III CZP 42/12

Sygn. akt III CZP 42/12

UCHWAŁA

Dnia 8 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSA Andrzej Niedużak

w sprawie postępowania upadłościowego Przedsiębiorstwa Budownictwa

Przemysłowego B.- S.A. w upadłości likwidacyjnej w K.

w przedmiocie zażalenia wierzyciela Banku […] S.A. w W.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 sierpnia 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 26 marca 2012 r.,

"Czy upadły, który poręczył za zapłatę zobowiązania

zaciągniętego przez inny podmiot, obciążając swój majątek hipoteką

ustanowioną w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości i nie otrzymując z tego tytułu żadnego

świadczenia, winien zostać uznany dłużnikiem osobistym

zabezpieczonego wierzyciela w rozumieniu art. 130 ust. 1 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 roku - Prawo upadłościowe i naprawcze?"

podjął uchwałę:

2

Upadły, który udzielił poręczenia i zabezpieczył wykonanie

tego zobowiązania ustanawiając hipotekę, jest dłużnikiem

osobistym zabezpieczonego wierzyciela w rozumieniu art. 130

ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe

i naprawcze.

Uzasadnienie

3

W postępowaniu upadłościowym Przedsiębiorstwa Budownictwa

Przemysłowego B.- S.A. w K. sędzia – komisarz, uwzględniając wniosek syndyka,

wydał w dniu 26 października 2011 r. postanowienie, w którym uznał za

bezskuteczne wobec masy upadłości obciążenie majątku upadłego hipoteką łączną

kaucyjną do kwoty 79 200 000 zł ustanowioną na rzecz Banku […] S.A. (dalej;

Banku) w akcie notarialnym z dnia 17 lutego 2009 r. i 3 września 2009 r. Sędzia

komisarz przyjął za bezsporne, że obciążenia te zostały ustanowione w ciągu roku

przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, a w związku z tymi

czynnościami upadły nie otrzymał żadnego świadczenia. Rozważając zasadność

wniosku syndyka na gruncie art. 130 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego

(p.u.n.) sędzia komisarz uznał, że upadły udzielając poręczenia za dług spółki z o.o.

A. L. na rzecz wierzyciela (Banku) zabezpieczył wykonanie cudzego długu i nie był

dłużnikiem osobistym w rozumieniu tego przepisu. W jego ocenie istniały przesłanki

do odejścia od reguł wykładni językowej tego przepisu i uwzględnienia wniosku

syndyka w oparciu o wykładnię funkcjonalną tego przepisu, który umożliwia

zakwestionowanie czynności upadłego zmierzających do zabezpieczenia długu

zaciągniętego przez inny podmiot.

Sąd Rejonowy rozpoznając zażalenie wierzyciela powziął wątpliwość, czy

upadły, który poręczył za zobowiązanie innej osoby i ustanowił następnie hipotekę

dla zabezpieczenia tego zobowiązania, jest dłużnikiem osobistym

zabezpieczonego wierzyciela w rozumieniu art. 130 ust. 1 p.u.n. i zagadnienie to

przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 130 p.u.n. zezwala na uznanie przez sędziego - komisarza za

bezskuteczne w stosunku do masy upadłości obciążenia majątku upadłego między

innymi hipoteką, jeżeli upadły nie był dłużnikiem osobistym zabezpieczonego

wierzyciela, a obciążenie to zostało ustanowione w ciągu roku przed dniem

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i w związku z jego ustanowieniem upadły

nie otrzymał żadnego świadczenia. Przedstawione przez Sąd Rejonowy

4

zagadnienie prawne jest wynikiem wątpliwości co do możliwości uznania upadłego,

który udzielił poręczenia w celu zabezpieczenia wierzytelności za dłużnika

osobistego wierzyciela, na rzecz którego następnie ustanowiono hipotekę na

nieruchomości upadłego. Przy ocenie tego zagadnienia należy przyjąć, że użyte w

art. 130 p.u.n. pojęcie dłużnika osobistego nawiązuje do ogólnej regulacji prawa

cywilnego w tym zakresie i nie ma autonomicznego znaczenia w prawie

upadłościowym i naprawczym. Jest ono zatem związane z zasadą

odpowiedzialności za dług i oznacza, że dłużnikiem osobistym jest osoba, która za

dług odpowiada całym swoim majątkiem. Istota poręczenia polega na zaciągnięciu

wobec wierzyciela innego dłużnika (zobowiązanie główne) dodatkowo

zobowiązania do wykonania obciążającego go obowiązku na wypadek, gdyby

dłużnik zobowiązania nie wykonał. Poręczyciel zaciąga w związku z tym własne

zobowiązanie, odrębne od zobowiązania głównego, jednakże zależne od istnienia

zobowiązania głównego. Jego wykonanie prowadzi natomiast do spłaty długu

cudzego. Należy przyjąć, że na skutek poręczenia dochodzi do powstania osobistej

odpowiedzialności poręczyciela, gdyż przepisy dotyczące poręczenia nie

wprowadzają w tym zakresie innych zasad dla jego odpowiedzialności.

Takie stanowisko przeważa także w literaturze. Z wypowiedzi judykatury na temat

charakteru odpowiedzialności poręczyciela wymaga odnotowania postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2008 r., I CSK 50/08 (Lex 287717), w którym

przyjęto, że poręczyciel jest dłużnikiem osobistym, o którym mowa w art. 97 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece. W przepisie tym, podobnie jak w art. 130 p.u.n.,

ustawodawca ograniczył się do samego użycia pojęcia dłużnika osobistego, bez

akcentowania, że może mieć ono rozumiane odrębnie przy stosowaniu przepisów

odnoszących się do wygaśnięcia hipoteki.

Treść art. 130 p.u.n. wskazuje jednoznacznie, że dla możliwości jego

zastosowania istotny jest wyłącznie osobisty charakter odpowiedzialności

podmiotu, który ustanowił hipotekę, bez względu na przyczyny zaciągnięcia

zobowiązania, którego wykonanie zabezpiecza ustanowiona hipoteka.

Takiej wykładni tego przepisu nie sprzeciwia się wzgląd na interesy innych

wierzycieli upadłego, gdyż nie wyłącza ona możliwości podważenia skuteczności

wobec nich - na ogólnych zasadach - czynności upadłego związanych

5

z zaciągnięciem zobowiązań powodujących jego odpowiedzialność osobistą,

zdziałanych z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłego.

Uwzględniając powyższe należy przyjąć, że upadły, który udzielił poręczenia,

a następnie zabezpieczył wykonanie zobowiązania wynikającego z umowy

poręczenia, poprzez ustanowienie hipoteki na swojej nieruchomości, jest

dłużnikiem osobistym zabezpieczonego wierzyciela w rozumieniu art. 130 ust. 1

p.u.n. Za taką oceną przemawia dodatkowo treść art. 236 p.u.n. Wskazuje ona,

że upadły, który udzielił poręczenia jest dłużnikiem osobistym wierzyciela mającego

zamiar uczestniczenia w postępowaniu upadłościowym.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 2 k.p.c. podjął

uchwałę jak na wstępie.