnia 11

czerwca 2008 r. do nadal, natomiast podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym (emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu) od dnia 9 maja 2002 r. do

dnia 6 listopada 2002r., od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 2 kwietnia 2006 r., od

dnia 1 października 2007 r. do dnia 19 listopada 2007 r., od dnia 1 stycznia 2008 r.

do dnia 28 lutego 2008 r. i od dnia 1 kwietnia 2008 r. do dnia 10 czerwca 2008 r. z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności. Według ustaleń Sądu pierwszej

instancji, wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą, a równocześnie z

tą działalnością - od 1999 r. wielokrotnie posiadała inne tytuły do objęcia

ubezpieczeniem społecznym. Od dnia 1 stycznia 1999 r. tj. od dnia wejścia w życie

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. – dalej umowa

systemowa) została zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z

tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w D. D. T.- M. Z tytułu tego

zatrudnienia otrzymywała wynagrodzenie wyższe od minimalnego. Stosunek pracy

został rozwiązany z dniem 31 maja 2003 r. Od dnia 1 czerwca 2003 r.

wnioskodawczyni zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej i ubezpieczeniom z tego tytułu podlegała do

dnia 2 kwietnia 2006 r. Następnie od dnia 3 kwietnia 2006 r. ponownie podjęła

3

zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, w wymiarze trzech czwartych etatu, w

firmie E. – R. R. w P. Z tytułu tego zatrudnienia uzyskiwała wynagrodzenie wyższe

od minimalnego wynagrodzenia za pracę. W powyższej firmie była zatrudniona do

dnia 30 września 2007 r. Od dnia 1 października 2007 r. ponownie zgłosiła się do

obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej. Następnie od dnia 20 listopada 2007 r. podjęła zatrudnienie w I. A.

B. w P. z podstawą wymiaru składek wyższą od kwoty minimalnego

wynagrodzenia. Do dnia 31 grudnia 2007 r., będąc zatrudnioną w I. A. B.,

wnioskodawczyni opłacała z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej tylko

składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Od dnia 1 stycznia 2008 r. wnioskodawczyni

ponownie zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej. Następnie w dniu 1 lutego 2008 r.

wnioskodawczyni zawarła ze spółką E. Sp. z o.o. z siedzibą w G. umowę zlecenia.

Przedmiotem zlecenia miała być sprzedaż towaru, rozwożenie towaru do klientów i

tworzenie bazy odbiorców. Zgodnie z § 2 tej umowy, czynności w niej zlecone

zleceniobiorca zobowiązywał się wykonać w terminie do dnia 31 marca 2008 r.

Strony ustaliły, że za wykonanie tych czynności zleceniobiorca otrzyma

wynagrodzenie w wysokości 4.692,00 zł brutto. Wnioskodawczyni czynności

określone w umowie wykonywała w miesiącach lutym i marcu 2008 r. Z tytułu

realizacji tej umowy otrzymała umówione wynagrodzenie, przy czym zleceniodawca

wypłacił jej wynagrodzenie częściowo w miesiącu lutym (w kwocie 644 zł brutto), a

następnie w marcu i kwietniu (po 1.500 zł netto). Wynagrodzenie wypłacone w

miesiącu marcu było pozostałą częścią wynagrodzenia wypłaconego w miesiącu

lutym i dotyczyło tego miesiąca. Natomiast dopiero w miesiącu kwietniu 2008 r.

wnioskodawczyni otrzymała wynagrodzenie za miesiąc marzec 2008 r., nie

wykonując wówczas żadnych czynności związanych z zawartą umową zlecenia. Za

miesiące luty i marzec 2008 r. wnioskodawczyni z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej odprowadziła wyłącznie składki na ubezpieczenie zdrowotne. Od dnia

1 kwietnia 2008 r. wnioskodawczyni ponownie zgłosiła się do obowiązkowych

ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej i opłacała

składki. Od dnia 11 czerwca 2008 r. podjęła zatrudnienie na podstawie umowy o

4

pracę w R.-B z podstawą wymiaru składek wyższą od kwoty minimalnego

wynagrodzenia.

W odwołaniu od decyzji organu rentowego wnioskodawczyni wskazała, że

nie zgadza się z decyzją w części dotyczącej podlegania ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od dnia 9 maja 2002

r. do dnia 6 listopada 2002 r., kiedy przebywała na urlopie macierzyńskim i

jednocześnie prowadziła działalność gospodarczą. Nadto zakwestionowała objęcie

ubezpieczeniami społecznymi w pełnym wymiarze od dnia 1 stycznia 2008 r. do

dnia 28 lutego 2008 r. Wskazała, że prowadząc działalność gospodarczą

wykonywała czynności na rzecz E. Sp. - z o.o. na podstawie umowy zlecenia od

dnia 1 lutego 2008 r. do dnia 31 marca 2008 r., przy czym to zatrudnienie - przy

równoczesnym prowadzeniu działalności gospodarczej, uwzględniając wysokość

ustalonego wynagrodzenia powyżej najniższego wynagrodzenia krajowego -

dawało ubezpieczonej prawo do skorzystania z możliwości opłacania wyłącznie

składki na ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie wnioskodawczyni pozostałe składki

powinna odprowadzić spółka E. proporcjonalnie do wynagrodzenia określonego w

umowie zlecenia, które za wyżej wymieniony okres wynosiło 4.692,00 zł brutto, (po

około 1.500,00 zł na miesiąc). Wnioskodawczyni wskazała, że E. Sp. z o.o. w

niezrozumiały dla niej sposób rozdzieliła płatność wynagrodzenia i w konsekwencji

składek, co spowodowało, że nie wpłynęły one w wysokości proporcjonalnej do

ustalonego wynagrodzenia. W ocenie wnioskodawczyni to Spółka E. powinna

zostać zobligowana do złożenia korekty deklaracji i do opłacenia składek, łącznie z

wymaganymi odsetkami, zgodnie z umową, która firma z nią zawarła. Na rozprawie

w dniu 4 grudnia 2009 r. wnioskodawczyni cofnęła swoje odwołanie od decyzji z

dnia 22 października 2008 r. w zakresie dotyczącym podleganie ubezpieczeniu

społecznemu w czasie korzystania z urlopu macierzyńskiego.

Uwzględniając odwołanie wnioskodawczyni, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, zmienił decyzję organu rentowego w punkcie drugim i

uznał, że wnioskodawczyni nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym (emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu) w okresie od dnia 1 lutego

2008 r. do dnia 28 lutego 2008 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej oraz umorzył postępowanie w pozostałym zakresie. Sąd pierwszej

5

instancji uznał, że w zakresie w jakim wnioskodawczyni ostatecznie zaskarżyła

decyzję, należało ją zmienić, gdyż nie może ona ponosić odpowiedzialności za

działania płatnika składek, skoro z łączącej ją z płatnikiem umowy wynikało, że w

okresie obowiązywania umowy zlecenia – z uwagi na wysokość umówionego

wynagrodzenia - będzie miała prawo do skorzystania z możliwości opłacania

wyłącznie składki na ubezpieczenie zdrowotne. Apelację organu rentowego od

powyższego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny, wskazując w uzasadnieniu, że wobec

ustalonego stanu faktycznego, zastosowanie mają przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 9 ust. 2 tej ustawy, w brzmieniu

obowiązującym w spornym okresie, osoba spełniająca warunki do objęcia

obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których

mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4 - 6 i 10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z

tego tytułu, który powstał najwcześniej. Może ona jednak dobrowolnie, na swój

wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych,

wszystkich lub wybranych tytułów lub zmienić tytuł ubezpieczenia, z zastrzeżeniem

ust. 7. W sprawie nie było wątpliwe, że wnioskodawczyni w chwili podpisania

umowy zlecenia z E. Sp. z o.o. prowadziła działalność gospodarczą. Zawarta

umowa zlecenia, przy należytym wykonywaniu obowiązków przez zleceniodawcę

jako płatnika, dawała zleceniobiorcy (wnioskodawczyni w sprawie) możliwość

wyboru podstawy ubezpieczenia społecznego. Nie było też kwestionowane, że

wartość umowy – uzgodniona wysokość wynagrodzenia - zawartej na dwa

miesiące (luty i marzec 2008 r.), po jej podziale na okresy za które należy

odprowadzać składki na ubezpieczenia społeczne, pozwalała ubezpieczonej na

wybór tytułu ubezpieczenia, bowiem w chwili zawarcia umowy zlecenia,

wnioskodawczyni spełniała warunki do objęcia jej obowiązkowo ubezpieczeniami

społecznymi zarówno z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej jak i umowy

zlecenia (art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Tym

samym wnioskodawczyni nie może ponosić negatywnych konsekwencji działania

płatnika składek, który zgodnie z przepisami był zobowiązany prawidłowo naliczać

składki od wynagrodzenia. Z punktu widzenia wnioskodawczyni jako

ubezpieczonej, na dzień podpisania umowy zlecenia z zainteresowaną spółką,

spełniała ona wszelkie przesłanki do wyboru tytułu ubezpieczenia, tym samym nie

6

może ponosić negatywnych skutków nieprawidłowego naliczenia przez płatnika

składek na ubezpieczenia społeczne.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik organu rentowego zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego

– art. 4 pkt 9, art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 2 i 2a, art. 13 pkt 4, art. 18 ust. 1 i 3

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w związku z § 3 ust. 7

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, wypłaconych zasiłków

z ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego, zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych

i wychowawczych oraz kolejności zaliczania wpłat składek na poszczególne

fundusze (Dz.U. Nr 165, poz. 1197 ze zm.), przez przyjęcie, że wnioskodawczyni

nie podlegała ubezpieczeniom społecznym w okresie od dnia 1 lutego 2008 r. do

dnia 28 lutego 2008 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji

i oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Merytoryczne uwagi warto poprzedzić przypomnieniem, że zgodnie z art. 3

ust. 1 ustawy systemowej zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych określone

ustawą wykonują, poza Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, także płatnicy

składek (art. 3 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy), których definiuje art. 4 tej ustawy w punkcie

2 lit. a – z, wskazując że są nimi m.in. pracodawca - w stosunku do pracowników i

osób odbywających służbę zastępczą oraz jednostka organizacyjna lub osoba

fizyczna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym

objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi (…), jak również ubezpieczony

zobowiązany do opłacenia składek na własne ubezpieczenia społeczne, osoba

prowadząca pozarolniczą działalność - w stosunku do osób współpracujących przy

prowadzeniu tej działalności.

7

Krąg osób fizycznych podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu

emerytalno-rentowemu określa art. 6 ustawy systemowej, stanowiąc że są nimi

m.in. pracownicy (z wyłączeniem prokuratorów), osoby wykonujące pracę na

podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie

usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące

zlecenia oraz osobami z nimi współpracującymi (art. 6 ust. 1 pkt 4), osoby

prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące (art. 6 ust.

1 pkt 5). W razie sporu dotyczącego obowiązku ubezpieczeń społecznych Zakład

Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję osobie zainteresowanej oraz płatnikowi

składek, zaś ten ostatni jest zobowiązany przekazać do Zakładu dokumenty

związane z ubezpieczeniami społecznymi określone w ustawie za okres objęty

decyzją (art. 38 ust.1 i 2 ustawy systemowej).

Zbieg tytułów ubezpieczenia (art. 9 ust. 1 ustawy systemowej) zachodzi

wówczas, gdy jedna osoba wykonuje kilka rodzajów działalności (posiada kilka

tytułów), z którymi wiąże się obowiązek ubezpieczenia społecznego. W takich

sytuacjach z reguły ustawodawca wskazuje, który tytuł ma pierwszeństwo, czyli z

którego z tych tytułów podlega się ubezpieczeniu z wyłączeniem obowiązku z

pozostałych tytułów, przy czym dotyczy on tylko ubezpieczenia emerytalnego i

rentowego. Z art. 9 ust. 1 ustawy systemowej ustalającego reguły zbiegu różnych

tytułów ubezpieczenia, wynika, że jeśli któryś z tych tytułów wystąpi w zbiegu z

innym tytułem wymienionym w art. 6 ust. 1 i 2 (tzw. tytułem ogólnym), to zawsze

wystąpi obowiązek ubezpieczenia, a więc taki tytuł ma również charakter

bezwzględny - nie może spowodować zwolnienia z obowiązku ubezpieczenia.

Jeżeli więc nastąpi zbieg co najmniej dwóch tytułów bezwzględnych, to oba one

rodzą obowiązek ubezpieczenia, natomiast w razie zbiegu ze sobą tytułów

pozostałych (ogólnych), ustawa przyjmuje zasadę pierwszeństwa w czasie.

W okolicznościach sprawy, szczególne znaczenie ma przepis art. 9 ust. 2 i

ust. 2a ustawy systemowej. Według tego przepisu osoba spełniająca warunki do

objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o

których mowa m.in. w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5, jest objęta obowiązkowo

ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Może ona jednak

dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i

8

rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych tytułów lub zmienić tytuł

ubezpieczeń. W myśl ust. 2a natomiast osoba, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 -

prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6

pkt 1 - podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu tej

działalności, jeżeli z tytułu wykonywania umowy agencyjnej lub umowy zlecenia

albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym

stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, oraz współpracy przy wykonywaniu tych

umów podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest

niższa od obowiązującej tę osobę najniższej podstawy wymiaru składek dla osób

prowadzących pozarolniczą działalność. Może ona dobrowolnie, na swój wniosek,

być objęta ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi również z tytułu, o którym

mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4.

Zgodnie z art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania (tak jak w rozpoznawanej sprawie) lub gdy zarzut taki

okaże się niezasadny. W okolicznościach sprawy oznacza to m.in., że nie jest

kwestionowane prowadzenie przez wnioskodawczynię w chwili podpisania umowy

zlecenia z E. Sp. z o.o. działalności gospodarczej, jak również i to, że łącząca

strony (wnioskodawczynię i E.) umowa zlecenia, zawarta została w dniu 1 lutego

2008 r., zaś zlecone czynności zleceniobiorca miał wykonać do dnia 31 marca 2008

r., otrzymując z tego tytułu wynagrodzenie w kwocie 4692 zł. Innymi słowy

uzgodnione wynagrodzenie (za okres dwóch miesięcy – luty i marzec 2008 r.),

dawało zleceniobiorcy możliwość wyboru podstawy ubezpieczenia społecznego,

bowiem jej wartość (tzn. uzgodniona wysokość wynagrodzenia), po jej podziale na

okresy, za które należało odprowadzać składki na ubezpieczenia społeczne, rodziła

ustawowy obowiązek ubezpieczenia społecznego, pozwalając w związku z tym

ubezpieczonej (wnioskodawczyni) na wybór tytułu ubezpieczenia -

wnioskodawczyni spełniała warunki do objęcia jej obowiązkowo ubezpieczeniami

społecznymi zarówno z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej jak i umowy

zlecenia (art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Wnioskodawczyni dokonała wyboru tytułu ubezpieczenia, otrzymała umówione

9

wynagrodzenie, jednak zleceniodawca i jednocześnie płatnik składek na

ubezpieczenie - spółka E. Sp. z o.o. - wynagrodzenie to rozliczył niewłaściwie

(błędnie), odprowadzając w miesiącu lutym składki od podstawy niższej niż

minimalna, natomiast pozostałą część wynagrodzenia rozliczył w kolejnych

miesiącach, w tym w kwietniu 2008 r., w którym łącząca strony umowa już

formalnie nie obowiązywała. Podkreślić przy tym należy, że wnioskodawczyni nie

miała żadnego wpływu na sposób rozliczenia przez zleceniodawcę wynagrodzenia i

w konsekwencji sposób odprowadzania przez niego składki, a w związku z tym nie

może ponosić negatywnych konsekwencji działania płatnika składek, który jest

zobowiązany do prawidłowego naliczania składki od wynagrodzenia. Powyższe

uwagi dają podstawę do stanowiska, że w przypadku zbiegu obowiązku

ubezpieczenia społecznego (umowa zlecenia i prowadzenie działalności

pozarolniczej) - art. 9 ust. 2 i ust. 2a ustawy systemowej, ubezpieczony jest

uprawniony do wyboru jako podstawy obowiązkowego ubezpieczenia społecznego

zawartej umowy zlecenia, jeżeli tzw. wartość tej umowy tj. uzgodnione

wynagrodzenie stanowiące podstawę wymiaru składek, nie jest niższa od

obowiązującej tę osobę najniższej podstawy wymiaru składek dla osób

prowadzących pozarolniczą działalność (art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy systemowej).

Marginalnie, trzeba zwrócić uwagę, że w niczym to nie podważa stanowiska

Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 10 września 2009 r., I UZP 5/09

(OSNP 2010, nr 5-6, poz. 71), wedle której niewypłacone pracownikowi należne

wynagrodzenie za pracę, nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne, bowiem przedmiotem sprawy, było przesądzenie, czy wnioskodawczyni

(zleceniobiorca) była upoważniona, z uwagi na tzw. wartość umowy zlecenia do

wyboru obowiązkowego tytułu ubezpieczenia.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji.