II PK 44/12

Sygn. akt II PK 44/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa S. P.

przeciwko S. Poland Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

o wynagrodzenie i należności z tytułu podróży służbowych ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 20 października 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 20 października 2011 r. Sąd Okręgowy Wydział Pracy

oddalił apelację pozwanej S. Poland Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

od wyroku Sądu Rejonowego Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5

maja 2011 r., którym Sąd ten zasądził od pozwanej na rzecz powoda S. P. kwotę

6.211,21 zł brutto, wraz z ustawowymi odsetkami od wyszczególnionych dat,

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych (punkt I wyroku), oraz

kwotę 50,063 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem ryczałtów za noclegi (punkt

II wyroku); oddalił dalej idące powództwo (punkt III wyroku); nadał wyrokowi w

punkcie I rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty 2.000 zł brutto (punkt IV

wyroku); zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.458 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego (punkt V wyroku); nakazał pozwanej uiścić na

rzecz Skarbu Państwa kwotę 2.073,98 zł tytułem wydatków tymczasowo

poniesionych ze Skarbu Państwa (punkt VI wyroku); pozostałe koszty zaliczył na

rachunek Skarbu Państwa (punkt VII wyroku).

W części opisowej uzasadnienia tego wyroku wskazano, co następuje: „Sąd

Rejonowy na podstawie stanu faktycznego ustalonego w toku przewodu sądowego,

który Sąd Okręgowy przyjął za własny uznał, że powództwo powoda zasługuje na

uwzględnienie w części określonej w wyroku”. Natomiast ocena takich ustaleń

została ograniczona do niżej zacytowanych w całości (in extenso) wywodów:

„Zarzuty i argumenty apelacji nie uzasadniają uznania, że orzeczenie Sądu

Rejonowego, którym zasądzono od strony pozwanej na rzecz powoda tytułem

ryczałtów za noclegi kwotę 50.575 zł oraz kwotę 6.211,21 zł tytułem wynagrodzenia

za pracę w godzinach nadliczbowych. Sąd Rejonowy orzekając w sprawie

przeprowadził niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia postępowanie

dowodowe, w sposób właściwy dokonał oceny materiału dowodowego, prawidłowo

też zastosował prawo materialne. W tym też zakresie Sąd Okręgowy podziela

pogląd jak i argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku że strona

pozwana nie wypłacała powodowi ryczałtu za noclegi, a także dodatkowego

wynagrodzenia za godziny nadliczbowe za okres od 1.03.2006 r. do 5.07.2008 r.

Sąd Rejonowy w sposób szczegółowy i prawidłowy odniósł się do należnych

powodowi roszczeń i ich wysokości. W tej sytuacji skoro wyrok Sądu Rejonowego

3

odpowiadał prawu apelacja strony pozwanej podlegała oddaleniu z mocy przepisu

art. 385 kpc.”.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zarzuciła naruszenie przepisów

prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 775

§ 1 k.p., art. 775

§ 3 k.p., art. 775

§

4 k.p. oraz art. 775

§ 5 k.p. przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że pracodawca

nie jest uprawniony do wprowadzenia w regulaminie wynagradzania ryczałtowego

sposobu ustalania i naliczania należności z tytułu odbywania przez pracowników

podróży służbowych, w których połączone są kwoty należne pracownikowi z tytułu

diet oraz z tytułu noclegów w podróży służbowej, 2/ § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 maja 2001 r. w sprawie wysokości oraz

warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w

państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1991 ze zm.) w związku z

art. 775

§ 5 k.p. przez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na niezgodności

pomiędzy ustalonym faktem uregulowania kwestii ustalania i naliczania

pracownikom należności z tytułu noclegów w podróży służbowej w regulaminie

wynagradzania a hipotezą tej normy prawnej tj. obowiązkiem pracodawcy

wypłacania pracownikom ryczałtów za noclegi w wysokości ustalonej w tym

rozporządzeniu, 3/ § 9 ust. 2 i 3 regulaminu wynagradzania w związku z art. 9 § 1

k.p. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżąca nie uregulowała w aktach

wewnętrznego prawa pracy kwestii rozliczeń z pracownikami z tytułu podróży

służbowych, 4/ art. 1511

§ 4 w związku z art. 29 § 1 pkt 3 k.p. przez jego

niewłaściwe zastosowanie i nie uznanie uprawnienia stron stosunku pracy do

zastąpienia w umowie o pracę wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych wraz z dodatkiem ryczałtem ustalonym zgodnie z przepisami prawa

pracy, 5/ art. 80 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie przyznanie powodowi

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych wraz z dodatkiem, pomimo że

otrzymywał w odpowiednich terminach wynagrodzenie za pracę w godzinach

nadliczbowych w formie ryczałtu w kwocie przewyższającej wartość należności z

tytułu godzin nadliczbowych wyliczoną przez biegłego, wynikającą z ewidencji

czasu pracy, co doprowadziło do faktycznej dwukrotnej wypłaty powodowi

wynagrodzenia z tytułu przepracowanych godzin nadliczbowych. Skarżąca Spółka

4

zarzuciła też naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez nie wyjaśnienie w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa,

a w szczególności brak wskazania podstawy uznania nieskuteczności ustalenia

przez skarżącą warunków ustalania należności z tytułu noclegów odbywanych

przez pracowników w podróży służbowej poza granicami kraju w regulaminie

wynagradzania oraz brak wskazania podstawy zasądzenia wynagrodzenia za

godziny nadliczbowe wraz z dodatkiem, pomimo udokumentowania przez pozwaną

okoliczności wypłacenia tego wynagrodzenia za sporny okres w formie ryczałtu i w

kwocie łącznej przekraczającej wartość należności wyliczonej przez biegłego.

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania oparty został na występowaniu w

sprawie istotnego zagadnienia prawnym, „czy pracodawca jest uprawniony, w

oparciu o art. 775

§ 3 k.p., przy zachowaniu wymagania co do minimalnej

wysokości diety unormowanego art. 775

§ 4 k.p. do określenia w regulaminie

wynagradzania obowiązującym w jego zakładzie pracy zryczałtowanej należności z

tytułu odbywania przez pracowników podróży służbowych, w tym w szczególności

łącznego określenia należności za diety z tytułu podróży służbowych oraz z tytułu

kosztów noclegu”. Ponadto według skarżącego, skarga jest oczywiście

uzasadniona ze względu na rażące naruszenie: 1/ art. 775

§ 1, art. 775

§ 3, art. 775

§ 4 oraz art. art. 775

§ 5 k.p. przez dokonanie ich wykładni contra legem i uznanie

„wbrew przepisom bezwzględnie obowiązującym, że pracownikom przysługuje

prawo do ryczałtu za noclegi w wysokości ustalonej w/w Rozporządzeniem”, co

rażąco narusza „podstawowe normy wykładni aktów prawnych”, 2/ § 9 ust. 2 i 3

regulaminu wynagradzania w związku z art. 9 § 1 k.p. w kontekście art. 775

§ 4 k.p.,

i „przyjęciu bowiem wbrew zapisom Regulaminu Wynagradzania, że pracodawca

jest zobowiązany do zapłaty powodowi ryczałtów za noclegi w wysokości

wynikającej z rozporządzenia o zagranicznych podróżach służbowych stanowi

rażące naruszenie przepisów, jest również sprzeczne z podstawowymi zasadami

wykładni aktów prawnych i jako takie nie powinno się ostać”, 3/ art. 80 k.p. przez

zasądzenie na rzecz powoda wynagrodzenia z tytułu pracy w godzinach

nadliczbowych, podczas gdy wynagrodzenie takie zostało już mu uprzednio

zapłacone, a dwukrotna zapłata za tę samą pracę stanowi rażącą obrazę

wynikającej z tego przepisu „jednej z podstawowych zasad prawa pracy, mówiącej,

5

że wynagrodzenie należy się za pracę wykonaną”. Skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona także „w świetle nie wywiązania się przez Sąd Okręgowy z

obowiązku nałożonego nań przez art. 328 § 2 k.p.c.” i nie wyjaśnienia

rozstrzygnięcia w zakresie ryczałtów za noclegi podstawy prawnej uznania za

nieprawidłowe ustalenia przez skarżącą warunków wypłacania pracownikom

należności z tytułu podróży służbowych w formie zryczałtowanej diety obejmującej

zarówno dietę na wyżywienie, jak i należność z tytułu noclegów.

W konsekwencji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez

oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz skarżącej

kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych oraz kosztów zastępstwa procesowego za obie

instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania, a ponadto o orzeczenie o zwrocie przez powoda na rzecz skarżącej

świadczenia spełnionego przez pozwaną na podstawie zaskarżonego wyroku, a

ponadto zwrotu kwoty 4.887,98 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i kwoty 2.808 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na skargę powód wniósł o odmowę przyjęcia jej do

rozpoznania i zasądzenie od skarżącej na jego rzecz kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, ewentualnie o

oddalenie skargi w całości i zasądzenie od skarżącej na jego rzecz kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych. Pozwana zaprzeczyła tym twierdzeniom, które mają jedynie

„charakter przypuszczeń i domysłów”. W kolejnej replice powód podtrzymał

stanowisko zawarte w odpowiedzi na skargę kasacyjną, twierdząc, że zaskarżony

wyrok jest zgodny z obowiązującym prawem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę ze względu na

kwalifikowane i ewidentne, bo oczywiste i elementarne naruszenie art. 328 § 2

k.p.c. Rażąco ogólnikowe, bo „sloganowe” wywody Sądu drugiej instancji, w

6

połączeniu z równie ogólnikową częścią opisową (historyczną) przebiegu sprawy,

nie spełniało nie tylko elementarnych, ale żadnych (jakichkolwiek) wymagań

prawidłowego uzasadnienia wyroku, które powinno być sporządzane według

dyrektyw zawartych w art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. Takie

niedopuszczalne i kwalifikowane wady uzasadnienia zaskarżonego wyroku, które

sporządzili i podpisali sędziowie - legitymujący się „apelacyjnym” statusem

służbowym, uniemożliwiały dokonanie jakiejkolwiek kasacyjnej kontroli

zaskarżonego orzeczenia w odniesieniu do kasacyjnych zarzutów naruszenia

przepisów prawa materialnego. Sąd Najwyższy nie może domyślać się ani

poszukiwać za Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych, dowodów lub podstaw

prawnych, na których Sąd ten oparł zaskarżony wyrok, bo to należy do

kardynalnych, a zarazem elementarnych powinności każdego sądu orzekającego w

sprawie, bez czego niemożliwe jest dokonanie weryfikacji zaskarżonego wyroku. W

szczególności Sąd Najwyższy nie ma także obowiązku odnoszenia się i

weryfikowania rozbieżnych twierdzeń spornych stron zawartych w obszernych

polemikach (pismach) procesowych składanych w postępowaniu kasacyjnym.

Dlatego sporządzona namiastka (pozór) dotychczasowego uzasadnienia

kontestowanego wyroku, w którym Sąd drugiej instancji uchybił elementarnym

wymaganiom sporządzenia uzasadnienia, o których mowa w art. 328 § 2 w związku

z art. 391 k.p.c., wymagała uchylenia do ponownego rozpoznania zaskarżonego

wyroku, który nie nadawał się do jakiejkolwiek, a w szczególności merytorycznej

kontroli kasacyjnej.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd drugiej instancji ustosunkuje się do

zawartych w apelacji zarzutów strony skarżącej, które zostały powielone w skardze

kasacyjnej, a także do twierdzeń obu stron zawartych w dalszych obszernych

pismach procesowych, składanych także w postępowaniu kasacyjnym, i sporządzi

uzasadnienie ponownie wydanego orzeczenia z poszanowaniem dyrektyw

zawartych w art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 319 k.p.c. po to, aby możliwe było

sprawdzenie prawidłowości i zasadności dokonanego osądu w jednej z licznych

analogicznych spraw, które trafiają do weryfikacji kasacyjnej. Aktualnie taka

kontrola w przedmiotowej sprawie okazała się niemożliwa ze względu na

kwalifikowane i oczywiste braki sporządzonej namiastki (pozoru) uzasadnienia

7

zaskarżonego wyroku. W niewyjaśnionych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

okolicznościach sprawy Sąd Najwyższy sygnalizuje jedynie, że przy ponownym jej

rozpoznaniu wymagane będzie w szczególności wskazanie przyczyn, dla których

prawnie możliwa, bo przecież „niezakazana”, metoda wypłacania kwot

„połączonego” (jednego) ryczałtu na diety (przeznaczonego na wyżywienie i drobne

wydatki), oraz tytułem zwrotu kosztów noclegu w udokumentowanej wysokości lub

w wysokości limitowanej przepisami rozporządzenia MPiPS z 19 grudnia 2002 r.,

nie rekompensowała - w ocenie Sądu drugiej instancji - pełnych oraz jakich

konkretnie kosztów noclegów. W tym celu należy dokładnie ustalić i uzasadnić,

dlaczego noclegi spędzane przez powoda w przystosowanej do spania i

wyposażonej w „homologowane” łóżko kabinie samochodu, które łączyły się z

nadzorowaniem ładunku, lub możliwości nocowania w „kantynach” w K. lub w

Holandii nie odpowiadały warunkom zapewnienia należytego („przyzwoitego”)

noclegu, który stawiał do dyspozycji powoda pozwany pracodawca, gdy przepisy

prawa nie ustanawiają prawem określonych wymagań ani nie precyzują sposobów

zapewnienia bezpłatnego noclegu. Niewystarczające było ogólnikowe odwołanie

się (tylko przez Sąd pierwszej instancji) do tezy jednego z orzeczeń Sądu

Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 234/11 (OSNP 2012 nr 9-10, poz.

119), które zapadło w konkretnie opisanym stanie faktycznym i nie ma

„abstrakcyjnego” odniesienia do oceny być może różniącego się, a w każdym razie

nieustalonego stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie. Sąd drugiej instancji

powinien zatem ustalić i ocenić konkretne warunki odbywania noclegów powoda w

kabinie samochodu i wskazać jego niedostatki, które sprzeciwiały się uznaniu za

bezpłatny nocleg zapewniany przez pracodawcę, mając na uwadze, że

cywilizowany „standard” nocnego odpoczynku pracownikowi w kabinie samochodu

bywa spełniony tylko wtedy, gdy zapewnia regenerację sił fizycznych i

psychicznych adekwatnych do wykonywania zawodu kierowcy. Ponadto,

dopuszczalne stosowanie jednego („łącznego”) ryczałtu, przeznaczonego na

zaspokojenie odrębnych potrzeb pracownika (tj. na diety oraz na pokrycie kosztów

noclegu, które są innymi (różnymi) należnościami z tytułu podróży służbowych), nie

powinno ograniczać się do wysokości jednego tylko z wymienionych świadczeń (np.

diet), ponieważ w takiej sytuacji wysokość „ryczałtu” na zaspokojenie odrębnych

8

potrzeb (kosztów noclegów) jest pozorna („zerowa”). Co do zasady nie jest

wykluczone zasądzenie ryczałtu za noclegi spędzane w samochodzie, podczas

których kierowca sprawuje bardziej skuteczną pieczę nad samochodem i

przewożonym ładunkiem - niż pozostawienie pojazdu choćby na parkingu

„strzeżonym”, co zasługuje na adekwatną, choćby ryczałtową rekompensatę tych

kosztów w razie ustalenia niedogodności lub uciążliwości warunków nocowania w

kabinie samochodu.

Wymagane jest także dokładne zweryfikowanie twierdzeń strony skarżącej,

że wypłaciła powodowi wyższy ryczałt za godziny nadliczbowe - niż wyliczone

przez biegłego wynagrodzenie z tego tytułu, który jakoby pominął lub nie uwzględnił

obowiązującego u strony pozwanej ryczałtowego systemu wynagradzania za

godziny nadliczbowe i wynagrodzenia już wypłaconego przez stronę pozwaną na

podstawie tej ryczałtowej metody płacowej. Należy precyzyjnie odnieść się do

zarzutu strony skarżącej, że powód otrzymał już wyższe ryczałtowe wynagrodzenie

za pracę w godzinach nadliczbowych - niż wyliczone przez biegłego. W razie takich

ustaleń niezasadne byłoby zasądzenie „dwukrotnej wypłaty” z tytułu pracy w

godzinach nadliczbowych.

Takich spornych okoliczności Sąd drugiej instancji nie opisał ani nie rozważył

przy ferowaniu zaskarżonego orzeczenia, ograniczając się jedynie do sloganowej

sygnalizacji, że „Sąd Rejonowy w sposób szczegółowy i prawidłowy odniósł się do

należnych powodowi roszczeń i ich wysokości”. Taki niedopuszczalny, bo

ewidentnie naganny sposób uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie poddaje się

kasacyjnej kontroli, zważywszy że procedura kasacyjna zmierza do weryfikacji

kontestowanego wyroku Sądu drugiej instancji i nie może polegać na domyślaniu

się lub poszukiwaniu za ten Sąd ustaleń faktycznych oraz oceny prawnej, które

potencjalnie zostały zawarte w orzeczeniu pierwszoinstancyjnym. Na koniec Sąd

Najwyższy zwrócił uwagę na znajdujący się w aktach sprawy odpis prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 sierpnia 2010 r., III APa 27/10 (k. 955-976),

który był wydany wprawdzie w innej, ale podobnej sprawie i może zawierać

wskazówki dotyczące sposobu sporządzenia uzasadnienia orzeczenia, które

wszakże - w przedmiotowej sprawie po należytym ponownym jej rozpoznaniu -

9

suwerennie wyda i uzasadni Sąd drugiej instancji z uwzględnieniem i

poszanowaniem dyrektyw zawartych w art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował w zgodzie z

art. 39815

k.p.c.