II UK 36/12

Sygn. akt II UK 36/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku O. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W.

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego we W.

z dnia 20 października 2011 r., […],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu we W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 października 2011 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we W. oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, Oddział we W. od wyroku Sądu Rejonowego dla W. z dnia 9 sierpnia

2011 r. zmieniającego decyzję w przedmiocie ustalenia podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonej O. G. od dnia 4 lipca 2010 r. do

dnia 4 grudnia 2011 r. Sąd drugiej instancji przejął ustalenia Sądu pierwszej

instancji co do tego, że ubezpieczona dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia

chorobowego w dniu 2 lipca 2010 r., po rozpoczęciu działalności gospodarczej, a w

dniu 4 lipca 2010 r. urodziła dziecko i uzyskała prawo do zasiłku macierzyńskiego.

Uwzględnił żądanie ubezpieczonej o przyjęcie za podstawę wymiaru tego

świadczenia kwoty 7.600 zł, zadeklarowanej na ubezpieczenie chorobowe za

sierpień 2010 r. (deklaracja z dnia 4 sierpnia 2010 r.), przyjąwszy, że ubezpieczona

wykazała, iż jej intencją było wskazanie tej właśnie kwoty od początku

ubezpieczenia, a zadeklarowaną w dniu 2 sierpnia 2010 r. kwotę 490 zł, wyliczyła

jako proporcję składki do dwu dni prowadzenia działalności. Sąd pierwszej instancji

przyjął, że według zasad ustalania podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego

przysługującego ubezpieczonym nie będącym pracownikami, wskazanych w art.

48, 52 w związku z art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512; dalej – ustawa o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa),

ubezpieczony ma prawną możliwość podwyższenia podstawy wymiaru składki w

ramach kwot określonych w ustawie. Ubezpieczona dokonała podwyższenia

zadeklarowanej kwoty ubezpieczenia, a to – w ocenie Sądu Okręgowego –

uzasadniało przyznanie jej zasiłku macierzyńskiego od zadeklarowanej podstawy

za pełny miesiąc kalendarzowy ubezpieczenia.

Sąd drugiej instancji oddalił zarzuty apelacji organu rentowego sprowadzone

do naruszenia art. 49 pkt 1 w związku z art. 52 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa i w

związku z art. 18a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

3

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej –

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych). Powołując się na uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r. (II UZP 1/10, OSNP

2010 nr 21-22, poz. 267), przyjął, że zadeklarowana przez ubezpieczoną kwota

mieści się w granicach zakreślonych ustawą (art. 20 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych) i zważył, że skoro ubezpieczona nie deklarowała

składek w najniższej kwocie, to w jej wypadku nie ma zastosowania przepis art. 49

pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa dotyczący ubezpieczonych, dla których określono

najniższą podstawę wymiaru składek, a w konsekwencji w odniesieniu do podstawy

wymiaru przysługującego jej zasiłku macierzyńskiego nie mają zastosowania

zasady obniżania najniższej podstawy wymiaru składek z art. 18 ust. 9 i 10 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Dając wiarę oświadczeniu ubezpieczonej, że

jej zamiarem było zadeklarowanie od początku kwoty 7.600 zł, Sąd przyjął tę kwotę

za podstawę wymiaru składek, w miejsce przyjętej w decyzji kwoty 395,10 zł,

odpowiadającej najniższej podstawie wymiaru składki ustalonej na ubezpieczenie

społeczne w okresie pierwszych 24 miesięcy prowadzenia działalności

gospodarczej.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego - art. 52 w związku z art. 36 ust. 2 oraz z art. 48 ust. 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa przez ich zastosowanie, czyli przyjęcie, że zasiłek macierzyński dla

osoby prowadzącej działalność gospodarczą, której niezdolność do pracy powstała

w pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego ustalany jest

od zadeklarowanej składki. Skarżący zarzucił obrazę art. 49 pkt 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa i art. 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez

ich niezastosowanie wobec osoby rozpoczynającej działalność gospodarczą, dla

której ustawowo określono najniższą podstawę wymiaru składek, ze względu na

zaistnienie ryzyka ubezpieczenia chorobowego przed upływem pierwszego

miesiąca ubezpieczenia i obowiązywania w okresie pierwszych 24 miesięcy

prowadzenia działalności gospodarczej ustawowo określonej dolnej wartości

4

podstawy wymiaru składki ubezpieczeniowej na poziomie 30% kwoty minimalnego

wynagrodzenia.

Wskazał, że w myśl art. 52 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, przy ustalaniu

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego stosuje się odpowiednio przepisy art.

36 ust. 2-4, art. 38 ust. 1, art. 42, 43, 48 ust. 1 oraz art. 49 i 50 tej ustawy. Zgodnie

z art. 52 w związku z art. 49 pkt 1 ustawy, jeżeli niezdolność do pracy powstała w

pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego, dla

ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie chorobowe, podstawę wymiaru zasiłku stanowi ta najniższa

podstawa wymiaru składek po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4. Do

takich ubezpieczonych należą między innymi osoby prowadzące działalność

gospodarczą, które dokonały zgłoszenia do ubezpieczeń zgodnie z art. 18a ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, stanowiącym, że podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w

art. 8 ust. 6 pkt 1, w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia

rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi zadeklarowana kwota,

nie niższa jednak niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Podkreślił, że nie

było możliwe zastosowanie w sprawie art. 52 w związku z art. 36 ust. 2 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, stanowiącego o ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego dla osób prowadzących działalność gospodarczą jako przeciętne

miesięczne wynagrodzenie za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, skoro

ubezpieczona nie wykazała przychodu z pełnego miesiąca. Skarżący podkreślił, że

nie kwestionował deklarowanych kwot składki, a wyłącznie uznał, że w stanie

faktycznym sprawy należy zastosować przepis, którego błędnej wykładni

dokonywały Sądy meriti.

Skarżący organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania lub o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

5

W odpowiedzi ubezpieczona O. G. wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego, uznając zaskarżone orzeczenie za

prawidłowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego oraz zasiłku

macierzyńskiego przysługującego osobie ubezpieczonej niebędącej pracownikiem,

w tym prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów

o działalności gospodarczej, stosuje się art. 48 - 52 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz –

na podstawie art. 52 – odpowiednio przepisy tej ustawy dotyczące sposobu

określania podstawy wymiaru zasiłku ubezpieczonym pracownikom. W odniesieniu

do zasiłku macierzyńskiego są to przepisy art. 36 ust. 2-4, art. 38 ust. 1, art. 42, art.

43, art. 48 ust. 1 oraz art. 49 i art. 50, przy czym należy uwzględnić, że

ubezpieczenie chorobowe osób prowadzących działalność gospodarczą jest

ubezpieczeniem dobrowolnym. Stosownie do art. 48 ust. 1 ustawy, zasiłek oblicza

się od kwoty przychodu osiągniętego z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. W zależności od czasu, jaki upływa od chwili rozpoczęcia

działalności do chwili zaistnienia ryzyka ubezpieczenia i powstania prawa do

świadczeń, za podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego przyjmuje się albo

przychód za okres 12 miesięcy (art. 48 ust. 1), albo przychód osiągnięty w krótszym

okresie, jeżeli przesłanka prawa do świadczeń z ubezpieczenia wypełniła się przed

upływem 12 miesięcy prowadzenia działalności (art. 36 ust. 2 w związku z art. 48

ust. 2 i art. 52 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa). W każdym z tych wypadków podstawę wymiaru

zasiłku stanowi przychód osiągnięty za pełne miesiące kalendarzowe. Z

powyższego wynika, że ubezpieczona prowadząca pozarolniczą działalność, która

przystąpiła dobrowolnie do ubezpieczenia chorobowego i w okresie tego

ubezpieczenia urodziła dziecko, z chwilą ziszczenia się ryzyka tego ubezpieczenia

nabywa prawo do zasiłku macierzyńskiego, którego wysokość zależna jest od

zadeklarowanej przez nią kwoty stanowiącej podstawę wymiaru składek na

6

ubezpieczenie chorobowe - co do zasady w okresie 12 miesięcy poprzedzających

nabycie prawa do zasiłku, chyba że do chwili urodzenia dziecka podlega

ubezpieczeniu dobrowolnemu krócej niż 12 miesięcy, bo wtedy podstawę wymiaru

zasiłku macierzyńskiego stanowi przychód w rozumieniu art. 3 pkt 4 ustawy, czyli

zadeklarowana kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe po odliczeniu kwoty określonej w tym przepisie (art. 18 ust. 8 i art. 18a

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Reguły te nie są odpowiednie wobec ubezpieczonej, której prawo do

świadczeń powstało w pierwszym miesiącu po przystąpieniu do ubezpieczenia, w

związku z czym okres ubezpieczenia przed urodzeniem dziecka nie trwał przez co

najmniej jeden pełny miesiąc. Nie jest możliwe wówczas odwołanie się do

jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia obejmującego jeden pełny miesiąc

kalendarzowy, a skoro okres uwzględniany w podstawie wymiaru zasiłku nie może

być dłuższy niż 12 miesięcy ale i nie krótszy niż pełny miesiąc kalendarzowy i musi

w całości przypadać na czas aktualnego ubezpieczenia, to zasad ustalania

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego należy poszukiwać w innych

przepisach, niż art. 48 ust. 1 i odpowiednio stosowany art. 36 ust. 2 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa.

Zasady ogólne, którymi jednak ustawodawca nie posłużył się w ustawie o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, wskazywałyby na wyliczenie podstawy wymiaru zasiłku z okresu

krótszego niż miesiąc jako przychodu z rzeczywistego okresu ubezpieczenia, w

związku z czym zasiłek chorobowy zostałby obliczony jako pochodna okresu

ubezpieczenia i przychodu deklarowanego za każdy dzień ubezpieczenia. W

ustawie o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa ustanowiono inną zasadę ustalania podstawy wymiaru

zasiłku z ubezpieczenia chorobowego przysługującego w wypadku, gdy przed

powstaniem niezdolności do pracy ubezpieczenie nie trwało przez co najmniej

jeden miesiąc kalendarzowy. Przewidziano substytucję proporcjonalnej wielkości

przychodu kwotami zastępczymi – odpowiednio – w odniesieniu do zasiłku

wynikającego z wykonywania zatrudnienia na podstawie umowy o pracę (art. 6 ust.

7

1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) kwotą wynagrodzenia, które

ubezpieczony pracownik osiągnąłby, gdyby pracował cały miesiąc (w art. 37 ustawy

o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa), a do innych ubezpieczonych, kwotami wskazanymi w art. 49

ustawy. Stosownie do tego przepisu, przy ustalaniu podstawy wymiaru dla

ubezpieczonych nie będących pracownikami, przychód pochodzący z niepełnego

miesiąca kalendarzowego, ze względu na powstanie przesłanki prawa do zasiłku

macierzyńskiego przed jego upływem, zastępowany jest kwotami zastępczymi

wskazanymi w art. 49 pkt 1-4 ustawy. Dla ubezpieczonych wykonujących pracę na

podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia przyjmuje się kwotę przychodu

określoną w umowie, przypadającą za pierwszy miesiąc kalendarzowy, po

odliczeniach albo kwotę przychodu innych ubezpieczonych, z którymi płatnik zawarł

takie same lub podobne umowy (art. 49 pkt 2); dla członków rolniczych spółdzielni

produkcyjnych, przeciętny miesięczny przychód innych członków spółdzielni (art. 49

pkt 3), a dla osób wykonujących pracę nakładczą – przeciętny miesięczny przychód

osób wykonujących pracę nakładczą na rzecz danego płatnika (art. 49 pkt 4).

Inaczej – ze względu na niecelowość porównania z przychodami innych

ubezpieczonych i brak możliwości uzupełnienia w inny sposób przychodu z

niepełnego miesiąca – określono kwotę zastępującą miesięczny przychód w

wypadku ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie chorobowe. W art. 49 pkt 1 ustawy postanowiono, że w

ich wypadku podstawę wymiaru zasiłku stanowi ta najniższa podstawa wymiaru

składek, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 ustawy, czyli po potrąceniu

kwoty odpowiadającej 13,71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie

chorobowe. Nie chodzi zatem o rzeczywisty niepełny lub uzupełniony w jakiś

sposób dochód rzeczywisty, lecz o podstawę wymiaru składki ustaloną w kwocie

najniższej. Dla tych ubezpieczonych tak ustalona kwota odpowiada kwocie

przychodu za pełny miesiąc prowadzenia działalności gospodarczej i zastępuje

kwotę zadeklarowaną.

W art. 49 pkt 1 nie wskazano wprost, do których ubezpieczonych stosuje

się przewidzianą w nim regułę ustalania podstawy wymiaru zasiłku od najniższej

podstawy wymiaru składki. Zakres podmiotowy tej regulacji określono zbiorczo,

8

jako „ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru składek”.

Oznaczenie to wyjaśnia się w drodze wykładni systemowej, sięgającej do zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe w przepisach

art. 18 i 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, do których odesłanie

zawiera art. 20 ust. 1 tej ustawy. W art. 18 ustawy wskazuje się, że kwoty podstawy

wymiaru składek dla poszczególnych grup ubezpieczonych, przy czym w art. 18

ust. 7 dla ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniom dobrowolnie, jako kwotę

zadeklarowaną, nie niższą jednak od kwoty minimalnego wynagrodzenia. Kwota

wynagrodzenia minimalnego (por. ustawę z dnia 10 października 2002 r. o

minimalnym wynagrodzeniu za pracę, Dz.U. Nr 200, poz. 1679 ze zm.) stanowi

zatem najniższą podstawę wymiaru składek dla tych ubezpieczonych i

jednocześnie jest dolną granicą, którą mogą zadeklarować jako podstawę wymiaru

składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne chorobowe. Podobne

ograniczenie, ustanowione przez odniesienie się do dolnych wartości składek,

dotyczy także osób prowadzących działalność gospodarczą (art. 18 ust. 8 i art. 18a

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) oraz osób wykonujących pracę

na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenie. Najniższa podstawa wymiaru

składek obowiązuje także duchownych (art. 18 ust. 4 pkt 5a i ust. 4c w związku z

art. 18 ust. 10). Osoby, o których mowa w tych przepisach są „ubezpieczonymi, dla

których określono najniższą podstawę wymiaru składek”, przy czym określenie ich

w ten sposób wskazuje na ustanowienie tej wartości w sposób władczy, a więc w

indywidualnej decyzji lub w ustawie jako dolnej granicy, od której składka może być

zadeklarowana, a nie wynika z faktu zadeklarowania składki w wysokości liczonej

od najniższej podstawy.

Najniższa kwota podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe, a także ubezpieczenie chorobowe osób ubezpieczonych z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej jest zmienna i ustala się ją na okresy od

dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia danego roku jako kwotę zadeklarowaną, jednak

nie niższą od 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego

przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek,

ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy (art. 18 ust. 8

ustawy). W odniesieniu do osób, które rozpoczynają wykonywanie działalności

9

gospodarczej i które zgłaszają się do ubezpieczenia po raz pierwszy najniższą

podstawę wymiaru składki w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od

dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi inna kwota –

zadeklarowana, jednak nie niższa od 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia (art.

18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Osoby, których dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe nie jest poprzedzone innym ubezpieczeniem mogą więc

zadeklarować składki w kwocie nie niższej od 30% kwoty minimalnego

wynagrodzenia i nie wyższej miesięcznie od 250% przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia w poprzednim kwartale (art. 20 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). Świadczenia z ubezpieczenia społecznego wyliczane

im są od kwoty zadeklarowanej, z jednym tylko wyjątkiem, gdy ryzyko

ubezpieczenia chorobowego ziści się już w pierwszym miesiącu ubezpieczenia.

Zadeklarowana kwota nie pokrywa się wówczas z kwotą miesięcznego przychodu,

więc nie może stanowić o wysokości świadczeń przysługujących z tak krótkiego

okresu ubezpieczenia. W próżnię w tym stanie rzeczy trafiają argumenty

wywodzone z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21

kwietnia 2010 r. (II UZP 1/10, OSNP 2010 nr 21-22 poz. 267), że kwota

zadeklarowana – jeżeli mieści się w tych granicach – nie podlega weryfikacji, skoro

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego nie stanowi kwota zadeklarowana. W

świetle przytoczonej regulacji, ustalenie podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym miesiącu dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od

zadeklarowanej kwoty ubezpieczenia jest wykluczone, choćby kwota ta mieściła się

w granicach przewidzianych w art. 18 ust. 7 – co do minimum i w art. 20 ust. 3

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa, jako nieprzekraczająca miesięcznie 250% przeciętnego

miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale.

Zgłoszenie do ubezpieczenia chorobowego powinno być dokonane w ciągu

7 dni od powstania obowiązku ubezpieczenia (podjęcia działalności

gospodarczej), lecz w odniesieniu do osób obejmowanych ubezpieczeniami na

zasadach dobrowolności może nastąpić w terminie przez nich wybranym (art. 36

ust. 4 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Między zgłoszeniem do

10

ubezpieczenia a nabyciem prawa do świadczeń z ubezpieczenia w wysokości

wynikającej z kwoty zadeklarowanej i opłaconej składki musi być wniesiony

odpowiedni wkład finansowy. Uwzględniono to w art. 18a ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, nakazującym wyłączenie spod regulacji art. 18a ust. 1

ustawy osób, które kontynuują pozarolniczą działalność oraz tych, które wykonują

działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy. Zasada nieuznawania tych

osób za rozpoczynające prowadzenie działalności gospodarczej została

potwierdzona w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2011 r. (I UK 63/11,

OSNP 2012 nr 19-20, poz. 248) oraz w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

24 maja 2012 r. (P 12/10, OTK ZU 2012 nr 5A, poz. 52). Nie ma więc znaczenia,

czy zaistnienie ryzyka ubezpieczenia chorobowego jest przewidywalne, czy

niespodziewane; prawo do świadczeń na wypadek jego zaistnienia wymaga

przebycia pewnego okresu w ubezpieczeniu i okres ten – także poprzez wskazanie

wysokości podstawy wymiaru składki i świadczeń ustala ustawodawca.

Występowanie relacji między kwotą opłaconej składki a ryzykiem

ubezpieczeniowym oraz wysokością świadczeń wypłacanych w przypadku

zaistnienia zdarzenia ubezpieczeniowego zostało uznane za jeden z fundamentów

racjonalnego systemu ubezpieczeniowego (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 1 kwietnia 2008 r. (SK 96/06, OTK ZU 2008 nr 3A, poz. 40). W wyroku z dnia

7 listopada 2007 r. (K 18/06, OTK ZU 2007 nr 10A, poz. 122), Trybunał

przypomniał, że ubezpieczenia społeczne opierają się na zasadzie wzajemności,

która polega na tym, że nabycie prawa do świadczenia ubezpieczeniowego i jego

wysokość są uzależnione od wkładu finansowego w postaci składek. Trafnie relacji

między składką i świadczeniem nie rozpatruje się w kategoriach cywilnoprawnych,

przyjmując, że w prawie ubezpieczeń społecznych zasada ekwiwalentności

świadczeń jest modyfikowana przez zasadę solidarności społecznej.

W efekcie przyjęcia jako podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego

podstawy wymiaru składki w kwocie zadeklarowanej za pełny miesiąc, w miejsce

wskazanej przez ustawodawcę najniższej podstawy wymiaru składki, przeciętny

stosunek wysokości świadczenia do wniesionej składki pozostałby w oderwaniu do

ustawowych regulatorów sprawiedliwego rozłożenia kosztów świadczeń i

powodował konieczność pokrycia świadczeń z funduszy zebranych przez innych

11

ubezpieczonych. Na ten aspekt zwracał uwagę projektodawca ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa w intencji wyeliminowania sytuacji, w której osoby ubezpieczone (w

szczególności osoby ubezpieczone dobrowolnie) nabywałyby po krótkim, niekiedy

kilkudniowym okresie opłacania niewielkich składek, prawo do świadczeń

wypłacanych przez okres kilku miesięcy (por. uzasadnienie projektu ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa z dnia 24 grudnia 1998 r., druk sejmowy nr 840 III kadencji).

W konsekwencji uzasadnione jest stwierdzenie, że podstawę wymiaru

zasiłku macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym niepoprzedzonego innym ubezpieczeniem dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej,

określa art. 49 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa, jako najniższą podstawę wymiaru

składek na to ubezpieczenie po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 tej

ustawy, bez względu na wysokość kwoty zadeklarowanej na podstawie art. 18 ust.

8 lub 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).

/km/