II UK 34/12

Sygn. akt II UK 34/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku I.O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 października 2011 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, od

wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 2 sierpnia 2011 r., zmieniającego decyzję w

przedmiocie ustalenia podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego

ubezpieczonej I.O. od dnia 22 czerwca 2010 r. do dnia 22 listopada 2010 r. Sąd

drugiej instancji przejął ustalenia Sądu pierwszej instancji co do tego, że

ubezpieczona dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia chorobowego w dniu 1

czerwca 2010 r., po rozpoczęciu działalności gospodarczej w zakresie

projektowania architektury krajobrazu. Uwzględnił jej żądanie o przyjęcie za

podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego, przyznanego w związku z urodzeniem

dziecka w dniu 22 czerwca 2010 r., kwoty 5.700 zł zadeklarowanej na

ubezpieczenie chorobowe za lipiec 2010 r. (deklaracja z dnia 7 lipca 2010 r.),

przyjąwszy że wykazała, iż jej intencją było zadeklarowanie tej właśnie kwoty od

początku ubezpieczenia, a deklarując za czerwiec 2010 r. kwotę 3.990 zł wyliczyła

ją proporcjonalnie do liczby dni prowadzenia działalności. Sąd pierwszej instancji

stwierdził, że według zasad ustalania podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego

przysługującego ubezpieczonym niebędącym pracownikami, wskazanych w art. 48,

52 w związku z art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512; dalej – ustawa o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa),

ubezpieczony ma prawną możliwość podwyższenia podstawy wymiaru składki na

ubezpieczenie społeczne w ramach kwot określonych w ustawie. Ubezpieczona

dokonała podwyższenia zadeklarowanej kwoty ubezpieczenia, a to – w ocenie

Sądu Okręgowego – uzasadniało przyznanie jej zasiłku macierzyńskiego od

zadeklarowanej podstawy w wysokości 5.700 zł za pełny miesiąc kalendarzowy

ubezpieczenia.

Sąd drugiej instancji oddalił zarzuty apelacji organu rentowego sprowadzone

do naruszenia art. 49 pkt 1 w związku z art. 52 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa i w

3

związku z art. 18a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej –

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych). Powołując się na uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r. (II UZP 1/10, OSNP

2010 nr 21-22, poz. 267), przyjął, że zadeklarowana przez ubezpieczoną kwota

mieści się w granicach zakreślonych ustawą (art. 20 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych) i zważył, że skoro ubezpieczona nie deklarowała

składek w najniższej kwocie, to w jej wypadku nie ma zastosowania art. 49 pkt 1

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa dotyczący ubezpieczonych, dla których określono najniższą

podstawę wymiaru składek, a w konsekwencji w odniesieniu do podstawy wymiaru

przysługującego jej zasiłku macierzyńskiego nie mają zastosowania zasady

obniżania najniższej podstawy wymiaru składek z art. 18 ust. 9 i 10 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Dając wiarę oświadczeniu ubezpieczonej, że

jej zamiarem było zadeklarowanie od początku kwoty 5.700 zł, w świetle jej

stwierdzenia o zrealizowaniu w ciągu trzech tygodni czerwca dwu zleceń, przyjął za

podstawę wymiaru składek za ten miesiąc kwotę 5.700 zł.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego - art. 52 w związku z art. 36 ust. 2 oraz z art. 48 ust. 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa przez ich zastosowanie, czyli przyjęcie, że zasiłek macierzyński dla

osoby prowadzącej działalność gospodarczą, której niezdolność do pracy powstała

w pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego, ustalany jest

od zadeklarowanej składki. Skarżący zarzucił także obrazę art. 49 pkt 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa i art. 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez

ich niezastosowanie wobec osoby rozpoczynającej działalność gospodarczą, dla

której ustawowo określono najniższą podstawę wymiaru składek, ze względu na

zaistnienie ryzyka ubezpieczenia chorobowego przed upływem pierwszego

miesiąca ubezpieczenia i obowiązywania w okresie pierwszych 24 miesięcy

prowadzenia działalności gospodarczej ustawowo określonej dolnej wartości

4

podstawy wymiaru składki ubezpieczeniowej na poziomie 30 % kwoty minimalnego

wynagrodzenia.

Skarżący wskazał, że w myśl art. 52 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, przy ustalaniu

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego stosuje się odpowiednio art. 36 ust. 2-

4, art. 38 ust. 1, art. 42, 43, 48 ust. 1 oraz art. 49 i 50 tej ustawy. Zgodnie z art. 52

w związku z art. 49 pkt 1 ustawy, jeżeli niezdolność do pracy powstała w pierwszym

miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego, dla ubezpieczonych, dla

których określono najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe, podstawę wymiaru zasiłku stanowi ta najniższa podstawa wymiaru

składek po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4. Do takich ubezpieczonych

należą między innymi osoby prowadzące działalność gospodarczą, które dokonały

zgłoszenia do ubezpieczeń zgodnie z art. 18a ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, stanowiącym, że podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust.

6 pkt 1, w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia

wykonywania działalności gospodarczej stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa

jednak niż 30 % kwoty minimalnego wynagrodzenia. Podniósł, że nie było możliwe

zastosowanie w sprawie art. 52 w związku z art. 36 ust. 2 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa,

stanowiącego o ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego dla osób

prowadzących działalność gospodarczą jako przeciętne miesięczne wynagrodzenie

za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, skoro ubezpieczona nie wykazała

przychodu z pełnego miesiąca. Skarżący podkreślił, że nie kwestionował

deklarowanych kwot składki, a wyłącznie uznał, że w stanie faktycznym sprawy

należy zastosować przepis, którego błędnej wykładni dokonywały Sądy meriti.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie odwołania lub o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego oraz zasiłku

macierzyńskiego przysługującego osobie ubezpieczonej niebędącej pracownikiem,

w tym prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów

o działalności gospodarczej, stosuje się art. 48 - 52 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz –

na podstawie art. 52 – odpowiednio przepisy tej ustawy dotyczące sposobu

określania podstawy wymiaru zasiłku ubezpieczonym pracownikom. W odniesieniu

do zasiłku macierzyńskiego są to art. 36 ust. 2-4, art. 38 ust. 1, art. 42, art. 43,

art. 48 ust. 1 oraz art. 49 i art. 50, przy czym należy uwzględnić, że ubezpieczenie

chorobowe osób prowadzących działalność gospodarczą jest ubezpieczeniem

dobrowolnym. Stosownie do art. 48 ust. 1 ustawy, zasiłek oblicza się od kwoty

przychodu osiągniętego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. W

zależności od czasu upływającego od chwili rozpoczęcia działalności do chwili

zaistnienia ryzyka ubezpieczenia i powstania prawa do świadczeń, za podstawę

wymiaru zasiłku macierzyńskiego przyjmuje się albo przychód za okres 12 miesięcy

(art. 48 ust. 1), albo przychód osiągnięty w krótszym okresie, jeżeli przesłanka

prawa do świadczeń z ubezpieczenia wypełniła się przed upływem 12 miesięcy

prowadzenia działalności (art. 36 ust. 2 w związku z art. 48 ust. 2 i art. 52 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa). W każdym z tych wypadków podstawę wymiaru zasiłku stanowi

przychód osiągnięty za pełne miesiące kalendarzowe. Wynika z tego, że

ubezpieczona prowadząca działalność pozarolniczą, która przystąpiła dobrowolnie

do ubezpieczenia chorobowego i w okresie tego ubezpieczenia urodziła dziecko, z

chwilą ziszczenia się ryzyka tego ubezpieczenia nabywa prawo do zasiłku

macierzyńskiego, którego wysokość zależna jest od zadeklarowanej przez nią

kwoty stanowiącej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe - co do

zasady w okresie 12 miesięcy poprzedzających nabycie prawa do zasiłku, chyba że

do chwili urodzenia dziecka podlega ubezpieczeniu dobrowolnemu krócej niż 12

miesięcy, bo wtedy podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego stanowi przychód w

rozumieniu art. 3 pkt 4 ustawy, czyli zadeklarowana kwota stanowiąca podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe po odliczeniu kwoty określonej w

tym przepisie (art. 18 ust. 8 i art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

6

Reguły te nie są odpowiednie wobec ubezpieczonej, której prawo do

świadczeń powstało w pierwszym miesiącu po przystąpieniu do ubezpieczenia, w

związku z czym okres ubezpieczenia przed urodzeniem dziecka nie trwał przez co

najmniej jeden pełny miesiąc. Nie jest wówczas możliwe odwołanie się do

jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia obejmującego jeden pełny miesiąc

kalendarzowy, a skoro okres uwzględniany w podstawie wymiaru zasiłku nie może

być dłuższy niż 12 miesięcy, ale i nie krótszy niż pełny miesiąc kalendarzowy i musi

w całości przypadać na czas aktualnego ubezpieczenia, to zasad ustalania

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego należy poszukiwać w innych

przepisach niż art. 48 ust. 1 i odpowiednio stosowany art. 36 ust. 2 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa.

Zasady ogólne, którymi jednak ustawodawca nie posłużył się w ustawie o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, wskazywałyby na wyliczenie podstawy wymiaru zasiłku z okresu

krótszego niż miesiąc jako przychodu z rzeczywistego okresu ubezpieczenia, w

związku z czym zasiłek chorobowy zostałby obliczony jako pochodna okresu

ubezpieczenia i przychodu deklarowanego za każdy dzień ubezpieczenia. W

ustawie o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa ustanowiono inną zasadę ustalania podstawy wymiaru

zasiłku z ubezpieczenia chorobowego przysługującego w wypadku, gdy przed

powstaniem niezdolności do pracy ubezpieczenie nie trwało przez co najmniej

jeden miesiąc kalendarzowy. Przewidziano substytucję proporcjonalnej wielkości

przychodu kwotami zastępczymi – odpowiednio – w odniesieniu do zasiłku

wynikającego z wykonywania zatrudnienia na podstawie umowy o pracę (art. 6 ust.

1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) kwotą wynagrodzenia, które

ubezpieczony pracownik osiągnąłby, gdyby pracował cały miesiąc (w art. 37 ustawy

o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa), a do innych ubezpieczonych, kwotami wskazanymi w art. 49

ustawy. Stosownie do jego przepisów, przy ustalaniu podstawy wymiaru dla

ubezpieczonych niebędących pracownikami, przychód pochodzący z niepełnego

miesiąca kalendarzowego ze względu na powstanie przesłanki prawa do zasiłku

7

macierzyńskiego przed jego upływem zastępowany jest kwotami zastępczymi

wskazanymi w art. 49 pkt 1-4 ustawy. Dla ubezpieczonych wykonujących pracę na

podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia przyjmuje się kwotę przychodu

określoną w umowie przypadającą za pierwszy miesiąc kalendarzowy, po

odliczeniach albo kwotę przychodu innych ubezpieczonych, z którymi płatnik zawarł

takie same lub podobne umowy (art. 49 pkt 2); dla członków rolniczych spółdzielni

produkcyjnych przeciętny miesięczny przychód innych członków spółdzielni (art. 49

pkt 3), a dla osób wykonujących pracę nakładczą – przeciętny miesięczny przychód

osób wykonujących pracę nakładczą na rzecz danego płatnika (art. 49 pkt 4).

Inaczej – ze względu na niecelowość porównania z przychodami innych

ubezpieczonych i brak możliwości uzupełnienia w inny sposób przychodu z

niepełnego miesiąca – określono kwotę zastępującą miesięczny przychód w

wypadku ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie chorobowe. W art. 49 pkt 1 postanowiono, że w ich

wypadku podstawę wymiaru zasiłku stanowi ta najniższa podstawa wymiaru

składek, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 ustawy, czyli po potrąceniu

kwoty odpowiadającej 13,71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie

chorobowe. Nie chodzi zatem o rzeczywisty niepełny lub uzupełniony w jakiś

sposób dochód rzeczywisty, lecz o podstawę wymiaru składki ustaloną w kwocie

najniższej. Dla tych ubezpieczonych tak ustalona kwota odpowiada kwocie

przychodu za pełny miesiąc prowadzenia działalności gospodarczej i zastępuje

kwotę zadeklarowaną.

W art. 49 pkt 1 nie wskazano wprost, do których ubezpieczonych stosuje

się wskazaną w nim regułę ustalania podstawy wymiaru zasiłku od najniższej

podstawy wymiaru składki. Zakres podmiotowy tej regulacji określono zbiorczo jako

„ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru składek”.

Oznaczenie to wyjaśnia się w drodze wykładni systemowej, sięgającej do zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe w przepisach

art. 18 i 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, do których odesłanie

zawiera art. 20 ust. 1 tej ustawy. W art. 18 ustawy wskazuje się, że kwoty podstawy

wymiaru składek dla poszczególnych grup ubezpieczonych – przy czym w art. 18

ust. 7 dla ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniom dobrowolnie – jako

8

kwotę zadeklarowaną, nie niższą jednak od kwoty minimalnego wynagrodzenia.

Kwota wynagrodzenia minimalnego (por. ustawę z dnia 10 października 2002 r. o

minimalnym wynagrodzeniu za pracę, Dz.U. Nr 200, poz. 1679 ze zm.) stanowi

zatem najniższą podstawę wymiaru składek dla tych ubezpieczonych i

jednocześnie jest dolną granicą, którą mogą zadeklarować jako podstawę wymiaru

składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne chorobowe. Podobne

ograniczenie, ustanowione przez odniesienie się do dolnych wartości składek,

dotyczy także osób prowadzących działalność gospodarczą (art. 18 ust. 8 i art. 18a

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) oraz osób wykonujących pracę

na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenie. Najniższa podstawa wymiaru

składek obowiązuje także duchownych (art. 18 ust. 4 pkt 5a i ust. 4c w związku z

art. 18 ust. 10). Osoby, o których mowa w tych przepisach są „ubezpieczonymi, dla

których określono najniższą podstawę wymiaru składek”, przy czym określenie ich

w ten sposób wskazuje na ustanowienie tej wartości w sposób władczy, a więc w

indywidualnej decyzji lub w ustawie jako dolnej granicy, od której składka może być

zadeklarowana, a nie wynika z faktu zadeklarowania składki w wysokości liczonej

od najniższej podstawy.

Najniższa kwota podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe, a także ubezpieczenie chorobowe osób ubezpieczonych z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej jest zmienna i ustala się ją na okresy od

dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia danego roku jako kwotę zadeklarowaną, jednak

nie niższą od 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego

przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek,

ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy (art. 18 ust. 8

ustawy). W odniesieniu do osób, które rozpoczynają wykonywanie działalności

gospodarczej i które zgłaszają się do ubezpieczenia po raz pierwszy najniższą

podstawę wymiaru składki w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od

dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi inna kwota –

zadeklarowana, jednak nie niższa od 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia

(art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Osoby, których dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe nie jest poprzedzone innym ubezpieczeniem mogą więc

zadeklarować składki w kwocie nie niższej od 30% kwoty minimalnego

9

wynagrodzenia i nie wyższej miesięcznie od 250% przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia w poprzednim kwartale (art. 20 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). Świadczenia z ubezpieczenia społecznego wyliczane

im są od kwoty zadeklarowanej, z jednym tylko wyjątkiem, gdy ryzyko

ubezpieczenia chorobowego ziści się już w pierwszym miesiącu ubezpieczenia;

zadeklarowana kwota nie pokrywa się wówczas z kwotą miesięcznego przychodu,

więc nie może stanowić o wysokości świadczeń przysługujących z tak krótkiego

okresu ubezpieczenia.

W tym stanie rzeczy chybione są argumenty wywodzone z uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r. (II UZP 1/10, OSNP

2010 nr 21-22 p. 267), że kwota zadeklarowana – jeżeli mieści się w tych granicach

– nie podlega weryfikacji, skoro podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego nie

stanowi kwota zadeklarowana. W świetle przytoczonej regulacji, ustalenie podstawy

wymiaru zasiłku macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym

miesiącu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej od zadeklarowanej kwoty ubezpieczenia jest wykluczone,

choćby kwota ta mieściła się w granicach przewidzianych w art. 18 ust. 7 – co do

minimum i w art. 20 ust. 3 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa, jako nieprzekraczająca miesięcznie

250% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale.

Zgłoszenie do ubezpieczenia chorobowego powinno być dokonane w ciągu

siedmiu dni od powstania obowiązku ubezpieczenia (podjęcia działalności

gospodarczej), lecz w odniesieniu do osób obejmowanych ubezpieczeniami

dobrowolnie może nastąpić w terminie przez nich wybranym (art. 36 ust. 4 i 5

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Między zgłoszeniem do

ubezpieczenia a nabyciem prawa do świadczeń z ubezpieczenia w wysokości

wynikającej z kwoty zadeklarowanej i opłaconej składki musi być wniesiony

odpowiedni wkład finansowy. Uwzględniono to w art. 18a ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, nakazującym wyłączenie spod regulacji art. 18a ust. 1

ustawy osób, które kontynuują pozarolniczą działalność oraz tych, które wykonują

działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy. Zasada nieuznawania tych

osób za rozpoczynające prowadzenie działalności gospodarczej została

10

potwierdzona w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2011 r. (I UK 63/11,

OSNP 2012 nr 19-20, poz. 248) oraz w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

24 maja 2012 r. (P 12/10, OTK ZU 2012 nr 5A, poz. 52). Nie ma więc znaczenia,

czy zaistnienie ryzyka ubezpieczenia chorobowego jest przewidywalne; prawo do

świadczeń na wypadek jego zaistnienia wymaga przebycia pewnego okresu w

ubezpieczeniu i okres ten – także przez wskazanie wysokości podstawy wymiaru

składki i świadczeń – ustala ustawodawca. Występowanie relacji między kwotą

opłaconej składki a ryzykiem ubezpieczeniowym oraz wysokością świadczeń

wypłacanych w razie zaistnienia zdarzenia ubezpieczeniowego zostało uznane za

jeden z fundamentów racjonalnego systemu ubezpieczeniowego (por. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r. (SK 96/06, OTK ZU 2008 nr

3A, poz. 40). W wyroku z dnia 7 listopada 2007 r. (K 18/06, OTK ZU 2007 nr 10A,

poz. 122), przypomniano, że ubezpieczenia społeczne opierają się na zasadzie

wzajemności, która polega na tym, że nabycie prawa do świadczenia

ubezpieczeniowego i jego wysokość są uzależnione od wkładu finansowego w

postaci składek. Trafnie relacji między składką i świadczeniem nie rozpatruje się w

kategoriach cywilnoprawnych, przyjmując, że w prawie ubezpieczeń społecznych

zasada ekwiwalentności świadczeń jest modyfikowana przez zasadę solidarności

społecznej.

W efekcie przyjęcia jako podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego

podstawy wymiaru składki w kwocie zadeklarowanej za pełny miesiąc, w miejsce

wskazanej przez ustawodawcę najniższej podstawy wymiaru składki, przeciętny

stosunek wysokości świadczenia do wniesionej składki pozostałby w oderwaniu do

ustawowych regulatorów sprawiedliwego rozłożenia kosztów świadczeń i

powodował konieczność pokrycia świadczeń z funduszy zebranych przez innych

ubezpieczonych. Na ten aspekt zwracał uwagę projektodawca ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa dążąc do wyeliminowania sytuacji, w której osoby ubezpieczone

(w szczególności osoby ubezpieczone dobrowolnie) nabywałyby po krótkim,

niekiedy kilkudniowym okresie opłacania niewielkich składek, prawo do świadczeń

wypłacanych przez okres kilku miesięcy (por. uzasadnienie projektu ustawy o

11

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa z dnia 24 grudnia 1998 r., druk sejmowy nr 840 III kadencji).

W konsekwencji uzasadnione jest stwierdzenie, że podstawę wymiaru

zasiłku macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym niepoprzedzonego innym ubezpieczeniem dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej,

określa art. 49 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa, jako najniższą podstawę wymiaru

składek na to ubezpieczenie po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 tej

ustawy, bez względu na wysokość kwoty zadeklarowanej na podstawie art. 18

ust. 8 lub 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).

/tp/