II UK 33/12

Sygn. akt II UK 33/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku P.W. Spółki z o.o. we W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi we W.

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego we W.

z dnia 4 sierpnia 2011 r., sygn. akt […]

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2011 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we W. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 lutego

2011 r. uwzględniający odwołanie zainteresowanego P.W. spółki z o.o. od decyzji

2

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział we W. z dnia 15 czerwca 2010 r. w

przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia E 101, mającego poświadczać

pozostawanie przez jej pracownika D.O. w ubezpieczeniu społecznym na

podstawie prawa polskiego w czasie zatrudnienia we Francji po dniu 30 listopada

2009 r. Sądy ustaliły, że D.O. był wysyłany do pracy na podstawie kilku umów na

czas określony, obejmujących okresy od dnia 28 listopada 2008 r. do dnia 19 lipca

2009 r., od dnia 31 sierpnia 2009 r. do dnia 25 października 2009 r., od dnia 26

października 2009 r. do dnia 8 listopada 2009 r. oraz od dnia 4 stycznia 2010 r. do

dnia 31 stycznia 2010 r., przy czym zaświadczenie E 101 zostało wydane na okres

roczny, od dnia 1 grudnia 2008 r. do dnia 30 listopada 2009 r. Sąd pierwszej

instancji uznał, że zaświadczenie to powinno obejmować dodatkowo okres od dnia

4 do dnia 31 stycznia 2010 r., gdyż sumując okresy delegowania ustalił, iż do tego

dnia wyniosły łącznie 10 miesięcy i 24 dni, więc ich czas nie przekraczał okresu

wyznaczonego w art. 14 ust. lit. a rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia

14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego

w stosunku do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny

rachunek oraz ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (tekst

skonsolidowany: Dz.Urz. WE z 5 lipca 1971 r., L 149, s. 2 ze zm. – dalej

„rozporządzenie Rady nr 1408/71").

Sąd drugiej instancji inaczej ustalił okres, w którym pracownik wysłany do

pracy w innym państwie członkowskim może podlegać ubezpieczeniu społecznemu

na podstawie przepisów państwa zwykłego zatrudnienia. Określił jako zasadę okres

delegowania na 12 miesięcy i kierując się postanowieniami pkt 3c decyzji Komisji

Administracyjnej WE ds. zabezpieczenia socjalnego pracowników migrujących z

dnia 13 grudnia 2000 r. nr 181 w sprawie wykładni art. 14 (1), 14a (1), 14 b (1) i (2)

rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 w sprawie ustawodawstwa właściwego dla

pracowników delegowanych oraz pracujących na własny rachunek czasowo

wykonujących pracę na terytorium państwa właściwego (Dz.Urz. WE z 14 grudnia

2001 r., L 329, s. 73 – dalej „decyzja nr 181”) oraz w wytworzonym przez tę

Komisję „Praktycznym przewodniku dotyczącym oddelegowania pracowników w

Państwach Członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru

Gospodarczego i Szwajcarii" stwierdził, że do okresu rocznego zlicza się wszystkie

3

okresy delegowanie, między którymi przerwy są krótsze od dwu miesięcy. Przerwy

w delegowaniu D.O. do pracy we Francji były za każdym razem krótsze, więc

kolejne delegowanie po dniu 8 listopada 2009 r. nie jest już objęte potwierdzeniem

o stosowaniu przepisów państwa wysłania tego samego pracownika przez to samo

przedsiębiorstwo do tego samego państwa członkowskiego.

Skarga kasacyjna zainteresowanego P.W. została oparta na podstawie

naruszenia art. 13 ust. 2 lit. a rozporządzenia Rady nr 1408/71 przez niewłaściwe

zastosowanie oraz art. 14 ust. 1 lit. a tego Rozporządzenia przez niezastosowanie

wynikające z błędnej wykładni określonej w nim przesłanki „wykonywania przez

pracownika delegowanego do pracy na terytorium innego państwa członkowskiego

pracy przez okres nieprzekraczający dwunastu miesięcy", powodującej przyjęcie,

że ta przesłanka nie została spełniona w okresie delegowania D.O.do pracy na

terytorium Francji w okresie od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia 31 stycznia 2010 r.

ze względu na przekroczenie dwunastomiesięcznego okresu delegowania w dniu

30 listopada 2009 r. Skarżący zarzucił także błędne przyjęcie – w wyniku

niewłaściwego zastosowania wytycznych wskazanych w decyzji nr 181 oraz

kryteriów zawartych w „Praktycznym przewodniku w dziedzinie oddelegowania

pracowników w państwach UE, EOG i Szwajcarii" – że przerwy w wykonywaniu

pracy we Francji w ramach oddelegowania od dnia 20 lipca do dnia 30 sierpnia

2009 r. i od dnia 9 listopada 2009 r. do dnia 3 stycznia 2010 r. nie przerwały biegu

dwunastomiesięcznego okresu delegowania. Ponadto skarżący wskazał na

sprzeczność w ustaleniach faktycznych Sądu drugiej instancji z materiałem

dowodowym zgromadzonym w sprawie polegającą na przyjęciu, że „okres

wykonywania pracy przez D.O. pracy na terytorium Francji od dnia 4 stycznia 2010

r. do dnia 31 stycznia 2010 r. przekraczał dwanaście miesięcy” i że w tym okresie

nie podlegał polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń społecznych. W

ocenie skarżącego, wskazana decyzja nie ma charakteru wiążącego i nie stanowi

źródła prawa, natomiast „Praktyczny przewodnik” nie ma nawet waloru aktu

prawnego, lecz jest tylko rodzajem kodeksu dobrych praktyk w zakresie

delegowania, ma więc tylko charakter informacyjny i – jak wynika z preambuły – nie

powinien być uważany za wyczerpujący. Wobec tego skarżący zakwestionował

zasadność oparcia orzeczenia także na podstawie tych aktów. Wniósł o uchylenie

4

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania lub uchylenie tego wyroku i jego zmianę przez nakazanie Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych, Oddział we W. wydania zaświadczenia E 101

potwierdzającego podleganie polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń

społecznych w okresie od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia 31 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi dotyczące naruszenia prawa procesowego należy pominąć,

jako sprzeczne z zakazem określonym w art. 3983

§ 3 k.p.c. i niepowiązane ze

wskazaniem jakiegokolwiek przepisu regulującego postępowanie przed sądem

apelacyjnym, a przy tym powołujące się na sprzeczność ustaleń „z materiałem

dowodowym”, o której nie może być mowy na tle stwierdzenia w wyniku ocen

prawych, że sporny okres delegowania pracownika agencji pracy tymczasowej do

innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej wykracza poza 12-miesięczny

okres objęcia go przepisami państwa, z którego jest wysłany (por. uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasad prawną – z dnia 31 stycznia 2008 r.,

III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). To stanowisko prawne nie budzi

wątpliwości nawet w świetle podkreślanego przez skarżącego celu ustanowienia

przez prawodawcę wspólnotowego odstępstwa od ogólnie obowiązującej reguły lex

loci laboris, uwzględniającego maksymalne wspieranie swobodnego przepływu

pracowników w państwach członkowskich bez niepotrzebnych i kosztownych

czynności administracyjnych. Według orzecznictwa E.T.S., odstępstwo to zostało

poczynione, aby zapobiec sytuacji, w której przedsiębiorstwo mające siedzibę w

państwie członkowskim było zobowiązane do rejestracji swych pracowników,

normalnie podlegających w zakresie ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu

tego państwa, w systemie ubezpieczeń społecznych innego państwa

członkowskiego, do którego są przez nie wysłani, utrudniającego swobodę

przepływu usług; art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady nr 1408/71 zezwala

przedsiębiorstwu wysyłającemu na zachowanie rejestracji swych pracowników w

ramach systemu ubezpieczeń społecznych pierwszego państwa członkowskiego,

jeżeli przedsiębiorstwo to przestrzega warunków regulujących ten rodzaj swobody

5

świadczenia usług (orzeczenie z dnia 17 grudnia 1970 r. w sprawie S.A.R.L.

Manpower przeciwko Caisse Primaire d´Assurance Maladie, Strassburg, ECR

1970/1251; wyroku z dnia 10 lutego 2000 r., w sprawie Fitzwilliam Executive

Search Ltd przeciwko Holandii, C-202/97, ECR 2000/2/l-00883).

Warunki stosowania art. 14 ust. 1lit. a rozporządzenia Rady nr 1408/71 w

stanie prawnym sprzed dnia 1 maja 2010 r. dyktowały zasady ubezpieczenia

przewidujące jako regułę łącznik miejsca wykonywania pracy (art. 13 ust. 2 lit. a

rozporządzenia Rady nr 1408/71) i jako wyjątek od powiązania stosunku

ubezpieczenia emerytalnego i rentowych z zatrudnieniem na terytorium Polski,

przewidziany w art. 8 ust. 14 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze

zm.). Ten przepis pozwala na stosowanie polskiej ustawy ubezpieczeniowej wobec

obywateli polskich zatrudnionych za granicą w polskich instytucjach lub

przedsiębiorstwach, jednak pod warunkiem, że przepisy prawa międzynarodowego

nie stanowią inaczej. Ze względu na jego transgraniczny charakter, art. 8 ust. 14

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podlegał zasadom koordynacji

regulowanych w tym czasie przepisami rozporządzenia Rady nr 1408/71. Jego

działanie w odniesieniu do pracowników przejściowo wysłanych na obszar innego

państwa w celu wykonywania tam pracy na rzecz swego polskiego pracodawcy

możliwe – stosownie do art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia – było tylko wtedy, gdy

przewidywany okres wykonywania tej pracy nie był dłuższy niż 12 miesięcy oraz

gdy wysłanie pracownika nie nastąpiło w celu zastąpienia innej osoby, scil. innego

pracownika, którego okres delegowania już minął.

Delegowanie z zachowaniem podlegania dotychczasowemu ubezpieczeniu

społecznemu cechowało ścisłe ograniczenie w czasie – maksymalnie do 12

miesięcy – jakkolwiek była przewidziana możliwość przedłużenia okresu

delegowania do 24 miesięcy (art. 14 ust. 1 lit. b). Skorzystanie z ułatwień

wynikających z zastosowania art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady nr 1408/71

wymagało formalności. Instytucja wskazana przez właściwą władzę państwa

członkowskiego wydawała zaświadczenie stwierdzające, do jakiej daty pracownik

najemny podlega nadal temu ustawodawstwu (por. art. 11 (1) rozporządzenia Rady

(EWG) Nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia

6

(EWG) nr 1408/71 - Dz.Urz. WE L 74 z 27 marca 1972 r., s. 1). Zaświadczenie to

sporządzane było na druku E 101, w którym wnioskodawca miał określić datę

początkową i końcową delegowania (pkt 5.2 druku), zawierającym pouczenie dla

pracodawcy oddelegowanego pracownika o obowiązku informowania instytucji

właściwej w państwie wysyłającym o wszelkich zmianach, które wystąpiły w okresie

oddelegowania, w szczególności, czy oddelegowanie lub przedłużenie okresu

oddelegowania będące przedmiotem wniosku doszło do skutku, czy okres

oddelegowania został przerwany, chyba że przerwa w działalności pracownika na

rzecz przedsiębiorstwa w państwie zatrudnienia ma charakter wyłącznie

tymczasowy oraz czy oddelegowany pracownik został przeniesiony przez

pracodawcę do innego przedsiębiorstwa w państwie zatrudnienia. W dwóch

pierwszych przypadkach pracodawca miał obowiązek zwrócenia formularza E 101

instytucji właściwej państwa wysyłającego.

Nie ma w takim razie wątpliwości, że w zaświadczeniu E 101 nie mógł być

potwierdzony inny okres podlegania ubezpieczeniu niż obejmujący najwyżej 12

początkowych miesięcy kalendarzowych; z pewnością nie chodziło o delegowanie

na okres w rzeczywistości dłuższy ze względu na sumowanie przerywanych

okresów pracy. Okres delegowania miał zamykać się określoną datą, przypadającą

nie później niż po 12 miesiącach od daty rozpoczęcia delegowania, a delegowanie

nie musiało być nieprzerwane. W czasie ujętym w zaświadczeniu E 101, w którym

okres wysłania założono na 12 miesięcy, mogły następować przerwy w

świadczeniu pracy przez pracownika wysłanego, jednak nie miały one żadnego

znaczenia dla liczenia 12-miesięcznego okresu delegowania. Żaden okres

ubezpieczenia – w celu stosowania art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady nr

1408/71 – nie mógł wykraczać poza 12 miesięcy kalendarzowych. Należy tak

przyjąć ze względu na to, że tylko taki okres delegowania można ustalić z

określeniem daty końcowej, która musiała być wskazana zarówno wtedy, gdy

zaświadczenie E 101 było wydawane przed rozpoczęciem okresu wykonywania

pracy, w trakcie tego okresu albo po jego upływie (por. pkt 6 decyzji Nr 181), a

także dlatego, że okres 12-miesięczny mógł być przedłużony (art. 14 ust. 1 lit. b)

rozporządzenia Rady nr 1408/71.

7

Krótkotrwałe przerwy w świadczeniu usług były nieistotne; wszystkie okresy

delegowania zliczało się do 12 miesięcy objętych zaświadczeniem o podleganiu

ubezpieczeniu kraju stałego świadczenia pracy. Tylko jeżeli wysłanie doznawało

przeszkód i zaistniała znaczna przerwa powodująca bezproduktywny upływ czasu

określonego w zaświadczeniu E 101, niewykorzystywanego przez świadczenie

usług, możliwe było wcześniejsze zamknięcie tego okresu i rozpoczęcie nowego

okresu delegowania przez uzyskanie nowego zaświadczenia na następny okres 12-

miesięczny (por. pkt 3 c decyzji Nr 181). Rozmiar przerwy jako w takim wypadku

znaczącej został wskazany w wytworzonym przez Komisję Administracyjną

„Praktycznym przewodniku dotyczącym oddelegowania pracowników w Państwach

Członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i

Szwajcarii" jako przerwa dłuższa niż 2 miesiące.

Akt ten nie miał charakteru normatywnego, jednak mógł być traktowany jako

źródło wykładni autentycznej i być pomocny w interpretacji przepisów

rozporządzenia oraz decyzji nr 181, której moc prawną należy powiązać z decyzją

Wspólnego Komitetu EOG nr 55/2002 z dnia 31 maja 2002 r. zmieniającą załącznik

VI (Zabezpieczenie społeczne) do porozumienia EOG (Dz.Urz. WE L 238/16 z 5

września 2002 r.) włączającą ją do Porozumienia. Sądy krajowe nie są co prawda

związane wykładnią dokonaną przez Komisję w „Przewodniku”, gdyż zgodnie z

art. 81 lit. a rozporządzenia Rady Nr 1408/71, uprawnienia w zakresie wykładni są

wykonywane bez uszczerbku dla uprawnień władz, instytucji i osób

zainteresowanych do korzystania z procedur i sądownictwa przewidzianych przez

ustawodawstwo państw członkowskich, rozporządzenie i traktat, mogą jednak

przyjąć taką interpretację, tym bardziej że interpretacja przyjęta przez Komisję jest

akceptowana w praktyce orzeczniczej Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2010 r., II UK 395/09, OSNP 2011 nr

21-22, poz. 277).

Co do przedmiotu sporu, należy stwierdzić, że postawiony zarzut błędnej

wykładni art. 14 ust. 1 lit. a w zakresie zaistnienia przesłanki jego zastosowania w

ramach oddelegowania, przez skarżącego sprzeciwiającego się stwierdzeniu, że

krótkie przerwy w zatrudnieniu nie przerywały biegu oddelegowania, nie miał

znaczenia w sprawie, której przedmiotem nie było żądanie wydania nowego

8

zaświadczenia o podleganiu polskiemu ubezpieczeniu, lecz w której skarżący

wykazywał, iż okres wykonywania przez ubezpieczonego pracy na terytorium

Francji od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia 31 stycznia 2010 r. nie przekraczał 12

miesięcy wskazanych w zaświadczeniu E-101 wydanym na czas od dnia od dnia 1

grudnia 2008 r. do dnia 30 listopada 2009 r. Przerwy w delegowaniu tego

pracownika w ciągu 12 miesięcy delegowania nie były dłuższe niż 2 miesiące, więc

okresy delegowania zliczały się do okresu rocznego, a w konsekwencji po okresie

delegowania wynoszącym 12 miesięcy, zgodnie z art. 23 ust. 2 lit. a rozporządzenia

1408/71 pracownik wykonujący pracę we Francji podlega ubezpieczeniu

społecznemu na podstawie tam obowiązującego ustawodawstwa

ubezpieczeniowego.

Trzeba jeszcze zwrócić uwagę, że odwołanie od decyzji odmawiającej

uwzględnienia w wydanym zaświadczeniu tego okresu nie było właściwym

narzędziem uzyskania dalszego podlegania przez ubezpieczonego, po dniu 31

stycznia 2010 r., ubezpieczeniu na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Skutek ten można było uzyskać wyłącznie przez

złożenie przez pracodawcę wniosku na druku E 102, przewidzianego w art. 14 ust.

1 lit. b rozporządzenia Rady nr 1408/71, w związku z przedłużaniem się – z powodu

niedających się przewidzieć okoliczności – pracy poza początkowo zakładany okres

12 miesięcy do instytucji ubezpieczeniowej państwa świadczenia pracy, tyle że

wniosek taki mógł być złożony przed upływem początkowego okresu 12 miesięcy.

Trafnie skarżący wskazał, że celem art. 42 TWE (przed 1 grudnia 2009 r., a

po tej dacie art. 48 TFUE) było i jest zapewnienie, aby pracownicy nie tracili w

rezultacie wykorzystania prawa do swobodnego przepływu korzyści należnych im z

zabezpieczenia społecznego na mocy ustawodawstwa danego państwa

członkowskiego, gdyż takie konsekwencje mogłyby zniechęcić pracowników

Wspólnoty do korzystania z prawa do swobodnego przepływu i tworzyłyby

przeszkodę na drodze tej swobody (orzeczenie wstępne z dnia 20 września 1994 r.,

C-12/93, Holandia przeciwko A. Drake, ECR 1994/1-4337), jednakże korzystanie ze

swobody nie może polegać na omijaniu prawa. Sposób zapobieżenia takiemu

negatywnemu skutkowi wskazał Europejski Trybunał Sprawiedliwości w orzeczeniu

9

z dnia 17 maja 1984 r., 101/83 (Brusse - Holandia, ECR1983/1-2223), powołując

się na art. 17 Rozporządzenia Nr 1408/71.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

/tp/