V CSK 372/11

Sygn. akt V CSK 372/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa A. P. S.A. w D.

przeciwko APS I. Spółce z o.o. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz

powódki kwotę 3600 ( trzy tysiące sześćset ) złotych tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

A. P. S.A. w D. w pozwie wniesionym w dniu 7 lipca 2010 r., skierowanym

przeciwko pozwanej APS I. sp. z o.o. w G. domagała się zasądzenia kwoty 465

029,77 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 11 lipca 2007 r., tytułem zwrotu

nienależnego wyegzekwowania od niej XIX raty układowej.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa podnosząc zarzut przedawnienia

roszczenia, nieważność przelewu wierzytelności pomiędzy jej dłużnikiem a osobą

trzecią, brak po jej stronie wzbogacenia się kosztem powódki oraz wykonywania

przysługujących jej uprawnień wierzycielskich w stosunku do powódki jako

trzeciego dłużnika.

Wyrokiem z dnia 8 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na

rzecz powódki kwotę 347 556,87 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 9 lipca 2010

r., i dalej idące roszczenie oddalił.

Ustalił, że poprzednikiem prawnym powódki była spółka „Polskie Huty Stali"

- Huta im. Tadeusza Sendzimira S.A. Firma powódki ulegała zmianie, wcześniejsza

to „I. Polska Stal" S.A., następnie M. Steel Poland S.A. a obecnie A. P. S.A.

Postanowieniem z dnia 10 września 2001 r. Sąd Rejonowy otworzył

postępowanie układowe wobec poprzednika prawnego powódki „Polskie Huty Stali"

- Huta im. Tadeusza Sendzimira S.A., które zostało zatwierdzone postanowieniem

z dnia 29 lipca 2002 r. Postanowieniem z dnia 15 listopada 2001 r. ustalono listę

wierzytelności, na której pod pozycją 1210 widnieje wierzytelność I. Reform sp. z

o.o. na kwotę 13.426.891,83 zł.

W dniu 27 września 2004 r. I. Reform przelała wierzytelność w kwocie

4.540.387,39 zł z tytułu 11 rat układowych zgodnie z postanowieniem z dnia 29

lipca 2002 r., sygn. Ukł - 42/OI/S na rzecz B. Inwestment sp. z o.o., o czym

powiadomiono powódkę pismem z dnia 25 października 2004 r.

Następnie, w dniu 5 sierpnia 2005 r. B. Inwestment przeniosła wierzytelność

w wysokości 3.302.099,82 zł z tytułu 8 rat układowych na rzecz F.I.K. G. S.A., o

czym zawiadomiono powódkę pismem z tego samego dnia.

W dniu 19 lutego 2007 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w L., w

postępowaniu wszczętym z wniosku pozwanej APS I. jako wierzyciela przeciwko

3

dłużnikowi I. Reform (I KM 427/06), dokonał zajęcia wierzytelności I. Reform wobec

powódki z tytułu rat układowych. Następnie, w dniu 26 lutego 2007 r. Komornik

anulując zajęcie z dnia 19 lutego 2007 r. dokonał ponownego zajęcia

wierzytelności z tytułu rat układowych (poz. 1210). Zawiadomienie w tym

przedmiocie pozwana otrzymała dnia 26 lutego 2007 r.

W toku tego postępowania egzekucyjnego pozwana była informowana, że

powódka nie jest dłużnikiem I. Reform, gdyż spółka ta zbyła wierzytelność na rzecz

B. Inwestment, która następnie przelała ją na F.I.K. G. Pozwana, pomimo to,

podtrzymywała wniosek egzekucyjny. W konsekwencji, Komornik po otrzymaniu od

Komornika Sądowego Rewiru IV przy Sądzie Rejonowym w K. wyegzekwowanej w

sprawie IV Km 1122/07 kwoty 402 806, 75 zł dokonał na rzecz pozwanej wpłaty

kwoty 345 756,87 zł i koszty zastępstwa w kwocie 1800 zł.

W dniu 27 lutego 2007 r. powódka przelała równowartość XIX raty układowej

na konto F.I.K. G. S.A.

W postępowaniu egzekucyjnym z wniosku pozwanej występującej na

podstawie zajęcia wierzytelności dłużnika egzekwowanego I. Reform w sprawie

Km 427/06 i wydanego w niej pozwanej zaświadczenia Komornika powołującego

się na art. 887 § 1 k.p.c., skierowanym przeciwko powódce z oznaczeniem

wierzyciela I. Reform sp. z o.o. (IV KM 1122/07), postanowieniami z dnia 12 lipca

2007 r. Komornik Sądowy Rewiru IV przy Sądzie Rejonowym w K. cofnął zajęcie

rachunku bankowego powódki z uwagi na wyegzekwowanie należności i ustalił

koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 60.423,02 zł, stwierdzając że koszty

postępowania zostały wyegzekwowane w całości od dłużnika oraz ustalił koszty

zastępstwa adwokackiego na kwotę 1.800 zł (razem 347 556,87 zł).

Powódka bezskutecznie wzywała pozwaną do zapłaty nienależnie

wyegzekwowanych przez pozwaną kwot.

Sąd pierwszej instancji za nieuzasadniony uznał zarzut pozwanej

o przedawnieniu roszczenia, wskazując że jego termin wynosił 3 lata, zaś bieg

przedawnienia roszczeń o zwrot nienależnie pobranych kwot rozpoczyna się od

dnia spełnienia świadczenia. Podkreślił, że skoro wyegzekwowanie od powódki

nienależnego świadczenia miało miejsce w dniu 10 lipca 2007 r., tym samym

4

przedawnienie nastąpiłoby 10 lipca 2010 r., zaś pozew został nadany w urzędzie

pocztowym w dniu 7 lipca 2010 r.

Za nietrafny uznał także zarzut pozwanej o nieważności przelewu

wierzytelności z dnia 27 września 2004 r. pomiędzy I. Reform sp. z o.o. a B.

Inwestment i stanął na stanowisku, że ostatecznie wierzycielem z układu wobec

powódki jest F.I.K. G. S.A.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie miał zastosowania w sprawie art. 885

k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c., gdyż wierzytelność z układu miała charakter

jednorazowy chociaż była płatna w ratach. Podkreślił także, że powódka spłaciła

XIX ratę układową do rąk aktualnego wierzyciela F.I.K. G. S.A. i wpłaty tej

dokonała w dniu 27 lutego 2007 r., nadto że powódka otrzymała zawiadomienie

o przelewach i w związku z tym spełnienie przez nią świadczenia do rąk nabywcy

spowodowało wygaśnięcie zobowiązania choćby umowa przelewu była nieważna

lub pozbawiona skutków prawnych. Stwierdził także, że z postępowania

egzekucyjnego wynika, iż pozwana była informowana o zmianie dotychczasowego

wierzyciela, więc miała obowiązek wyegzekwowaną wierzytelność przelać na

rzecz nabywcy wierzytelności, czego nie uczyniła.

Podniósł, że skoro powódka z tytułu rat układowych spełniła dwukrotnie

świadczenie, raz na rzecz nabywcy wierzytelności dobrowolnie i drugi raz

w drodze egzekucji komorniczej na rzecz pozwanej, w stosunku do której nie była

zobowiązana, to po stronie pozwanej nastąpiło przysporzenie w wysokości 345

756,87 zł oraz z tytułu kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 1800 zł.

Według oceny Sądu pierwszej instancji, dawało to podstawę do uwzględnienia

w tym zakresie roszczenia w oparciu o art. 410 k.c.

Przyjął, że w dalszej części żądanie było bezpodstawne, gdyż koszty

egzekucyjne zostały wpłacone na rzecz organu egzekucyjnego, tak więc pozwana

nie została wzbogacona na tę kwotę, chociaż po stronie powódki doszło do

zubożenia.

Od wyroku Sądu Okręgowego apelację wniosły obie strony. Powódka

zaskarżyła go w części oddalającej powództwo i domagała się jego zmiany przez

zasądzenie na jej rzecz dodatkowo kwoty 117 472,90 zł z ustawowymi odsetkami

od 11 lipca 2010 r. Pozwana apelacją objęła rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 i 3

5

wyroku (części zasądzającej należność główną, odsetki i koszty postępowania),

domagając się zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie w całości

powództwa.

Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił obie apelacje.

Ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny - za wyjątkiem stwierdzenia, że

w dniu 27 września 2004 r. I. - Reform sp. z o.o. przelała na rzecz B. Inwestment

sp. z o.o. wierzytelność w wysokości 4 540 387,39 zł z tytułu rat układowych, a w

dniu 5 sierpnia 2005 r. B. Inwestment przelało wierzytelność w wysokości 1 302

099,82 zł z tytułu 8 rat układowych na rzecz F.I.K. G. S.A. - uznał za prawidłowy.

Dodatkowo ustalił, że w piśmie z dnia 27 września 2004 r. I. Reform sp. z

o.o. oświadczyła poprzednikowi prawnemu powódki, iż w tym terminie przeniosła

przez przelew na rzecz B. Inwestment sp. z o.o. w O. wierzytelności na kwotę 1

540 387,39 zł z tytułu 11 rat układowych. Dokument ten został podpisany przez

osoby uprawnione do działania w imieniu tychże spółek i wpłynął do poprzednika

prawnego powódki w dniu 29 września 2004 r. Faktycznie w dniu 27 września

2004 r. nie nastąpił przelew wierzytelności I. Reform na rzecz B. Inwestment.

Pismem z dnia 5 sierpnia 2005 r. powiadomiono poprzednika powódki o zbyciu

przez B. Inwestment sp. z o.o. w O. w dniu 5 sierpnia 2005 r. wierzytelności na

kwotę 3 302 099,82 zł z tytułu 8 rat układowych. Wymienione pismo zostało

podpisane przez zbywcę i nabywcę wierzytelności.

Poza tym Sąd drugiej instancji odwołał się do następujących niespornych

faktów, że:

- w postanowieniu z dnia 29 lipca 2002 r. zatwierdzającym układ,

wierzytelność I. Reform została zredukowana o 40 % i miała być płatna w 20

równych ratach co 3 miesiące (czyli 8 056 135 zł w ratach po 402 806, 75 zł),

- prawomocnym wyrokiem z dnia 12 stycznia 2006 r. Sądu Apelacyjnego I

ACa 1573/05 zasądzono od I. Reform sp. z o.o. na rzecz Syndyka Masy Upadłości

Przedsiębiorstwa Materiałów Ogniotrwałych S.A. w K. kwotę 300 563, 65 zł z

odsetkami ustawowymi od 22 marca 2005 r. i kosztami postępowania,

- Syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa Materiałów Ogniotrwałych S.A.

wszczął przeciwko I. Reform sp. z o.o. w dniu 14 kwietnia 2006 r. na podstawie

6

tego tytułu wykonawczego egzekucję przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie

Rejonowym w L. (sygn. akt I Km 427/06),

-w toku tej egzekucji syndyk zbył tę wierzytelność na rzecz pozwanej, która

prowadziła ją w dalszym ciągu przeciwko I. Reform sp. z o.o.

Poza tym Sąd drugiej instancji stwierdził, że w postępowaniu egzekucyjnym

prowadzonym przez Komornika przy Sądzie Rejonowym w L. pozwana objęła

wnioskiem egzekucyjnym wierzytelności przysługujące dłużnikowi, tj. I. Reform sp.

z o.o. w stosunku do powódki (jako następcy prawnemu Huty im. Sendzimira w K.)

z tytułu rat układowych i Komornik w dniu 26 lutego 2007 r. dokonał jej zajęcia, na

podstawie art. 895 k.p.c. w powołując się także na art. 885 k.p.c. w zw. z art. 902

k.p.c., zaś powiadomienie o zajęciu wierzytelności dotarło do powódki w dniu 26

lutego 2007 r.

W odpowiedzi na to zajęcie wierzytelności powódka pismem z 27 lutego

2007 r. poinformowała Komornika w L., że nie posiada zobowiązań w stosunku do

I. Reform sp. z o.o., gdyż spółka ta po spłacie 9 rat układowych zbyła pozostałe 11

rat w drodze przelewu na rzecz B. Inwestment sp. z o.o. w O., a ta z kolei kolejne

raty układowe (po dwunastej) zbyła na rzecz F.I.K. G. S.A. w C., która jest jej

obecnie wierzycielem. Wskazała także, że w dniu 27 lutego 2007 r. zapłaciła F.I.K.

G. S.A. kwotę 412 762,49 zł tytułem zapłaty XIX raty układowej.

Pomimo tego w piśmie z dnia 13 marca 2007 r. skierowanym do Komornika

przy Sądzie Rejonowym w L. pozwana domagała się ponaglenia dłużnika do

zapłaty zajętej wierzytelności powołując się na unormowanie zawarte w art. 885

k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c. W dniu 22 marca 2007 r. Komornik ponaglił powódkę

do spełnienia świadczenia, zaś pozwanej wydał zaświadczenie o zajęciu

wierzytelności dłużnika przypadającej od powódki na podstawie art. 887 k.p.c.

w zw. z art. 902 k.p.c.

Po otrzymaniu zaświadczenia od Komornika pozwana złożyła wniosek do

Sądu Rejonowego w K. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko dłużnikowi M.

Steel Poland S.A. w K. (poprzednika prawnego powódki) i postanowieniem z dnia

16 maja 2007 r. sąd nadał klauzulę wykonalności w postaci listy wierzytelności

ustalonej postanowieniem Sędziego Komisarza z dnia 15 listopada 2001 r., UKł

42/01 w części dotyczącej I. Reform sp. z o.o. w L. poz. I. 1210 listy łącznie z

7

wypisem prawomocnego postanowienia Sądu z 29 lipca 2002 r. zatwierdzającego

układ sygn. Ukł 42/01 przeciwko dłużnikowi M. Steel Poland S.A. w K. w zakresie

kwoty 402 806,75 zł odpowiadającej wysokości raty układowej należnej

wierzycielowi I. Reform sp. z o.o. w L. płatnej w lutym 2007 r.

Po zaopatrzeniu tego postanowienia z dnia 15 maja 2007 r. w klauzulę

wykonalności, w dniu 15 czerwca 2007 r. wydano tytuł wykonawczy

pełnomocnikowi pozwanej, który złożył wniosek egzekucyjny do Komornika przy

Sądzie Rejonowym w K. określając w nim siebie jako wnioskodawcę, jako dłużnika

M. Steel Poland S.A., zaś jako wierzyciela I. Reform sp. z o.o. w L. i podniósł, że

wykonuje prawa wierzyciela, tj. I. Reform Sp. z o.o. domagając się przekazania

wyegzekwowanej należności Komornikowi Sądowemu przy Sądzie Rejonowym w

L. Komornik w K. w sprawie IV Km 1122/07, dnia 25 czerwca 2007 r. zajął

wierzytelność z rachunku bankowego powódki, o czym została powiadomiona w

dniu 28 czerwca 2007 r., a następnie wyegzekwował i przekazał ściągniętą

należność komornikowi przy Sądzie Rejonowym w L. Następnie postanowieniem z

dnia 12 lipca 2007 r. zakończył postępowanie egzekucyjne wobec M. Steel Poland

S.A., ustalając koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 60 423,02 zł oraz

koszty zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym na kwotę 1 800

zł.

Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w L., w sprawie I Km 427/06, z

przekazanej kwoty 402 806,75 zł przelał pozwanej w dniu 18 lipca 2007 r. tytułem

egzekwowanej w tym postępowaniu należności kwotę 345 756,88 zł. Następnie

postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2007 r. umorzył postępowanie egzekucyjne

wobec dłużnika I. Reform sp. z o.o. i ustalił koszty postępowania egzekucyjnego na

kwotę 57 049,88 zł oraz koszty zastępstwa adwokackiego w postępowaniu

egzekucyjnym w wysokości 1 800 zł.

Sąd drugiej instancji rozważając kwestię, czy pozwana będąc wierzycielem

egzekucyjnym w stosunku do I. Reform Sp. z o.o. mogła prowadzić egzekucję z

wierzytelności, która przysługiwała I. Reform sp. z o.o. wobec powódki z tytułu rat

układowych (w szczególności, czy na dzień prowadzenia egzekucji spółce I.

Reform przysługiwała w stosunku do powódki wierzytelność), podniósł że nie ulega

wątpliwości, iż pozwana była wierzycielką I. Reform sp. z o.o. (poprzednio

8

z siedzibą w L., następnie we W., posiadającą oddział w L.) na kwotę 300 563,65 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 22 marca 2005 r. i z tytułu kosztów na kwoty 24

634,20 zł i 5 400 zł. Zauważył, że zgodnie z art. 895 i następnymi k.p.c. wierzyciel

może prowadzić egzekucję z wierzytelności należnych dłużnikowi, zaś do egzekucji

z wierzytelności Komornik przystępuje przez jej zajęcie, co w sprawie nastąpiło.

Wraz z zajęciem wierzytelności Komornik wzywa jej dłużnika do złożenia

oświadczenia, czy przysługuje mu zajęta wierzytelność w jakiej kwocie, czy też

odmawia zapłaty i z jakich przyczyn (art. 896 § 2 pkt 1 k.p.c.). Komornik Sądowy

przy Sądzie Rejonowym w L. wypełnił ten obowiązek wzywając powódkę do

oświadczenia się co do wierzytelności wobec I. Reform sp. z o.o.

Podkreślił, że mimo złożenia oświadczenia przez powódkę Komornikowi

w L., iż I. Reform Sp. z o.o. nie jest jej wierzycielem, gdyż zbyła wierzytelność w

dniu 27 września 2004 r., w dalszym ciągu prowadził on egzekucję z wierzytelności

I. Reform sp. z o.o. w stosunku do powódki, przyjmując, iż przelew ten był

nieważny wobec pozwanej w świetle art. 885 k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c. oraz 887

k.p.c. i dlatego pozwana uzyskała tytuł wykonawczy na należność z raty układowej

płatnej w lutym 2007 r. Zgodnie bowiem z art. 887 § 1 k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c.

z mocy zajęcia wierzyciel egzekwujący może wykonywać wszelkie prawa i

roszczenia dłużnika.

Uznał jednak pogląd Sądu Okręgowego, że art. 885 k.p.c. w zw. art. 902

k.p.c. nie miał w tym wypadku zastosowania za trafny, gdyż jego zdaniem

należność z układu przysługująca I. Reform Sp. z o.o. była świadczeniem

jednorazowym, płatnym w ratach. Artykuł 885 k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c. nie

dotyczy wierzytelności polegającej na obowiązku spełnienia świadczenia

jednorazowego, jeżeli do rozporządzenia nią doszło przed zajęciem,

a wymagalność wierzytelności następowała po jej zajęciu (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 357/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 62).

Wyraził zapatrywanie, że art. 885 k.p.c. ustanawia bezskuteczność umowy

przelewu wierzytelności względem wierzyciela egzekucyjnego i organu

egzekucyjnego; natomiast rozporządzenie takie jest ważne między dłużnikiem,

przeciwko któremu prowadzona jest egzekucja a jego kontrahentem.

9

Podkreślił, że wobec złożenia przed Sądem pierwszej instancji oryginału

dokumentu cesji z dnia 27 września 2004 r. (k. 169 akt) oraz odpisu KRS

dotyczącego I. Reform sp. z o.o. zarzut jej nieważności został obalony, gdyż

dokument ten dowodzi, iż oświadczenie to zostało podpisane przez właściwe

podmioty, tj. prawidłową reprezentację zbywcy i nabywcy, a z treści jego wynika, że

z dniem 27 września 2004 r. doszło do przelewu wierzytelności przysługującej I.

Reform wobec I. Polska S.A. (poprzednika prawnego powódki) na kwotę 4 540

387,39 zł, na którą składa się 11 rat układowych. Stwierdził, że wprawdzie z jego

osnowy nie wynika, które konkretnie raty układowe zostały scedowane, niemniej

bezsporne było płacenie przez Hutę rat układowych w terminie. Biorąc pod uwagę

wysokość całej wierzytelności układowej przysługującej I. Reform sp. z o.o. (8 056

135 zł), wysokość rat (402 806,75 zł), datę sporządzenia dokumentu i wysokość

objętej umową wierzytelności (4 540 387,39 zł), uznał, że oświadczenie to

dotyczyło rat od X do XX, a więc obejmowało także XIX, której termin płatności

przypadał na luty 2007 r.

W ślad jednak za dokonanym ustaleniem wyraził zapatrywanie, że

oświadczenie o cesji z dnia 27 września 2004 r. (k. 169 akt), nie stanowi umowy

przelewu wierzytelności w rozumieniu art. 509 k.c., lecz jest powiadomieniem

o cesji, co zgodnie przyznały obie strony procesu. Faktycznie bowiem pomiędzy

tymi spółkami nie doszło do zawarcia umowy przelewu wierzytelności w stosunku

do powódki z tytułu rat układowych, co wynika z pism tychże spółek

wystosowanych do sądu (k. 238 i 239 akt). Dlatego też, jego zdaniem, w czasie

prowadzenia przez pozwaną egzekucji przez Komorników w L. i K. w dalszym

ciągu wierzycielem układowym powódki była I. Reform sp. z o.o. - dłużnik

pozwanej, gdyż skoro nie miała miejsca cesja pomiędzy I. Reform i B. Inwestment,

to również nie mogło być dalszej cesji na rzecz F.I.K. G. S.A.

Pomimo tego według oceny Sądu Apelacyjnego w okolicznościach sprawy

nie można było przyjąć, aby pozwana była uprawniona do prowadzenia egzekucji

komorniczej z wierzytelności przysługującej jej dłużnikowi, tj. I. Reform wobec

powódki na podstawie art. 895 i 887 k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c., skoro powódka

zapłaciła XIX ratę układową w dniu 27 lutego 2007 r. F.I.K. G. S.A., na skutek

otrzymania zawiadomień o cesjach z dnia 27 września 2004 r. i z dnia 5 sierpnia

10

2005 r. od zbywców o przelewie wierzytelności. Zgodnie bowiem z unormowaniem

zawartym w art. 515 k.c., jeżeli dłużnik, który otrzymał pisemne zawiadomienie o

przelewie pochodzące od zbywcy, spełnił świadczenie do rąk nabywcy, to

zobowiązanie wygasa. Wyraził pogląd, że taka sytuacja miała miejsce w sprawie,

gdyż powódka otrzymała od zbywcy pisemne oświadczenie o przelewie

wierzytelności i ratę układową lutową z 2007 r. (XIX) zapłaciła nabywcy – F.I.K.

G.S.A. W rezultacie przyjął, że po dniu 27 lutego 2007 r. I. Reform sp. z o.o. nie

miała już wierzytelności w stosunku do powódki z tytułu rat układowych i tym

samym pozwana nie mogła z tej wierzytelności prowadzić egzekucji komorniczej

w stosunku do powódki jako poddłużnika.

Sąd drugiej instancji podkreślił także, że w ślad za wnioskiem pozwanej

Komornik w L. dokonał zajęcia wierzytelności jej dłużnika wobec powódki i wezwał

ją do złożenia wyjaśnień (art. 896 § 2 k.p.c.), czego dokonała w piśmie z dnia 9

marca 2007 r. podając, iż nie jest dłużnikiem I. Reform, gdyż wierzycielka ta zbyła

wierzytelności na rzecz B. Inwestment, a ta następnie dokonała cesji na rzecz

F.I.K. G. S.A., powołując się na otrzymane powiadomienia o cesjach. Podkreślił, że

pomimo tych wyjaśnień powódki, pozwana domagała się od Komornika w L.

wydania jej zaświadczenia w trybie art. 887 § 1 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c. i

po jego otrzymaniu wystąpiła z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności na

wierzytelność układową za luty 2007 r. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia

16 maja 2007 r. nadał przeciwko M. Steel Poland S.A. następcy prawnemu

dłużnika z postępowania układowego Polskie Huty Stali - Huta im. Tadeusza

Sędzimira S.A. w K. a poprzednikowi powódki klauzulę wykonalności w zakresie

kwoty 402 806 zł odpowiadającej wysokości raty układowej należnej wierzycielowi

I. Reform płatnej w lutym 2007 r. Następnie pozwana prowadziła egzekucję z tej

raty, chociaż uzyskała tylko tytuł wykonawczy nie jako wierzycielka, a

wnioskodawczyni, wskazując jako wierzyciela I. Reform a dłużnika - powódkę. Sąd

drugiej instancji zwrócił uwagę, że organ egzekucyjny - komornik sądowy ani sąd -

w postępowaniu klauzulowym, nie mają uprawnień do badania, czy objęta

wnioskami wierzytelność faktycznie istnieje (art. 804 k.p.c.). Jego zdaniem nie

ulega wątpliwości, że powódka dwukrotnie zapłaciła ratę układową z lutego 2007 r.:

w dniu 27 lutego 2007 r. F.I.K. G. S.A. oraz w dniu 10 lipca 2007 r. komornikowi

11

sądowemu, która to zapłata jest równoznaczna z zaspokojeniem osoby, na rzecz

której prowadzona jest egzekucja.

Nie podzielił poglądu skarżącej, aby powódka regulując ratę za luty 2007 r.

w drodze egzekucji komorniczej w istocie zaspokoiła jej dłużnika, tj. I. Reform sp. z

o.o. zaś wzbogacenie nastąpiło po stronie tej spółki poprzez zmniejszenie jej długu

względem powódki, skoro wyegzekwowana przez Komornika kwota została jej

przekazana. Zgodził się z poglądem Sądu pierwszej instancji, że powódka w

wyniku egzekucji komorniczej spełniła na rzecz pozwanej nienależyte świadczenie,

gdyż nie była już wtedy zobowiązana do zapłaty XIX raty układowej (zobowiązanie

w tym zakresie wygasło wobec zapłaty w dniu 27 lutego 2007 r. tej raty do rąk

F.I.K. G. S.A.). Stwierdził, że skoro nie była zobowiązana do jej zapłaty I. Reform

sp. z o.o., to tym samym pozwanej, jako wierzycielce tej spółki. Podkreślił także, że

spełnienie przez powódkę po raz drugi świadczenia nie było dobrowolne, skoro

nastąpiło w drodze egzekucji (a więc w celu uniknięcia przymusu, o którym stanowi

art. 411 pkt 1 k.c.).

Odnośnie apelacji powódki stwierdził, że za chybiony należało uznać zarzut

naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 415 k.c., gdyż powódka przez cały czas

procesu wskazywała jako podstawę swojego roszczenia nienależne świadczenie,

nie zaś odpowiedzialność z czynu niedozwolonego, do której odwołała się dopiero

po zamknięciu rozprawy - w piśmie procesowym z dnia 1 grudnia 2010 r. -

załączniku do protokołu rozprawy, a więc po terminie.

Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 13 kwietnia 2011 r., został zaskarżony

skargą kasacyjną przez pozwaną, w punkcie 1 w części oddalającej apelację

pozwanej oraz w punkcie 2 w całości. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i jego zmianę, albo uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania. Skarga została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego.

W ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego skarżąca zarzuciła obrazę art.

411 pkt 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c., art. 887 § 1 k.p.c. oraz art. 123 § 1 pkt 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu kasacyjnym, skoro mamy do czynienia ze związaniem

ustaleniami faktycznym stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813

§

2 k.p.c.) to brak było możliwości oceny, czy dokument z dnia 27 września 2004 r.

12

nie stanowił cesji a był tylko zawiadomieniem powódki o jej dokonaniu. W każdym

razie skarżąca nie podniosła zarzutu obrazy art. 515 k.c. i z tego względu istniała

podstawa do przyjęcia, że wierzytelność I. Reform sp. z o.o. o wobec powódki o

zapłatę XIX raty układowej wygasła w dniu 27 lutego 2007 r. kiedy to ją uiściła na

rzecz F.I.K. G. S.A., na skutek otrzymania zawiadomień o cesjach z dnia 27

września 2004 r. i z dnia 5 sierpnia 2005 r. od zbywców (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 stycznia 2000 r., II CKN 702/98, OSNC 2000, nr 9, poz.

54). W rezultacie więc wyegzekwowanie jej, pomimo sprzeciwu powódki

w postępowaniu egzekucyjnym i przekazanie w zasądzonej części pozwanej

w dniu 18 lipca 2007 r., stanowiło świadczenie nienależne.

Nietrafny okazał się zarzut obrazy art. 887 § 1 k.p.c., gdyż wywody Sądów

meriti o braku podstaw do jego stosowania w przeprowadzonym postępowaniu

egzekucyjnym były trafne. Przepis ten mógłby być stosowany w nim tylko

odpowiednio na podstawie art. 902 k.p.c., który zawarty jest w dziale IV części

trzeciej Kodeksu postępowania cywilnego, odnoszącym się do egzekucji z innych

wierzytelności. Tymczasem art. 887 k.p.c. dotyczy wprost wierzytelności

z wynagrodzenia za pracę, a więc o charakterze periodycznym (art. 881 § 2 k.p.c.),

czyli całkowicie innym niż ta która przed przelewem przysługiwała w następstwie

układu spółce I. Reform wobec poprzedniczki prawnej powódki, gdyż niewątpliwie

była to wierzytelność jednorazowa rozłożona tylko na raty. Należy bowiem przede

wszystkim pamiętać, że wierzytelność z tytułu wynagrodzenia za pracę jest

niezbywalna, (art. 84 k.p.; por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia

2004 r., I CK 581/03, Biuletyn Sądu Najwyższego 2004, nr 11, s. 9), a także, iż

przelew wierzytelności z wynagrodzenia za pracę zarówno istniejącej, wymagalnej

jak i przyszłej jest zakazany przez ustawę (art. 509 § 1 k.c. w zw. z art 300 k.p.).

Egzekucja z wynagrodzenia za pracę trwa z reguły tak długo, aż nie nastąpi

zaspokojenie wierzyciela z kolejnych wymagalnych świadczeń przysługujących

dłużnikowi. Zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami odpowiedniego stosowania

przepisów niektóre z nich znajdują zastosowanie wprost bez żadnych modyfikacji i

zabiegów interpretacyjnych, inne tylko pośrednio, a więc z uwzględnieniem

konstrukcji, istoty i odrębności postępowania, w którym znajdują zastosowanie, a

jeszcze inne nie mogą być wykorzystane w żadnym zakresie (por np.

13

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1975 r., I CO 9/75, OSNCP

1976, nr 10, poz. 219). Mając na uwadze odmienny charakter spornej

wierzytelności układowej w porównaniu z wierzytelnością do której wprost ma

zastosowanie art. 887 § 1 k.p.c. należało dojść do wniosku, ze w postępowaniach

egzekucyjnych I Km 427/06 i IV Km 1122/07 art. 887 k.p.c. był bezpodstawnie

stosowany (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2007 r., IV CSK

210/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 145 i z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 357/07,

OSNC 2009, nr 4, poz. 62).

Jak trafnie podniesiono w literaturze nienależne świadczenie może być

przedmiotem roszczenia określonego w art. 410 § 1 k.c. i nie zachodzi w tym

wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę (accipiensa).

W unormowaniu tym ustawodawca przesądził bowiem, że świadczenie nienależne

jest źródłem roszczenia zwrotnego. Świadczenie jest miedzy innymi nienależne

jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązanym lub nie był zobowiązany

względem osoby, której świadczył albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła (art.

410 § 2 k.c.).

W przypadku świadczenia nienależnego wzbogacenie następuje kosztem

świadczącego (solwensa), bowiem dochodzi w ten sposób do zwiększenia

cudzego majątku, które nie miało przyczyny, albo którego przyczyna odpadła lub

nie została urzeczywistniona. Ustalenie, że wzbogacenie nastąpiło kosztem

świadczącego sprowadza się do stwierdzenia, czy doszło do spełnienia

świadczenia nienależnego. Przy roszczeniu określonym w art. 410 k.c. nie ma

potrzeby ustalania niczego innego, w tym czy wzbogaciło odbiorcę bądź czy

majątek świadczącego uległ zmniejszeniu.

Jak wynika z rozważań Sądów obu instancji w sprawie powództwo zostało

częściowo uwzględnione na podstawie art. 410 k.c., a nie art. 405 k.c., czego

w zarzutach kasacyjnych nie uwzględniła skarżąca. Skoro więc pozwana nie

wskazała jako naruszonego art. 410 k.c. to w istocie w postępowaniu kasacyjnym

brak było podstawy do przyjęcia, że zasądzona na rzecz powódki przez Sąd

pierwszej instancji kwota nie była podlegającym zwrotowi świadczeniem

nienależnym, oczywiście o ile nie nastąpiło wyłączenie zwrotu świadczenia na

podstawie wskazanego jako naruszony art. 411 k.c.

14

Skarżąca nietrafnie odwołała się do wyroków Sądu Okręgowego z dnia 6

czerwca 2005 r., IX GC 415/05 i wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 12 stycznia

2006 r., I ACa 1573/05, którym została nadana klauzula wykonalności

postanowieniem z dnia 2 marca 2006 r., jako podstawy prawnej spornego

świadczenia w rozumieniu art. 410 k.c. Wierzycielem bowiem z tego tytułu

wykonawczego był syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa Materiałów

Ogniotrwałych S.A. a dłużnikiem I. Reform sp. z o.o. Źródłem nabycia

wierzytelności nim objętej przez pozwaną w toku egzekucji prowadzonej przez

Komornika przy Sądzie Rejonowym w L. w sprawie Km 427/06 była umowa

przelewu z dnia 13 lipca 2006 r. a dłużnikiem inny podmiot niż powódka, bo I.

Reform sp. z o.o. Na marginesie dodać należy, że Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 5 marca 2009 r., III CZP 4/09 (Lex Polonica nr 2010704), uznał że art. 788 § 1

k.p.c. ma zastosowanie również w sytuacji, gdy uprawnienie objęte tytułem

egzekucyjnym przeszło na inną osobę w drodze przelewu po wszczęciu

postępowania egzekucyjnego, a skarżąca nie przedstawiła tytułu egzekucyjnego

z nadaną na jej rzecz klauzulą wykonalności. Wydane na podstawie art. 816 § 1

k.p.c. w sprawie I Km 427/06 zaświadczenie dotyczy tylko wyniku tej egzekucji,

a więc egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego którego

wierzycielem był Syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa Materiałów

Ogniotrwałych S.A. w K. Umowa przelewu wierzytelności z dnia 13 lipca 2006 r. nie

była także oceniana w postępowaniu rozpoznawczym.

Wprawdzie pozwana APS I. sp. z o.o. jako cesjonariusz w tym

postępowaniu egzekucyjnym toczącym się przeciwko dłużnikowi I. Reform sp. z

o.o. wystąpiła o zajęcie wierzytelności dłużniczki przysługującej jej wobec

poprzedniczki powódki (art. 895 - 908 k.p.c.) i na jej wniosek postanowieniem

z dnia 16 maja 2007 r., VIII GU 3/07/S Sąd Rejonowy w K. nadał klauzulę

wykonalności tytułowi egzekucyjnemu w postaci wyciągu z listy wierzytelności

ustalonej postanowieniem Sędziego Komisarza z dnia 15 listopada 2001 r., Ukł

42/01/S, w części dotyczącej wierzyciela I. Reform Spółki z o.o. poz. 1210 listy,

łącznie z wypisem prawomocnego postanowienia Sądu z dnia 29 lipca 2002 r.

zatwierdzającego układ przeciwko M. Steel Poland S.A. w K., jako następcy

prawnemu dłużnika układowego Polskie Huty Stali - Huta im. Tadeusza Sędzimira

15

S.A., w zakresie kwoty 402 806.75 zł, odpowiadającej wysokości raty układowej

należnej wierzycielowi I. Reform sp. z o.o. płatnej w lutym 2007 r., niemniej i to

postanowienie jak i zamieszona na nim klauzula wykonalności z dnia 15 czerwca

2007 r. wskazująca, że tytuł ten wydano pełnomocnikowi wnioskodawcy APS I. sp.

z o.o. nie stanowiły podstawy materialnoprawnej w rozumieniu art. 410 k.c.

spornego świadczenia. Gdyby nawet był to tytuł wykonawczy, którego stroną

byłaby pozwana, to w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym nadania tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności sąd nie jest uprawniony badać zasadności i

wykonalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Jeżeli po wydaniu tytułu

egzekucyjnego obowiązek stwierdzony w tym tytule przestał istnieć właściwym

środkiem prawnym jest w tym wypadku powództwo przeciwegzekucyjne

przewidziane w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., a przed nadaniem klauzuli wykonalności

powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że należność objęta nim nie istnieje (por.

np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1973 r., II PZ 34/73, Lex

Polonica nr 322090 i z dnia 17 stycznia 1971 r., II CZ 16/71, OSNCP 1971, nr 9,

poz. 162).

Wydane na podstawie art. 816 § 1 k.p.c. w sprawie I Km 427/06

zaświadczenie dotyczy tylko wyniku tej egzekucji, a więc egzekucji prowadzonej na

podstawie tytułu wykonawczego, którego wierzycielem był Syndyk masy upadłości

Przedsiębiorstwa Materiałów Ogniotrwałych S.A. w K., a pozwana nie uzyskała na

swoją rzecz wobec tego tytułu klauzuli wykonalności.

Choć Sąd Apelacyjny odwołał się nieprecyzyjnie się do art. 411 pkt 1 k.c.

w zw. z art. 405 k.c. ale nastąpiło to, przy okazji badania, czy nie nastąpiło

wyłączenie zwrotu spornego świadczenia ze względu na to, że powódka

świadczyła je wiedząc, iż nie była do tego zobowiązana. Trafnie jednak ocenił, że

nie wystąpiła ta przesłanka wyłączająca dochodzone roszenie, gdyż sporne

świadczenie zostało zrealizowane w toku egzekucji a więc pod przymusem.

Kto świadczył, wiedząc że nie jest do tego zobowiązany, ale działał w celu

uniknięcia przymusu zachowuje roszczenie zwrotne (art. 410 § 1 k.c. w zw. z art.

411 pkt 1 k.c.). Przy egzekucji na podstawie art. 896 k.p.c. działa w celu uniknięcia

przymusu dłużnik rzekomej wierzytelności (poddłużnik), od którego świadczenie

nienależne zostało wyegzekwowane i przekazane za pośrednictwem komornika

16

wierzycielowi pomimo sprzeciwu dłużnika zajętej wierzytelności wyrażającego się

w zawiadomieniu organu egzekucyjnego oraz stron postępowania egzekucyjnego,

że zajęta wierzytelność nie istnieje. W tym bowiem wypadku obowiązek objęty

tytułem wykonawczym dotyczy zawsze innych podmiotów, a tym samym zawarta

w art. 411 pkt 1 k.c. przesłanka spełnienia świadczenia w celu uniknięcia przymusu

nie może być interpretowana w sposób zawężający (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 9 listopada 2005 r., II CK177/05, LEX nr 33460049).

Poza tym w literaturze prawie jednolicie wskazuje się, że przesłankę

spełnienia świadczenia w celu uniknięcia przymusu nawet w relacji wierzyciel

- dłużnik egzekwowany należy wykładać szeroko. Przy egzekucji z wierzytelności

dłużnika nie ma więc znaczenia z punktu widzenia art. 411 pkt 1 k.c. czy dłużnik

wierzytelności mógł przeciwstawić się wyegzekwowaniu rzekomej wierzytelności

dłużnika egzekwowanego za pomocą środków procesowych. Skoro sprzeciw

wyraził, to oceniając taki stan obiektywnie świadczenie jest spełnione pod wpływem

przymusu w omawianym znaczeniu. Za takim wynikiem wykładni przemawia

unormowanie zawarte w art. 896 § 2 k.p.c. Właśnie dlatego komornik wraz

zajęciem wierzytelności poddłużnika ma obowiązek wezwać go, aby w terminie

tygodnia złożył oświadczenie czy i w jakiej wysokości przysługuje dłużnikowi

egzekwowanemu zajęta wierzytelność, czy też odmawia zapłaty i z jakiej

przyczyny, oraz czy inne osoby roszczą sobie prawa do wierzytelności, czy

i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się lub toczyła się sprawa o zajętą

wierzytelność oraz czy i o jakie roszczenie została skierowana do zajętej

wierzytelności egzekucja przez innych wierzycieli. W razie więc odmowy zapłaty

przez poddłużnika wierzyciel i dłużnik egzekwowany mają możliwość oceny jej

zasadności. Gdy pomimo tego wierzyciel prowadzi egzekucję z takiej

wierzytelności, to należy przyjąć, że toczy się ona pod przymusem w rozumieniu

art. 411 pkt 1 k.c.

Ze wskazanych względów nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 411

k.c. w zw. z art. 405 k.c. i identycznie trzeba było ocenić także zarzut obrazy art.

123 k.c. Sąd Najwyższy już wyjaśnił, że art. 165 § 2 k.p.c. ma zastosowanie także

do pozwu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP

54/08, OSNC 2009, nr 7-8 poz. 105). W literaturze i judykaturze rozróżnia się

17

wypadki, w których określone skutki materialnoprawne wywołuje czynność prawna

tkwiąca w czynności procesowej np. wezwanie do spełnienia świadczenia, jeżeli

powód tego wcześniej nie dokonał, od sytuacji w których prawo materialne wiąże

określone skutki bezpośrednio z samą czynnością procesową (np. art. 123 § 1 pkt

1 k.c.).

Skutek materialny związany z czynnością procesową w postaci wytoczenia

powództwa, które następuje w zasadzie przez wniesienie pozwu, może wystąpić

przez oddanie pisma w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego (por.

np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1937 r., C I 101/36, Zb.Urz.

1938, poz. 36).

Ze wskazanych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).