I UK 196/12

Sygn. akt I UK 196/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania J. J.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o wysokość świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 7 września 2010 r. oddalił apelację

ubezpieczonego J. J. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z 26 sierpnia 2009 r.,

oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 31 marca 2008 r. J. J.

2

wnioskiem z 2 maja 2005 r. wystąpił o wypłatę części uzupełniającej renty

inwalidzkiej rolniczej, której odmówiono mu uprzednimi decyzjami. Pozwany

decyzją z 8 lutego 2002 r. przyznał mu rentę od 18 grudnia 2001 r. do 31 stycznia

2003 r. i zawiesił 50% części uzupełniającej. Decyzja ta nie została zaskarżona.

Decyzją z 27 maja 2002 r. przyznano wnioskodawcy prawo do renty od 1 czerwca

2002 r. do 31 stycznia 2003 r. i zawieszono wypłatę 100% części uzupełniającej z

powodu niezaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Sąd Okręgowy w K.

wyrokiem z 30 lipca 2003 r. oddalił odwołanie od tej decyzji. Pozwany wydawał

potem kolejne decyzje zawieszając wypłatę 100% części uzupełniającej renty.

Decyzje te były kontrolowane w postępowaniach sądowych. W szczególności

decyzją z 13 lipca 2004 r. przyznano wnioskodawcy prawo do renty inwalidzkiej

rolniczej od 1 sierpnia 2004 r. do 31 lipca 2006 r. z zawieszeniem 100% części

uzupełniającej z powodu prowadzenia działalności rolniczej. Wyrokiem z 3 marca

2005 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołanie od tej decyzji. Natomiast Sąd

Apelacyjny uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

wskazując w uzasadnieniu wyroku na uchwałę Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r.,

II UZP 5/04. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 30

października 2007 r. zmienił decyzję z 13 lipca 2004 r. i przyznał ubezpieczonemu

prawo do renty w pełnej wysokości.

Po rozpoznaniu wniosku ubezpieczonego z 2 maja 2005 r. pozwany decyzją

z 31 marca 2008 r. umorzył postępowanie, stwierdzając brak podstaw do

ponownego rozpoznania żądania. Odwołanie od tej decyzji odrzucił Sąd Okręgowy

w K. postanowieniem z 17 czerwca 2008 r. na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

wobec prawomocnego osądzenia sprawy, ponadto wobec braku nowych

okoliczności i dowodów, które uzasadniałyby wszczęcie postępowania przed

organem rentowym i otwarcie drogi sądowej (art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS; dalej „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”).

Postanowienie to uchylił Sąd Apelacyjny, stwierdzając, iż rację ma wnioskodawca,

że jego odwołanie od decyzji z 31 marca 2008 r., stanowiącej w istocie odmowę

wznowienia postępowania w trybie art. 44 ust. 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (dalej „ustawa o usr”), nie jest objęte powagą

3

rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) i powinno być rozpoznane

merytorycznie.

Po rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 26 sierpnia 2009 r.

oddalił odwołanie od decyzji z 31 marca 2008 r. stwierdzającej brak podstaw do

wznowienia postępowania zakończonego decyzjami z 8 lutego 2002 r. i 13 lipca

2004 r. oraz odrzucił skargę o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z

27 maja 2002 r. i prawomocnym wyrokiem z tego Sądu z 30 lipca 2002 r. (VII U

5870/02). Sąd Okręgowy zauważył, iż był związany oceną prawną i wskazaniami

Sądu Apelacyjnego co do dalszego postepowania, w związku z tym odwołanie

wnioskodawcy rozpoznał jako skargę o wznowienie postępowania o wysokość

świadczenia w oparciu o art. 44 ust. 2 ustawy o usr. Stwierdził, że skarga o

wznowienie postępowania w sprawie objętej decyzją z 13 lipca 2004 r. stała się

bezprzedmiotowa, ponieważ roszczenie wnioskodawcy zostało zaspokojone po

wygranym procesie (art. 105 ust. 1 k.p.a. i art. 83b ustawy z 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej „ustawa o sus”). Natomiast w

odniesieniu do decyzji z 8 lutego 2002 r., to uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja

2004 r., II UZP 5/04, bez wskazania nowych faktów i dowodów, które nie byłyby

znane organowi rentowemu, nie stanowiła podstawy wznowienia postępowania (art.

44 ust. 2 ustawy o usr). Odnośnie decyzji z 27 maja 2002 r. Sąd Okręgowy odrzucił

skargę o wznowienie postępowania wobec oddalenia odwołania od tej decyzji

prawomocnym wyrokiem z Sądu Okręgowego w K. z 30 lipca 2002 r. (VII U

5870/02). Toczy się postepowanie (w sprawie VII U 2073/07) o wznowienie

postępowania zakończonego wyrokiem z 30 lipca 2002 r. (VII U 5870/02).

Postępowanie to zostało zawieszone na wniosek skarżącego do czasu

zakończenia niniejszej sprawy.

W apelacji skarżący wniósł o zmianę wyroku i zaskarżonej decyzji w części

dotyczącej decyzji z 8 lutego 2002 r. oraz z 27 maja 2002 r. i wypłacenie pełnej

renty, gdyż nie prowadził działalności rolniczej co najmniej od 2000 r. Zdaniem

skarżącego, gdyby właściwe orzecznictwo było znane wcześniej zarówno organowi

rentowemu jak i Sądowi Okręgowemu, to nie doszłoby do wydania błędnych decyzji

i wyroków. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia apelacji zauważył przede

wszystkim, że sprawa z odwołania od decyzji pozwanego podlegała rozpoznaniu

4

tylko w zakresie jej przedmiotu, co oznacza, że Sąd nie działał w zastępstwie

organu rentowego. Decyzja pozwanego z 31 marca 2008 r. umarzająca

postępowanie o wypłatę części uzupełniającej renty w istocie stanowiła odmowę

wznowienia postępowania w trybie art. 44 ust. 2 ustawy o usr. Wnioskodawca

domagał się wznowienia postępowania zakończonego decyzjami z 8 lutego 2002 r.

i z 27 maja 2002 r. W odniesieniu do decyzji z 8 lutego 2002 r. podstawą

wznowienia nie mogła być uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP

5/04, gdyż nie stanowi przesłanki wznowienia (nowego dowodu ani okoliczności).

Ponadto skarżona decyzja z 31 marca 2008 r. nie dotyczyła prowadzenia

działalności rolniczej przez skarżącego, lecz wyłącznie istnienia przesłanek

wznowienia postępowania. Z kolei w odniesieniu do wniosku o wznowienie

postępowania od decyzji z 27 maja 2002 r., to toczy się postępowanie sądowe o

wznowienie postępowania od wyroku oddalającego odwołanie ubezpieczonego od

tej decyzji, stąd skoro o to samo (czyli o wznowienie postępowania) sprawa jest w

toku, to zachodzi przesłanka odrzucenia odwołania od decyzji z 31 marca 2008 r.

na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie: 1) prawa materialnego przez

błędną wykładnię i zastosowanie, w szczególności: art. 44 ust. 2 w związku z art.

52 ust. 1 ustawy o usr, art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art.

83a ust. 1 ustawy o sus; 2) prawa procesowego wobec błędnej wykładni i

zastosowania art. 199 § 1 pkt 2, 365 § 1, 366, 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 §

1 i art. 328 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroków Sądów pierwszej i

drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę decyzji pozwanego z

31 marca 2008 r., odnośnie decyzji z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r., w ten

sposób, iż zostanie mu przyznane prawo do inwalidzkiej renty rolniczej w pełnej

wysokości od 1 maja 2002 r. do 31 lipca 2004 r. wraz z odsetkami bądź o uchylenie

tej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi nie uzasadniają jej wniosków.

5

Skarżący uważa, że powinno zostać wznowione postępowanie zakończone

decyzjami pozwanego z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r. Nie spełniają się

jednak podstawy wznowienia postępowania w odniesieniu do pierwszej decyzji i nie

jest ono dopuszczalne w odniesieniu do drugiej decyzji.

Podstawą wniosku o wznowienie postępowania było twierdzenie, że

skarżący nie prowadzi działalności rolniczej od 2000 r., co zgodnie z uchwałą Sądu

Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/04, nie pozbawiało go części

uzupełniającej renty inwalidzkiej rolniczej. W uchwale tej przyjęto, że wypłata części

uzupełniającej świadczenia rolnika, który będąc właścicielem lub posiadaczem

gospodarstwa rolnego faktycznie nie prowadzi w nim działalności rolniczej w

rozumieniu art. 6 pkt 3 ustawy o usr nie ulega zawieszeniu na podstawie art. 28 ust.

1 i 3 w związku z ust. 4 tej ustawy.

W ocenie składu rozpoznającego skargę wykładnia prawa przyjęta przez

Sąd Najwyższy nie stanowi podstawy wznowienia postępowania w oparciu o

przepis art. 44 ust. 2 ustawy o usr, zgodnie z którym prawo do świadczeń z

ubezpieczenia lub ich wysokość ustala się ponownie, na wniosek osoby

zainteresowanej albo z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedstawione nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności, mające wpływ na

prawo do świadczeń lub ich wysokość. Co do niedopuszczalności wznowienia

postępowania w oparciu o wykładnię prawa potwierdzono zatem takie samo

stanowisko jak przyjęte w zaskarżonym wyroku. Oceny tej nie zmienia odwołanie

się w skardze również do pozostałych przepisów dotyczących wznowienia

postępowania w powszechnym systemie ubezpieczeń, gdyż regulacje te (art. 114

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 83a ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych) są tożsame i wniosku przeciwnego nie uzasadniają.

Nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności nie obejmują zatem późniejszej

wykładni prawa materialnego. Czym innym byłby ewentualny błąd organu

rentowego w zakresie tego prawa. Nie zachodzi bezwzględne związanie decyzją

organu rentowego na przyszłość, gdyż nie jest to rzecz osądzona. Ubezpieczony

może wystąpić ponownie o świadczenie i pozwany powinien wydać ponowną

decyzję z prawem do jej kontroli w sądowym postępowaniu odwoławczym. Nie jest

to jednak tryb wznowienia postępowania od uprzedniej decyzji. Wówczas

6

ubezpieczony może poprzez wydanie ponownej decyzji - wobec błędu organu

rentowego - uzyskać świadczenie wstecz (art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach).

Należy jednak odnotować również odmienne stanowisko, to znaczy, że

wykładnia prawa nie może być pominięta jako podstawa wznowienia postępowania.

Przyjęto tak w uchwale Sądu Najwyższego z 26 listopada 1997 r., III ZP 40/97

(OSNP 1998 nr 14, poz. 429), stwierdzającej, że prawidłowa wykładnia

obowiązującego przepisu, odmienna od przyjmowanej uprzednio, jest nową

okolicznością. Ujawniona po uprawomocnieniu się decyzji stanowi podstawę do

wznowienia postępowania z urzędu lub na wniosek. Stanowisko to spotkało się z

aprobatą doktryny wskazującej, że przez pojęcie „okoliczności" należy rozumieć nie

tylko określone w przepisach prawa materialnego fakty warunkujące powstanie

prawa (np. staż pracy, wiek, niezdolność do pracy), lecz także uchybienie normom

prawa procesowego lub materialnego przez organ rentowy, wpływające

potencjalnie na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege

sytuacją prawną zainteresowanych (R. Babińska – Wzruszalność prawomocnych

decyzji rentowych, Oficyna 2007 r.).

Gdyby nawet uznać powyższe stanowisko za uprawnione, to w sprawie

objętej skargą wykładnia prawa przyjęta w uchwale Sądu Najwyższego z 6 maja

2004 r., II UZP 5/10, nie stanowiłaby argumentu (podstawy) do wznowienia

postępowania zakończonego decyzją z 8 lutego 2002 r., gdyż decyzją tą

zawieszono skarżącemu 50% części uzupełniającej renty, jednak nie w oparciu o

przepisy ustawy o usr, których dotyczyła ta uchwała. Otóż w aktach rentowych

znajduje się wniosek skarżącego o rentę inwalidzką rolniczą z 19 grudnia 2001 r., w

którym podał, że nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej i również jego

żona taką działalność prowadzi jako współwłaściciel gospodarstwa rolnego.

Dopiero w kolejnym piśmie z 15 kwietnia 2002 r. złożonym pozwanemu skarżący

podał, że był z żoną w separacji i doszło do rozwodu. W obecnej sprawie o

wznowienie ważne jest więc to, że podstawą decyzji 8 lutego 2002 r. był przepis art.

28 ust. 6 ustawy o usr, zgodnie z którym wypłata ulega zawieszeniu w połowie,

jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą z małżonkiem, który nie ma

ustalonego prawa do emerytury albo renty i nie spełnia warunków do uzyskania

7

emerytury rolniczej albo renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli

małżonek ten podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy. Była

to więc inna sytuacja, niż ta do której odnosiła się wskazana uchwała Sądu

Najwyższego. Jeżeliby zatem wniosek o wznowienie postępowania zakończonego

tą decyzją miał liczyć na powodzenie, to musiałby podważać fakty, które skarżący

sam podał w pierwotnym wniosku o rentę (z 19 grudnia 2001 r.), czyli iż prowadził

działalność rolniczą z żoną. Inaczej ujmując decyzja z 8 lutego 2002 r. została

wydana zgodnie z treścią wniosku ubezpieczonego. Zatem prócz zasadnej oceny

przez Sądy w tej sprawie, że uchwała Sądu Najwyższego 6 maja 2004 r.,

II UZP 5/10, nie była podstawą do wznowienia postępowania, to skarżący musiałby

obecnie inaczej twierdzić, niż we wniosku o przyznanie renty, co nie składałoby się

na podstawę wznowienia postępowania, skoro chodzi w niej o okoliczność

wówczas istniejącą, choć nieznaną organowi rentowemu w chwili wydawania

decyzji i mającą wpływ na prawo lub wysokość świadczenia.

Natomiast w odniesieniu do wznowienia postępowania zakończonego

decyzją z 27 maja 2002 r., to nie mogą konkurować dwa postępowania o

wznowienie od tej samej decyzji, czyli administracyjne i sądowe. Otóż ustalono, że

odwołanie ubezpieczonego od decyzji z 27 maja 2002 r. zostało oddalone

wyrokiem Sądu z 30 lipca 2002 r. w sprawie VII U 5870/02. Potem skarżący

wystąpił z wnioskiem o wznowienie postępowania w tej sprawie i postępowanie to

zostało zawieszone (sprawa VII U 2073/07). W takiej sytuacji zachodzi kolizja

procesowa dwóch spraw sądowych dotyczących wznowienia postępowania

wynikającego z tej samej decyzji. Tryb wznowienia z art. 44 ust. 2 ustawy o usr

staje się bezprzedmiotowy, a ściślej niedopuszczalny, gdy toczy się już sądowe

postępowanie (choć zawieszone) o wznowienie postępowania w sprawie, w której

rozstrzygnięto odwołanie skarżącego od tej samej decyzji. W ujawnionej kolizji

pierwszeństwo ma sprawa sądowa, w której oceniano już merytorycznie decyzję z

27 maja 2002 r. (jej zgodność z prawem), skoro zakończyła się oddaleniem

odwołania ubezpieczonego. Ze skargi nie wynika przy tym, iżby podstawy

wznowienia różniły się, czyli nadal chodzi o twierdzenie skarżącego, że nie

prowadził działalności rolniczej. Sytuacja zbiegu takich dwóch postępowań nie jest

wyraźnie uregulowana na etapie postępowania administracyjnego przed organem

8

rentowym, jednak na etapie postępowania sądowego zastosowanie ma niewątpliwe

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., gdy nie są dopuszczalne dwa postępowania sądowe o to

samo. Przeciwnym argumentem nie jest to, że pozwany wydał decyzję, od której co

do zasady przysługuje odwołanie. Reguła ta nie sprawdza się w sytuacji, gdy druga

decyzja dotyczy tego samego przedmiotu, który podlega już rozpoznaniu w

postępowaniu sądowym. Procesowo prowadzi to do odrzucenia odwołania od

decyzji odmawiającej wznowienia postępowania, gdy wznowienie jest już aktualne

w odniesieniu do sprawy sądowej zakończonej uprzednim oddaleniem odwołania

ubezpieczonego od tej samej decyzji. Drugie postępowanie o wznowienie było

niedopuszczalne i pozwany ab initio mógł zasadnie odmówić wznowienia właśnie

ze względu na tożsamość wniosku i sądowej sprawy o wznowienie postępowania.

Czym innym są regulacje przepisów art. 365 § 1 i 366 k.p.c., gdyż wynika z

nich określone związanie uprzednim orzeczeniem sądu, jednak ustępują one w

przypadku wniosku o wznowienie postepowania, stąd przepisy te nie zostały

naruszone, gdyż to nie one stanowiły podstawę negatywnego rozstrzygania w

sprawie. Zarzutu naruszenia przepisów art. 365 i 366 k.p.c. skarżący nie może też

łączyć z późniejszymi korzystnymi dla niego wyrokami sądowymi, gdyż te dotyczą

późniejszych decyzji i okresów renty, w przeciwnym razie obecne postępowanie

byłoby z gruntu bezprzedmiotowe. Innymi słowy skarżący nie jest pozbawiony

możności wznowienia, jednak nie w sprawie objętej już postępowaniem sądowym.

Wobec takiej oceny zasadniczych zarzutów skargi traci na znaczeniu zarzut

naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 i art. 328 § 1 k.p.c.

Z powyższych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.