I CSK 126/12

Sygn. akt I CSK 126/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa A. L.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 października 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

i przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu wraz z rozstrzygnięciem o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 24 maja 2007 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo A. L.,

żądającego od pozwanego Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w L.

kwoty 281 944,90 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia wystawienia rachunków

przez pozwanego, tytułem zwrotu nienależnie zapłaconego przez powoda podatku

VAT. Zgodnie z ustaleniami A. L., prowadzący indywidualną działalność

gospodarczą pod handlową nazwą „F." w Ł. zawarł z pozwanym w 2004 umowę, na

podstawie której kupił od pozwanego w celu dalszej odsprzedaży towary tekstylne,

co do których orzeczono przepadek na rzecz Skarbu Państwa, za kwotę 1 563

512,60 złotych, otrzymując od pozwanego 14 rachunków z adnotacją o zwolnieniu

sprzedającego z podatku VAT. Uniemożliwiło to powodowi, jako przedsiębiorcy

dokonania odliczenia podatku VAT, a kwota przez niego dochodzona ma stanowić

wyrównanie szkody z tego tytułu. Oddalenie powództwa nastąpiło ze względu na

niewykazanie, zgodnie z art. 471 k.c. poniesienia szkody przez powoda oraz

wystąpienia pozostałych przesłanek odpowiedzialności kontraktowej. Wprawdzie

pozwany powinien był wystawić fakturę VAT, a nie rachunki za sprzedany towar,

ale powód szkody nie poniósł, gdyż naliczonego mu podatku VAT w wysokości 237

141 złotych nie zapłacił, nie dokonał też sprzedaży części zakupionego towaru, jako

sprzedaży opodatkowanej, związanej z zakupem towaru, od czego odprowadzono

naliczony podatek i nie wykazał, jaką część towaru sprzedał.

Apelacja od powołanego wyroku została oddalona przez Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 31 marca 2009 r., który podzielił ustalenia faktyczne i oceny

prawne Sądu pierwszej instancji. Na skutek wniesienia przez powoda

skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 25 lutego 2010 r. uchylił wyrok

Sądu Apelacyjnego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania, podzielając

w szczególności zarzut powoda, że sąd odwoławczy pominął zarzut naruszenia

przez pozwanego art. 415 k.c. oraz dowód z opinii biegłej w kwestii obejmowania

przez cenę wskazaną w umowie stron także podatku VAT, jako że strony

nie mogły samodzielnie decydować o wynikającym z przepisów obowiązku

podatkowym VAT, a więc także o możliwości wystawienia przez pozwanego

rachunków, zamiast faktur za sprzedane rzeczy. Nie podzielona również została

3

ocena Sądu Apelacyjnego co do nieponiesienia szkody przez powoda, ponieważ

niemożliwość odliczenia podatku VAT została wkalkulowana w umowę.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 5

października 2011 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 24 maja 2007 r. tylko

w ten sposób, że uchylił punkt trzeci tego wyroku, to znaczy w zakresie kosztów

zastępstwa procesowego, a w pozostałym zakresie, to znaczy w przedmiocie

oddalenia powództwa przez Sąd pierwszej instancji - apelację oddalił oraz

rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego i nakazał zwrócić powodowi

przez pozwanego kwotę 7200 złotych, otrzymaną na podstawie uchylonego punktu

trzeciego wyroku Sądu Okręgowego. W uzasadnieniu wskazał, że wystąpiła

odpowiedzialność deliktowa Skarbu Państwa, na którą powód powoływał się i po

stronie pozwanego było bezprawne działanie funkcjonariusza państwowego,

jednakże dochodzone odszkodowanie się powodowi nie należy ze względu na brak

szkody po jego stronie. Wyniknęło to z przeprowadzonych obliczeń, na które

złożyła się korekta deklaracji podatkowej VAT powoda za trzeci kwartał 2005 r.,

złożona przez niego dnia 11 września 2009 r., a więc już w toku postępowania

apelacyjnego w niniejszej sprawie, następujące po niej decyzje organów

skarbowych oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 23

listopada 2010 r. W rezultacie podatek naliczony ze względu na umowę powoda z

pozwanym w 2004 r. został odliczony od podatku należnego za trzeci kwartał 2005

r., co przyniosło nadwyżkę podatku naliczonego w wysokości 234 471 złotych, która

to kwota została zaliczona na poczet zaległości powoda z tytułu podatku VAT za

drugi kwartał 2004 r., a reszta w wysokości 46 868,68 złotych zwrócona powodowi

wraz z odsetkami, liczonymi od dnia 25 października 2005 r. W wyniku tego powód

zmodyfikował swoje roszczenie, żądając kwoty 234 991 złotych tytułem odsetek,

liczonych od dnia, w którym przez pozwanego powinna zostać wystawiona faktura

VAT w miejsce rachunków. Żądał też dalszych świadczeń pieniężnych, które

wyszczególnił w piśmie z dnia 25 lipca 2011 r. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

roszczenia w tym zakresie były w niniejszym procesie niedopuszczalne, natomiast

żądanie odsetek było niezasadne ze względu na brak opóźnienia w zapłacie

odszkodowania przez pozwanego, z powołaniem się na art. 455 k.c. i okoliczności

faktyczne ustalone w sprawie.

4

W skardze kasacyjnej powód zarzucił wyrokowi Sądu Apelacyjnego z dnia

5 października 2011 r. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2 i art. 382

k.p.c. przez pominięcie zasadniczej części zebranego materiału dowodowego,

wskazującego na szkodę powoda. Naruszenie prawa materialnego polega

na niezastosowaniu art. 415 k.c. przez uznanie, że pozwany nie był obowiązany do

naprawienia szkody wyrządzonej powodowi; niezastosowaniu art. 455, art. 476

i art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 359 § 1 i 2 k.c., pomimo że roszczenie

odszkodowawcze powstało i stało się wymagalne z chwilą wyrządzenia szkody.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części, tj. pkt 1 i 2

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz

z przyznaniem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi

z urzędu.

W odpowiedzi na skargę Skarb Państwa - Prokuratoria Generalna Skarbu

Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej powoda i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problemem, który wymaga rozważenia i ma bezpośredni wpływ na

rozstrzygnięcie roszczenia powoda jest zbadanie, czy czyn niedozwolony organu

podatkowego powodujący, że podatnik nie może odliczyć podatku VAT i przez

to skorzystać z określonych środków finansowych prowadzi do odpowiedzialności

Skarbu Państwa - naczelnika odpowiedniego Urzędu Skarbowego, jako dłużnika,

z tytułu odsetek należnych podatnikowi od dnia zdarzenia, będącego czynem

niedozwolonym, jeśli wskutek kolejnych decyzji organów skarbowych, podjętych na

podstawie przepisów prawa podatkowego dochodzi do prawidłowego określenia

zobowiązań podatkowych danego podatnika i skompensowania pierwotnej

należności z tytułu VAT z innymi jego zobowiązaniami podatkowymi. Innymi słowy,

czy uniemożliwienie powodowi w niniejszej sprawie odliczenia podatku VAT

stanowiło szkodę, podlegającą naprawieniu, niezależnie od innych zobowiązań

podatkowych powoda, ze względu na zdarzenie prawne, będące zawinionym

czynem niedozwolonym organu podatkowego, skierowanym wobec powoda

5

i pozostającym w związku przyczynowym ze szkodą, powstałą z chwilą tego

zdarzenia.

Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Najpierw trzeba

oddzielić funkcje pozwanego w tej sprawie, jako organu podatkowego oraz funkcję,

którą spełniał jako sprzedawca rzeczy ruchomych, które stały się własnością

Skarbu Państwa na skutek konfiskaty i co do których zbycia występował wobec

powoda w pozycji zawierającego umowę sprzedaży według art. 535 i nast. k.c.

właściciela tych rzeczy. Podlegał on - jak zostało ustalone w sprawie - obowiązkowi

wystawienia faktury VAT. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz orzeczeń go

poprzedzających wynika, że pozwany aż przez sześć lat uporczywie odmawiał

powodowi jego racji, gdyż przejawiał, jak wskazuje się w uzasadnieniu,

nieprzejednaną, niezasadną postawę i pomimo złamania przepisów prawa nie

dążył do naprawienia popełnionego błędu oraz zataił przed Sądem okoliczność

odprowadzenia pobranego od powoda podatku VAT do budżetu państwa.

Te okoliczności decydują oczywiście przede wszystkim o winie pozwanego, ale

wskazują również na zdarzenie, z którym ta wina się łączy, a które polega na

dowiedzionym w sprawie czynie niedozwolonym, rodzącym odpowiedzialność

odszkodowawczą na podstawie art. 415 k.c. (a nie art. 417 k.c., jak wskazuje to

Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku), jeśli stwierdzone zostanie poniesienie

szkody przez powoda. Tych kwestii nie dostrzegł Sąd drugiej instancji, co sprawia,

że zasadne jest zarzucenie zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów

postępowania (art. 328 § 2 i art. 382 k.pc., por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

27 marca 2008 r., III CSK 315/07, Lex nr 390105).

Poniesienie szkody w postaci niemożliwości skorzystania z należnego

odliczenia podatku VAT ze względu na niewystawienie faktury przez pozwanego

jest w sprawie dość oczywiste. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy rozpoznając

pierwszą skargę kasacyjną w niniejszej sprawie (powołany wyrok z dnia 25 lutego

2010 r. sygn. akt I CSK 394/09) i przyznając rację zarzutowi naruszenia art. 361

k.c. Jest bezsporne w sprawie, że powód z tej przyczyny nie mógł dokonać

odliczenia podatku VAT, a zatem nie mógł dysponować obliczonymi w sprawie

środkami pieniężnymi. To, że w wyniku rozliczeń i to dokonanych po latach

właściwe faktury zostały wystawione i nastąpiło skompensowanie należności

6

powoda z tytułu podatków należnych od niego z innych tytułów nie powinno mieć

wpływu na ustalenie wystąpienia szkody w tej sprawie. Rozliczenia te bowiem oraz

twierdzenia, że równolegle z nadwyżką powód był płatnikiem podatku VAT

i dłużnikiem za okresy jego działalności gospodarczej z tytułu prowadzenia

jednoosobowej firmy nie wiążą się z umową sprzedaży, której dotyczy niniejsza

sprawa. Mamy w niej do czynienia z typową dwustronną czynnością prawa

cywilnego - umową, a powód i pozwany występowali w niej jako strony tej umowy:

sprzedawca i kupujący, zatem powinni się rozliczyć w całości z tej umowy.

Powód ma rację pisząc w skardze, że określił sposób naprawienia szkody

jako odszkodowanie pieniężne, którego wymagalność, co wynika z ustaleń

faktycznych powstała z chwilą nastąpienia czynu niedozwolonego, jakiego się

dopuścił pozwany wystawiając bez podstawy prawnej rachunki, zamiast faktur VAT,

na których niezasadnie podawał, że nie podlega podmiotowo podatkowi VAT.

Słuszne jest zatem twierdzenie powoda, wskazującego na niezastosowanie

w sprawie wskazanych przepisów kodeksu cywilnego, odnoszących się do

odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej z winy własnej sprawcy, sposobu

naprawienia szkody oraz wymagalności zobowiązania (art. 415, art. 363 i art. 455

k.c.). Nie ma przy tym znaczenia wybór koncepcji dogmatycznej i opowiadających

się za nią rozstrzygnięć sądowych, według której dopiero chwila ustalenia

odszkodowania stanowi o jego wymagalności. W niniejszej sprawie chwila ta jest

tożsama z czynem niedozwolonym, ponieważ z chwilą pozbawionego podstawy

prawnej niewystawienia właściwej faktury VAT znana była wysokość uszczuplenia

środków finansowych powoda, a więc wysokość dochodzonej następnie szkody

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2000 r., (II CKN 725/98, OSNC

2000, nr 9, poz. 158).

Skoro zobowiązanie świadczenia pieniężnego stało się wymagalne,

to zgodnie z ogólnymi regułami, niespełnienie świadczenia w terminie powoduje

opóźnienie dłużnika. Opóźnienie to występuje od następnego dnia po dniu,

w którym na skutek wystawienia przedsiębiorcy faktury VAT przysługiwało mu

odliczenie podatku. O tym stanowią już jednak przepisy prawa podatkowego, które

w niniejszej sprawie powinny były być prawidłowo zastosowane. O skutkach

opóźnienia zaś świadczenia pieniężnego z tytułu stosunku prawa cywilnego

7

decydują przepisy kodeksu cywilnego, przyznając prawo do odsetek, niezależnych

od przyczyny niezachowania terminu oraz od winy dłużnika. Zawinione

niespełnianie świadczenia pieniężnego przez dłużnika przeradza się w jego zwłokę,

skutkującą odszkodowaniem (art. 476 k.c.).

Powyższa sytuacja prawna uprawnionego nie jest zależna od jego rozliczeń

z organami skarbowymi i ewentualnego zadłużenia, jako podatnika z tytułu

podatków, mających inne źródło, niż wskazany stosunek cywilnoprawny sprzedaży,

podlegający autonomicznemu rozliczeniu. Wtedy, gdy pozwany wykonuje wobec

powoda funkcje organu podatkowego winien, posługując się odpowiednimi

przepisami prawa podatkowego dokonywać rozliczeń podatkowych. Wtedy zaś, gdy

zawiera umowy z zakresu prawa cywilnego, jak w niniejszej sprawie podlega

przepisom prawa cywilnego. To jest przyczyną, że w sprawie niniejszej należy

ustalić okres, w jakim pozwany pozostawał w opóźnieniu względem powoda ze

świadczeniem pieniężnym, jakiego powód nie otrzymał wskutek ustalonej już

w zaskarżonym wyroku winy pozwanego. Za ten okres należą się powodowi

ustawowe odsetki (art. 481 i art. 359 k.c.). Z kolei, organ podatkowy dowodził

w niniejszej sprawie występowania roszczeń z tytułu podatków, należnych od

powoda na rzecz Skarbu Państwa. Podlegają one jednak własnemu obliczeniu za

okresy pozostawania powoda w opóźnieniu lub zwłoce z ich uiszczeniem i znajdują

się poza niniejszą sprawą. Jeśli organ skarbowy występujący za Skarb Państwa

dokonuje czynności w zakresie prawa cywilnego, zawierając umowę sprzedaży

z osobą, która jest jednocześnie podatnikiem z tytułu innych czynności

dokonywanych przez niego jako przedsiębiorcę, to wykonanie umowy sprzedaży

i jej rozliczenie podlega przepisom prawa cywilnego, zatem nie może być

bezpośrednio łączone z zobowiązaniami z innych tytułów, wynikającymi

z przepisów prawa podatkowego i według niego rozliczanymi. Dopiero końcowy

wynik tych rozliczeń może spowodować skompensowanie wierzytelności i długów

między tymi samymi osobami, będącymi wzajemnie względem siebie wierzycielem

i dłużnikiem, przez co pośrednio zobowiązania i wierzytelności tych osób mogą się

połączyć, jako dopłata należna ostatecznie jednej z tych osób.

Mając powyższe na uwadze należało na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

skargę kasacyjną powoda uwzględnić i przekazać sprawę Sądowi drugiej instancji

8

do ponownego rozpoznania w zakresie oddalenia apelacji, przekazując także temu

Sądowi na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.