III UZP 4/12

Sygn. akt III UZP 4/12

UCHWAŁA

Dnia 3 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z wniosku J. I.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S.

o wysokość świadczenia emerytalnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 3 października 2012 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego

w S. z dnia 5 lipca 2012 r.,

„czy emerytura ustalona zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227) ulega zwiększeniu

na podstawie art. 26a za okresy podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników, w których rolnik zwolniony był od obowiązku

opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie

art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin

(Dz.U. z 1977 r., Nr 32, poz. 140)”?

2

podjął uchwałę:

Emerytura ustalona zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze

zm.) nie ulega zwiększeniu na podstawie art. 26a tej ustawy za

okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, w

których rolnik zwolniony był od obowiązku opłacania składki na

ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie art. 40 ustawy z

dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz

innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz.

140 ze zm.).

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.

Decyzją z 10 marca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S.

przyznał ubezpieczonej J. I. prawo do emerytury od dnia 8 listopada 2010 r., tj. od

osiągnięcia przez wnioskodawczynię wieku emerytalnego. Ustalając wysokość

świadczenia organ rentowy przyjął, że ubezpieczonej przysługuje do emerytury tzw.

zwiększenie rolne z tytułu opłacania składek za okres od 1 lipca 1982 r. do 31

grudnia 1988 r., a zatem z wyłączeniem okresów podlegania ubezpieczeniu

rolniczemu bez opłacania składek na to ubezpieczenie (od 1 lipca 1977 r. do 30

czerwca 1982 r.). Ubezpieczona odwołała się od powyższej decyzji zarzucając

nieprawidłowe obliczenie przedmiotowego zwiększenia, poprzez pominięcie okresu,

kiedy ustawowo zwolniona była od uiszczania składki na ubezpieczenie społeczne

rolników. Odwołująca argumentowała, że zwiększenie rolne powinno zostać

obliczone tak samo, jak miało to miejsce w przypadku przyznanej jej uprzednio tzw.

wcześniejszej emerytury, czyli za cały okres podlegania ubezpieczeniu

3

społecznemu rolników, który jest traktowany jak okres składkowy. Organ rentowy

wniósł o oddalenie odwołania.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. wyrokiem z

dnia 20 października 2011 r. zmienił zaskarżoną decyzję i zwiększył wysokość

przyznanej ubezpieczonej emerytury za okresy opłacania przez nią składek na

ubezpieczenie społeczne rolników przez 46 kwartałów oraz oddalił odwołanie w

pozostałym zakresie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona, urodzona 8 listopada

1950 r., zgodnie z decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z 12

grudnia 2005 r. nabyła prawo do wcześniejszej emerytury od dnia 10 listopada

2005 r. Ustalając wysokość świadczenia organ rentowy dokonał jego zwiększenia o

kwotę 64,70 zł z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie rolne przez 46

kwartałów. W listopadzie 2010 r. kwota tegoż zwiększenia wynosiła 81,22 zł. W

dniu 5 listopada 2010 r. ubezpieczona złożyła w Oddziale ZUS wniosek o

emeryturę przysługującą po ukończeniu 60 roku życia. Do wniosku załączyła m.in.

zaświadczenie wystawione przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o

podleganiu przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 lipca

1977 r. do 31 grudnia 1989 r., w którym to dokumencie wskazano, że w okresie od

1 lipca 1977 r. do 30 czerwca 1982 r., jako nabywca gospodarstwa rolnego,

wnioskodawczyni była zwolniona z obowiązku opłacania składek, natomiast za

okres od 1 lipca 1982 r. do 31 grudnia 1988 r. opłaciła składki na ubezpieczenie

społeczne rolników.

Sąd Okręgowy kierując się treścią przepisów art. 24 w związku z art 26 i art.

26a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm., dalej jako ustawa o emeryturach u rentach z FUS lub ustawa emerytalna)

zważył, że odwołanie ubezpieczonej jest uzasadnione co do żądania zwiększenia

jej emerytury o okresy pozostawania w ubezpieczeniu społecznym rolników, za

które ubezpieczona nie miała zaległości składkowych. Sąd pierwszej instancji w

szczególności nie podzielił wykładni art. 26a ustawy emerytalnej, zastosowanej

przez organ rentowy, zgodnie z którą w przedmiotowym zwiększeniu nie podlega

uwzględnieniu okres ubezpieczenia społecznego rolników, w którym rolnik

4

faktycznie nie opłacił składki niezależnie od przyczyn tego stanu. Co prawda

przepisy dotyczące uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza

działalności uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej

obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na

ubezpieczenie społeczne lub w których występowało zwolnienie od opłacania

składki (art. 6 ust. 2 pkt 9 - pkt 14), podczas gdy zastrzeżenia takiego nie zawiera

art. 26a ust 1 ustawy emerytalnej, jednak nie oznacza to, że okresy zwolnienia od

opłacania składki nie powinny być w tym przypadku uwzględnione. Na mocy

regulacji art. 26a ustawy emerytalnej w omawianym zwiększeniu świadczenia

uwzględniane są okresy, za które opłacono składki przewidziane w odrębnych

przepisach, co zdaniem Sądu pierwszej instancji oznacza, że na wysokość

zwiększenia rzutuje okres ubezpieczenia społecznego rolnika, w którym wywiązał

się on z obowiązku składkowego przewidzianego w przepisach obowiązujących w

czasie, na który przypada to ubezpieczenie. W sprawie niesporne jest, że

ubezpieczona prowadziła gospodarstwo rolne w latach 1977-1989, kiedy

obowiązywała ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140 ze zm.).

Ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie tej ustawy było obowiązkowe i

pociągało za sobą obowiązek opłacania składki z tego tytułu (art. 38).

Jednocześnie przepis art. 40 stanowił, że rolnik, który rozpoczął prowadzenie

gospodarstwa rolnego przed ukończeniem 35 lat życia, zwolniony jest od

obowiązku opłacania składki przez okres pierwszych 5 lat gospodarowania. Zasady

opłacania składek były więc takie, że rolnik podlegający obowiązkowemu

ubezpieczeniu i uprawniony do świadczeń z tego ubezpieczenia, przy spełnieniu

warunków określonych w art. 40 ustawy, opłacał składki poczynając od daty innej

niż data obowiązku ubezpieczenia. Zawarte w art. 26a ust. 1 ustawy emerytalnej

pojęcie opłacania składek należy więc w tym kontekście rozumieć w ten sposób, że

rolnik wywiązał się z obowiązku opłacania składek, nałożonego w danym czasie

przez „odrębne" przepisy. Okresem, o którym stanowi przepis art. 26a ustawy

emerytalnej, jest więc również okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników, w którym rolnik na mocy

5

art. 40 tej ustawy był zwolniony od obowiązku opłacania składki. Sąd Okręgowy

zwrócił też uwagę, że w niniejszej sprawie ubezpieczona pobierała dotychczas tzw.

wcześniejszą emeryturę. Organ rentowy ustalając wysokość należnego

ubezpieczonej świadczenia - na mocy art. 56 ustawy emerytalnej - dokonał

zwiększenia jego wysokości za cały okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników, tj. od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1989 r. Zdaniem Sądu pierwszej

instancji, niezrozumiałe jest różnicowanie okresów podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników, o które ZUS zwiększył wysokość przyznanych

ubezpieczonej świadczeń emerytalnych, w zależności od tego, czy dana emerytura

została obliczona na podstawie art. 53 w związku z art. 56 ustawy emerytalnej, czy

też na podstawie art. 26 w związku z art. 26a tejże ustawy; przepis art. 26a

reguluje kwestię zwiększenia wysokości emerytury określonej w art. 24 na wzór art.

56, dotyczącego uwzględniania okresów rolniczych (art. 10) przy obliczaniu

emerytury w myśl art. 53 ustawy emerytalnej.

W ocenie Sądu Okręgowego, przy ustalaniu wysokości przyznanej obecnie

emerytury organ rentowy powinien uwzględnić cały wskazywany przez

ubezpieczoną okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, a zatem

okres opłacania przez ubezpieczoną składek na ubezpieczenie społeczne rolników

od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1989 r. oraz okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników od dnia 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1982 r., w którym

ubezpieczona była zwolniona od obowiązku opłacania składki.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zarzucając

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 26 w związku z art. 26a ustawy emerytalnej,

poprzez przyjęcie, że wnioskodawczyni przysługuje prawo do zwiększenia

emerytury za okres zwolnienia z opłacania składek na ubezpieczenie społeczne

rolników. Apelujący domagał się zmiany zaskarżonego orzeczenia i oddalenia

odwołania oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.

Rozpoznając apelację Sąd drugiej instancji powziął wątpliwości co do

wykładni obowiązujących przepisów, wyrażające się w treści przedstawionego

zagadnienia prawnego.

Sąd Apelacyjny zacytował art. 26a ust. 1 ustawy emerytalnej i stwierdził, iż

wykładnia semantyczna zdaje się nie pozostawiać wątpliwości, że przewidziane w

6

tym przepisie tzw. zwiększenie rolne przysługuje wyłącznie za okresy faktycznego

opłacania składek. Przepis ten został dodany do ustawy emerytalnej mocą art. 37

pkt 2 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz.U. Nr

228, poz. 1507), jako uzupełnienie nowych zasad liczenia emerytury z art. 26

ustawy emerytalnej, według których emerytura winna stanowić równowartość kwoty

będącej wynikiem podzielenia zapisanych na koncie emerytalnym w ZUS składek

emerytalnych oraz kapitału początkowego, przez średnie dalsze statystyczne,

wyrażone w miesiącach trwanie życia dla osób będących w wieku równym wiekowi

przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego. Po wskazanej nowelizacji, tak

obliczona emerytura ma ulec zwiększeniu za okresy opłacania składek na Fundusz

Emerytalny Rolników, pod warunkiem, że emeryt ma okresy ubezpieczenia

społecznego rolników krótsze niż 25 lat oraz nie ma prawa do emerytury na

podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Faktycznie regulacja

art. 26a ustawy emerytalnej normuje więc kwestię zwiększenia wysokości

emerytury określonej w art. 24, z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie

społeczne rolników (art. 10 ust. 1 pkt 1), na wzór art. 56 tej ustawy dotyczącego

uwzględniania okresów rolniczych (art. 10) przy obliczaniu emerytury w myśl art.

53. Ustalona w ten sposób kwota zwiększenia ma być ekwiwalentem za okres

opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a rozwiązanie systemowe

przekonuje, iż zwiększenie rolne ma stanowić rekompensatę za podwójne

uiszczone składki. Od początku bowiem istnienia systemu ubezpieczenia

społecznego rolników, a więc od 1977 roku, aż do 1989 roku istniał obowiązek

podwójnego ubezpieczenia dla rolników tzw. dwuzawodowców, czyli osób, które

prowadzenie gospodarstwa rolnego łączyły z zatrudnieniem poza rolnictwem.

Na korzyść prezentowanej wykładni przemawiają przepisy dotyczące

uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza działalność, które

uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na ubezpieczenie

społeczne lub w których występowało zwolnienie od opłacania składki (art. 6 ust. 2

pkt 9 – 14). Takiego zastrzeżenia nie zawiera art. 26a ust. 1 ustawy emerytalnej, co

w ocenie Sądu drugiej instancji przemawia za tym, że skoro ustawodawca

przewidział odmienne uregulowanie zwiększenia świadczenia wyłącznie za okres

7

opłacania składek, to nie ma podstaw, aby okresy, za które składki faktycznie nie

zostały opłacone, były traktowane w sposób szczególnie uprzywilejowany.

Wykładnia językowa omawianego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że chodzi w

nim o okresy opłacanie składki, a nie o okresy podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników objęte ustawowymi zwolnieniami z obowiązku składkowego.

Tym bardziej gdy przyjmuje się, że o ile poprzedni system zabezpieczenia, jako

system repartycyjny, charakteryzował się większą swobodą ustawodawcy

wprowadzenia przesłanek i warunków uzyskiwania świadczeń, o tyle obecna ocena

jest silnie ukierunkowana koniecznością przestrzegania zasady rzetelności

legislacji. Niemniej jednak sprawa nie wydaje się tak oczywista przy uwzględnieniu

różnic systemów ubezpieczenia powszechnego i rolniczego, celu objęcia

ubezpieczeniem społecznym, celu okresowych zwolnień z obowiązku uiszczania

składki z mocy ustawy, jak i wykładni historycznej unormowania zwiększenia

rolnego, która choć wskazuje na tożsame ratio legis tej instytucji - rekompensatę, to

jednak nie utożsamia tego z rekompensatą stricte finansową.

Sąd drugiej instancji przeprowadził następnie wykładnię historyczną,

zarysowując przedmiotowy problem na tle kolejnych regulacji systemu

ubezpieczenia społecznego rolników oraz powszechnego systemu ubezpieczenia i

powziął wątpliwości, czy celem spornego zwiększenia rolnego jest jedynie

rekompensata składek uiszczonych przez ubezpieczonego rolnika do systemu

świadczeń, czy także rekompensata pozostawania w podwójnym ubezpieczeniu,

czyli rekompensata związanej z tym, a utraconej ekspektatywy ubezpieczeniowej,

do której ubezpieczony był uprawniony działając zgodnie z obowiązującymi

przepisami, w zaufaniu do Państwa. Tym bardziej, że z obowiązujących w spornym

okresie regulacji systemu ubezpieczenia społecznego rolników wynika, iż wysokość

składki nie była uzależniona od faktycznych przychodów i zakresu działalności

rolniczej, inaczej niż to ma miejsce w systemie ubezpieczeń powszechnych.

Aktualnie zaś kwota zwiększenia rolnego jest refundowana Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych, wypłacającemu emeryturę, przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego. Zarówno dawny fundusz emerytalny rolników jak i obecny fundusz

emerytalno - rentowy rolników, tworzy się m. in. ze składek opłacanych przez

rolników oraz z dotacji budżetu Państwa. Fundusz emerytalno - rentowy rolników

8

jest państwowym funduszem celowym i to Państwo gwarantuje wypłatę świadczeń

finansowanych z tego funduszu.

Konkludując Sąd Apelacyjny stwierdził, iż skłania się ku poglądowi, że

znaczenie winna mieć wykładnia semantyczna przepisu art. 26a ustawy

emerytalnej. Oznacza to, że okres, w którym występowało zwolnienie tzw. młodego

rolnika z opłacania składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 40

ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin, nie powoduje zwiększenia emerytury na

podstawie art. 26a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analizę przedstawionego zagadnienia prawnego rozpocząć wypada od

przypomnienia, że obowiązek opłacania składek na fundusz emerytalny rolników

został wprowadzony z dniem 1 lipca 1977r. przez art. 69 ustawy z dnia 27

października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla

rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140) i istniał niezależnie od obowiązku

podlegania ubezpieczeniu z innego tytułu. Taki stan prawny miał miejsce również

pod rządami obowiązującej od 1 stycznia 1983 r. ustawy z 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity

tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), która z mocy art. 1 ust. 2

obowiązkiem ubezpieczenia rolniczego objęła także domowników. Poczynając od

daty wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr

10, poz. 53) zniesiono (w wyniku nadana nowego brzmienia art. 3 ust. 2 pkt 1

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin)

obowiązek podwójnego ubezpieczenia społecznego rolników dwuzawodowców, tj.

osób będących rolnikami (domownikami) i jednocześnie zatrudnionych w wymiarze

nie niższym niż połowa wymiaru czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie

albo objętych innymi przepisami o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu

emerytalnym. Również na gruncie art. 16 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy z

9

dnia 20 grudnia 1990 r.o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U.

z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) obowiązek rolniczego ubezpieczenia emerytalno -

rentowego jest wyłączony, m. in. w stosunku do osób, które podlegają innemu

ubezpieczeniu społecznemu. Wraz ze zniesieniem obowiązku podwójnego

ubezpieczenia społecznego w systemie rolniczym i powszechnym zniesiono także

prawo do świadczeń zbiegowych z tychże systemów. Rekompensata z tytułu

opłacania obowiązkowych składek związanych z prowadzeniem gospodarstwa

rolnego, mimo podlegania ubezpieczeniu społecznemu z innego tytułu, została

wprowadzona przez art. 3 ust. 2 wspomnianej ustawy zmieniającej z dnia 24 lutego

1989 r. Przepis ten przewidywał dla osób, które do dnia wejścia w życie ustawy

podlegały podwójnemu ubezpieczeniu, dodatek w wysokości 0,5% podstawy

wymiaru za każdy rok takiego ubezpieczenia w razie nabycia prawa do emerytury

lub renty na podstawie innych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym lub o

ubezpieczeniu społecznym. Obecna ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników

nie przewiduje takiej rekompensaty. W stanie prawnym sprzed wejścia w życie

ustawy o emeryturach i rentach z FUS materię tę regulował art. 15 ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur

i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

Reforma ubezpieczeń społecznych, dokonana w 1999 roku, mimo istotnych

zmian, utrzymała nadal rozdzielność unormowań ubezpieczenia społecznego

rolników od powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych.

Fakt podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników ma jednak znaczenie

przy ustalaniu prawa do emerytury w systemie powszechnym oraz obliczania jej

wysokości, gdyż pozwala na uzupełnienie niezbędnego stażu złożonego z okresów

składkowych i nieskładkowych, uprawniającego do świadczenia oraz powoduje

zwiększenie kwoty tego świadczenia. Dokonuje się to jednak na nieco odmiennych

zasadach.

Jeśli ubezpieczony nie posiada wymaganego do nabycia prawa do

emerytury stażu złożonego z okresów składkowych i nieskładkowych wymienionych

w katalogach zamieszczonych w art. 6 i 7 ustawy o emeryturach i rentach FUS,

staż ten uzupełnia się okresami, o jakich mowa art. 10 ust. 1 tej ustawy. W myśl

tego przepisu uzupełnienie to następuje o: 1) okresy ubezpieczenia społecznego

10

rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki;

2) przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa

rolnego po ukończeniu 16 roku życia oraz 3) przypadające przed dniem 1 stycznia

1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia. Warto

zauważyć, że w wymaganym do nabycia prawa do emerytury w systemie

powszechnym stażu składkowym i nieskładkowym uwzględnia się nie tylko – jak w

przypadku spornego zwiększenia rolnego – okresy ubezpieczenia społecznego

rolników, ale także okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w takim

gospodarstwie w czasie, gdy nie stanowiły one jeszcze tytułu do podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników. Uwzględnienie z mocy cytowanego przepisu

wymienionych w nim okresów następuje zaś tylko w zakresie niezbędnym do

uzupełnienia stażu ustalonego na zasadach określonych w art. 5 - 7 ustawy

emerytalnej, czyli po uwzględnieniu wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę

okresów składkowych z art. 6 oraz – w wymiarze nie większym niż 1/3

uwzględnionych okresów składkowych (art. 5 ust. 2) – okresów nieskładkowych z

art. 7, o ile okresy te nie zostały już zaliczone do stażu, od jakiego zależy prawo do

emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Uwzględnione w myśl art. 10 ust. 1 ustawy emerytalnej okresy traktowane są jako

okresy składkowe i uzupełniają one jedynie staż składkowy ubezpieczonego. To

właśnie nawiązanie w komentowanym przepisie pod pojęcia okresów składkowych

było tematem rozważań Sąd Najwyższego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 22

stycznia 2003 r., II UK 51/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 127) wyjaśnił, że przepisy

dotyczące uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza

działalności uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej

obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na

ubezpieczenie społeczne lub w których występowało zwolnienie od opłacania

składki (art. 6 ust. 2 pkt 9 - pkt 14). Takiego zastrzeżenie nie zawiera wspomniany

art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalne, jednak nie oznacza to, że okresy zwolnienia

od opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników nie są uwzględniane

przy uzupełnianiu wymaganego do nabycia prawa do emerytury stażu składkowego

i nieskładkowego. Zawarte w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej odesłanie do

odrębnych przepisów należy rozumieć jako warunek wywiązania się z obowiązku

11

nałożonego przez te przepisy na rolnika podlegającego ubezpieczeniu. Oznacza to,

że z mocy powołanego unormowania w stażu uprawniającym do emerytury z

systemu powszechnego podlega uwzględnieniu okres ubezpieczenia społecznego

rolnika, który wywiązał się z obowiązku składkowego przewidzianego w przepisach

obowiązujących w okresie, w którym przypada to ubezpieczenie. W konsekwencji

należy przyjąć, że okresem składkowym, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników, w którym rolnik

z mocy art. 40 tej ustawy był zwolniony od obowiązku opłacania składki.

Uzupełnienie stażu ubezpieczeniowego okresami wymienionymi w art. 10

ust. 1 ustawy emerytalnej nie przekłada się jednak bezpośrednio na wysokość

emerytury w systemie powszechnym, i to zarówno wyliczonej według formuły art.

51 - 56 jak i formuły art. 25 – 26a tej ustawy. Problematyka uwzględniania okresów

ubezpieczenia społecznego rolników w wysokości emerytury dotyczy bowiem

emerytur z systemu zdefiniowanego świadczenia, w którym wysokość świadczenia

emerytalnego nie jest powiązana bezpośrednio z wysokością wpłaconych do

systemu składek, ale jest określona w przepisach, zaś sposób obliczana emerytury

normują art. 51 – 56 ustawy, zgodnie z którymi emerytura składa się z części

socjalnej wynoszącej 24% kwoty bazowej oraz części stażowej, której wysokość

uzależniona jest od osiągniętych okresów składkowych i nieskładkowych oraz od

wysokości opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne w wybranych latach.

Kwestia ta pojawia się również w odniesieniu do emerytur z systemu zdefiniowanej

składki, w którym wysokość otrzymywanego świadczenia uzależniona jest od

wysokości wnoszonej do systemu składki i poziomu stopy zwrotu z inwestycji, a

każdy ubezpieczony finansuje własną emeryturę, której wysokość ma ścisły

związek z wysokością środków włożonych do systemu w postaci składek.

Emerytura ta składa się z dwóch części: 1) emerytury z I filaru, której zasady

nabycia oraz wysokość (sposób obliczenia) określa Dział II, Rozdział 1 ustawy

emerytalnej i która jest wypłacana ze środków zgromadzonych w Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, do którego jest przekazywana cześć składki na

ubezpieczenie emerytalne w wysokości 12,22% podstawy jej wymiaru,

12

powiększonych o kwotę kapitału początkowego oraz 2) emerytury kapitałowej z II

filaru, wypłacanej ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach

emerytalnych (3,5% podstawy wymiaru składki) i środków gromadzonych na

subkoncie ubezpieczonego prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

(3,8% podstawy wymiaru składki), której zasady przyznawania i wypłaty oraz jej

wysokość regulują przepisy ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach

kapitałowych (Dz.U. Nr 228, poz. 1507 ze zm.). Emerytura z I filaru obliczana jest

na zasadach wynikających z art. 25-26a ustawy emerytalnej. Opiera się ona na

systemie repartacyjnym, mającym charakter umowy pokoleniowej, na podstawie

której wypłacane emerytury finansowane są ze składek osób aktualnie czynnych

zawodowo. Za obowiązkowe składki na ubezpieczenie emerytalne odprowadzone

do FUS, niepodlegające dziedziczeniu, nabywa się uprawnienia emerytalne, a

kwota zgromadzonych indywidualnie składek służy jedynie do ustalenia wysokości

świadczenia. Wysokość emerytury zależy od wysokości kapitału zgromadzonego

przez całe życie. W myśl art. 26 ust. 1 ustawy emerytalnej emerytura z I filaru

stanowi wynik podzielenia kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne z

uwzględnieniem waloryzacji składek zaewidencjonowanych na koncie

ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego

przysługuje wypłata emerytury i zwaloryzowanego kapitału początkowego przez

okres średniego dalszego trwania życia dla osób w wieku równym wiekowi

przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego (wyrażonego w miesiącach).

Art. 56 ustawy emerytalnej reguluje problematykę uwzględniania okresów

ubezpieczenia społecznego rolników w wysokości emerytur w systemie

zdefiniowanego świadczenia i dotyczy podmiotów przechodzących na emeryturę na

tzw. starych zasadach, w szczególności osób urodzonych przed dniem 1 stycznia

1949 r. Przepis ten zawiera unormowania dotyczące ustalania wysokości

emerytury, do której prawo zostało nabyte z wykorzystaniem okresów pracy w

gospodarstwie rolnym według zasad określonych w art. 10 ustawy oraz emerytury

dla osób legitymujących się okresami składkowymi i nieskładkowymi w wymiarze

wymaganym do nabycia prawa do emerytury z systemu powszechnego i

jednocześnie posiadających okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne

rolników. Zawarte w art. 56 ustawy emerytalnej rozwiązania rekompensują

13

ubezpieczonym – poprzez zwiększenie świadczenia – okresy podwójnego

ubezpieczenia i opłacania składek na odrębny system ubezpieczenia, które nie

zostały skonsumowane przez ustalenie prawa do świadczenia rolniczego.

Sposób obliczenia wysokości świadczenia emerytalnego osobom, które

okresy pracy w gospodarstwie rolnym wykorzystały do nabycia prawa do emerytury

z ubezpieczenia powszechnego, jest uzależniony od tego, czy udowodniły one

wymiar okresów składkowych i nieskładkowych w łącznym rozmiarze co najmniej

20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn, czy też nie posiadają tych

okresów w takim rozmiarze. W obu tych przypadkach wysokość świadczenia

emerytalnego składa się z dwóch części, jednakże sposób obliczenia pierwszej z

nich jest różny. W odniesieniu do osób, które nie posiadają wymaganych okresów

składkowych i nieskładkowych, stanowi ją ustalona zgodnie z regułami art. 56 ust.

1 ustawy cześć świadczenia obliczonego w myśl art. 53, której wysokość jest

uzależniona od stosunku sumy okresów składkowych i nieskładkowych do sumy

okresów składkowych, nieskładkowych oraz uwzględnionych okresów pracy w

gospodarstwie rolnym. Przy obliczaniu tej części świadczenia uwzględnione okresy

pracy w gospodarstwie rolnym wpływają na jej wysokość, gdyż – stosownie do art.

10 ust. 1 – uwzględnia się je przy obliczaniu wysokości emerytury w taki sposób, że

zwiększają liczbę okresów składkowych, biorąc udział w tej operacji

matematycznej, która polega na przemnożeniu podstawy wymiaru emerytury przez

1,3% za każdy rok okresów składkowych (art. 53 ust. 1 pkt 2). Osobom

legitymującym się okresami składkowymi i nieskładkowymi w rozmiarze co najmniej

20 lat – kobieta i co najmniej 25 lat – mężczyzna wysokość emerytury oblicza się w

całości w myśl art. 53, z uwzględnieniem okresów składkowych i nieskładkowych,

bez wykorzystania określonych w art. 10 ust. 1 okresów pracy w gospodarstwie

rolnym (art. 56 ust. 2). Drugą część świadczenia dla obu tych grup ubezpieczonych

stanowi – przewidziane w art. 56 ust. 3 – jego zwiększenie o kwotę odpowiadającą

części składkowej emerytury ustalonej według zasad wymiaru określonych w

przepisach ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, tj. na podstawie art. 25

ust. 1 tej ustawy, o 1% emerytury podstawowej (najniższej miesięcznej emerytury

określonej w ustawie emerytalnej – art. 6 pkt 6 i 7 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników w związku z art. 85 ust. 2 ustawy emerytalnej) za każdy rok

14

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu, z uwzględnieniem

całego udowodnionego okresu pracy w gospodarstwie rolnym, z tym

zastrzeżeniem, że okresy nieopłacania składek, a więc prowadzenia gospodarstwa

rolnego lub pracy w tym gospodarstwie – bez podlegania innemu ubezpieczeniu

społecznemu – po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 lipca

1977 r., są uwzględniane tylko wówczas, gdy przypadają nie wcześniej niż 25 lat

przed ustaleniem prawa do emerytury. Z kolei przepis art. 56 ust. 4 ustawy

emerytalnej stanowi wyjątek od ogólnej zasady odrębności systemów

ubezpieczeniowych i dotyczy reguły, która ma zrekompensować okres podwójnego

ubezpieczenia poprzez zwiększenie emerytury, do której prawo zostało ustalone

bez wykorzystania okresów pracy w gospodarstwie rolnym. Zwiększenie to,

ustalane według zasad wymiaru przewidzianych dla części składkowej w

przepisach ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przysługuje za okres

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu i opłacania z tego

tytułu składek na Fundusz Emerytalny Rolników, utworzony na podstawie art. 37

ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin, Fundusz Ubezpieczenia Społecznego

Rolników, funkcjonujący w oparciu o art. 42 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz

ubezpieczenie emerytalno - rentowe rolników, o którym mowa w art. 1 ust. 1 i 2 pkt

2 obecnej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, o ile wnioskodawca nie

ma ustalonego prawa do rolniczej emerytury lub renty.

Analogicznie jak w art. 56 ust. 4 ustawy emerytalnej, określono sposób

zwiększenia emerytury w art. 26a tego aktu. Wysokość emerytury ustalonej w

formule zdefiniowanej składki ulega zwiększeniu za okresy opłacania składek na

Fundusz Emerytalny Rolników, Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników i

ubezpieczenie emerytalno - rentowe rolników. Ustawodawca i tym razem zastrzegł,

że emerytura ulega zwiększeniu wyłącznie za okresy opłacania składek. Opłacanie

tych składek ma wpływ na wysokość emerytury kapitałowej, pod warunkiem

jednakże, iż ubezpieczony nie ma ustalonego prawa do emerytury rolniczej, a w

konsekwencji legitymuje się okresem ubezpieczenia społecznego rolników, za które

opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki (okresem uzupełniającym,

15

o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej) – krótszym niż 25 lat.

Przedmiotowe zwiększenie nie przysługuje zarówno w przypadku ustalenia

(potwierdzenia) decyzją prawa do emerytury rolniczej, jak i samego spełnienia

warunków tego prawa (ust. 2). Ustawodawca w ust. 3 komentowanego artykułu dał

wyraz zasadzie, zgodnie z którą 25 – letni udział rolnika w opłacaniu składek na

ubezpieczenie społeczne rolników, który uprawnia do emerytury z ubezpieczenia

rolniczego, powinien znaleźć odzwierciedlenie w świadczeniu z tego ubezpieczenia,

a nie w zwiększeniu emerytury z ubezpieczenia powszechnego. Unormowanie to

jest także konsekwencją pobierania dwóch emerytur (art. 33 ust. 2a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników). Dopiero w przypadku okresu krótszego, gdy

w zamian za opłacone składki świadczenie emerytalne z ubezpieczenia rolniczego

nie przysługuje, pojawia się możliwość zwiększenia emerytury z I filaru. W

konsekwencji zwiększenie to podlega refundacji z funduszu emerytalno - rentowego

rolników. Zwiększenie to ustala się według zasad dotyczących wymiaru części

składkowej emerytury rolniczej przewidzianych w przepisach o ubezpieczeniu

społecznym rolników na podstawie zaświadczenia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego o okresach opłacania składek.

Należy więc przyjąć, że wszystkie trzy powołane przepisy (art. 56 ust. 3 i 4

oraz art. 26a ustawy emerytalnej) określają taki sam sposób wyliczenia zwiększenia

emerytury powszechnej z tytułu posiadania okresów ubezpieczenia rolniczego.

Sprowadza się on do wyliczenia części składkowej emerytury rolniczej

odwzorowującej okresy, za które została opłacona składka na ubezpieczenie

emerytalno - rentowe rolników.

Sposób ustalania części składkowej emerytury rolniczej reguluje bowiem art.

25 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nakazujący przyjąć do obliczenia:

1) po 1% emerytury podstawowej za każdy rok podlegania ubezpieczeniu

emerytalno – rentowemu (od 1991 r.),

2) po 1% najniższej emerytury za każdy rok podlegania ubezpieczeniu

emerytalno - rentowemu , tj. za okresy przypadające od 1 lipca 1977 r. do 31

grudnia 1982 r., za które była opłacona składka na Fundusz Emerytalny

Rolników,

16

3) po 1% najniższej emerytury za każdy rok prowadzenia gospodarstwa

rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym w okresie od 1 stycznia 1983 r. do

31 grudnia 1990 r.,

4) po 0,5% emerytury najniższej za każdy rok przypadający w okresie

prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym – bez

podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu – po ukończeniu 16 roku

życia, przypadający przed dniem 1 lipca 1977 r., jednak nie wcześniej niż 25

lat przed spełnieniem warunku nabycia prawa do emerytury.

Nadto jeżeli w danym roku kalendarzowym była opłacona składka w

wysokości wyższej niż 120% przeciętnej emerytury podstawowej, przyjmuje się

okres dłuższy niż rok (przeliczony w sposób określony w art. 25 ust. 3 ustawy

rolniczej). Otrzymany wynik (sumowania pkt 1 – 4) wyrażony w procentach mnoży

się przez kwotę najniższej emerytury obowiązującej w dniu ustalania prawa do

świadczenia.

Resumując należy stwierdzić, że ustawa emerytalna odróżnia zasady

uwzględniania okresów ubezpieczenia rolniczego w stażu ubezpieczeniowym

niezbędnym do nabycia prawa do emerytury w systemie powszechnym i zasady

uwzględniania okresów tego ubezpieczenia do ustalenia kwoty zwiększenia

świadczenia. Ustalając staż do nabycia prawa do emerytury powszechnej, okresy

rolnicze wskazane w katalogu art. 10 ust. 1 ustawy uwzględnia się (jako okresy

składkowe) tylko w zakresie niezbędnym do uzupełnienia stażu ubezpieczeniowego

(i to z pominięciem okresów zbiegających się w czasie), przy czym - wobec

nawiązania w przepisie do pojęcia okresów składkowych - staż ten uzupełniają nie

tylko okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, za które opłacono

składki, ale również okresy ubezpieczenia społecznego rolników, w których rolnik

był zwolniony z obowiązku składkowego. Natomiast ustalając staż do zwiększenia

emerytury w systemie powszechnym uwzględnia się tylko udowodnione okresy

opłacania składki na ubezpieczenie rolnicze (także wtedy, gdy zbiegają się one w

czasie z okresami składkowymi lub nieskładkowymi). Strukturę okresów

ubezpieczenia rolniczego przyjmowanego do wyliczenia zwiększenia emerytury

normują art. 56 ust. 3, art. 56 ust. 4 i art. 26a ustawy emerytalnej i zasadniczo

17

czynią to według tych samych zasad, tak w odniesieniu do emerytur z systemu

zdefiniowanego świadczenia jak i emerytur z systemu zdefiniowanej składki.

Ustalając zasady uwzględniania okresów ubezpieczenia rolniczego do wyliczenia

kwoty przedmiotowego zwiększenia ustawodawca używa terminu „okres opłacania

składki” i odwołuje się do przepisów dotyczących obliczania części składkowej

emerytury rolniczej, które nie posługują się pojęciem „okresu składkowego”.

Uznając odmienność zasad liczenia stażu ubezpieczeniowego do nabycia

prawa do emerytury w systemie powszechnym i zasad liczenia okresów

ubezpieczenia rolniczego do spornego zwiększenia świadczenia należy przyjąć, że

nie ma podstaw do traktowania okresów zwolnienia z obowiązku opłacania składki

na ubezpieczenie społeczne rolników jako okresów składkowych i w konsekwencji

do uwzględniania ich przy wyliczeniu kwoty zwiększenia. Do takiej konkluzji skłania

wykładnia językowa i systemowa art. 56 ust. 3 i 4 oraz art. 26a ustawy emerytalnej.

Za rozwiązaniem takim przemawia też wykładnia funkcjonalna tych przepisów.

Celem przedmiotowego zwiększenia jest wszakże zrekompensowanie osobie

uprawnionej do emerytury w systemie powszechnym rzeczywistych ciężarów, jakie

ponosiła w przeszłości, podlegając podwójnemu ubezpieczeniu i opłacając z tego

tytułu należne składki.

Mając powyższe na uwadze, podjęto niniejszą uchwałę.