I CSK 56/12

Sygn. akt I CSK 56/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Władysław Pawlak

w sprawie z powództwa C. Spółki z o.o.

przeciwko M. T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 czerwca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego M. T. na

rzecz strony powodowej C. Spółki z o.o. kwotę 3600 (trzy

tysiące sześćset) zł z tytułu zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny w sprawie z powództwa

C. Sp. z o.o. przeciwko M. T. o zapłatę oddalił apelację pozwanego od wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 27 sierpnia 2010 r., którym utrzymano w mocy nakaz

zapłaty tego Sądu z dnia 21 sierpnia 2009 r.

Sąd Apelacyjny ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 30 maja 2007 r. strona powodowa C. Sp. z o.o. zawarła z firmą

Handlową B. M. T. i S-ka Spółka Jawna umowę faktoringową. Zgodnie z jej

postanowieniami, faktor miał świadczyć usługi factoringowe na rzecz F.H. B. M. T. i

S-ka Spółka Jawna na zasadach i warunkach określonych w umowie. W ramach

realizacji tej umowy faktor nabył od faktoranta wierzytelności m.in. w stosunku do

jej dłużnika M. T., będącego pozwanym w sprawie. O fakcie zawarcia umowy

faktoringowej pozwany został zawiadomiony przez zbywcę wierzytelności w dniu

6 czerwca 2007 r. Przedmiotem faktoringu były wierzytelności na łączną kwotę

ponad 1 900 000 zł, przy czym pozwany dokonał na rzecz powódki zapłaty za

faktury na całkowitą kwotę 1.066.609,32 zł.

W dniu 20 lutego 2009 r. pozwany pisemnie uznał swój dług wobec

strony powodowej. Uznanie to polegało na złożeniu i przesłaniu stronie

powodowej oświadczenia o potwierdzeniu salda wierzytelności na łączną kwotę

489.061,99 zł. W dniu 5 marca 2009 r. natomiast wystosował do strony powodowej

oświadczenie, w którym dokonał kompensaty (potrącenia) tej wierzytelności

ze swoimi wierzytelnościami przysługującymi w stosunku do Spółki FH B. M. T. i S-

ka Spółka Jawna. Wierzytelności zgłoszone do potrącenia powstały w dniu 3

listopada 2008 r.

W świetle tego stanu faktycznego Sąd Apelacyjny uznał dochodzone przez

powodową spółkę roszczenie za zasadne. Sąd Apelacyjny uznał, że umowa

factoringowa, choć stanowi wyodrębniony w praktyce typ umowy zawiera w sobie

cechy umowy cesji wierzytelności. W związku z tym mają do niej zastosowanie

przepisy o przelewie (art. 509 - 516 k.c.). W zawartej umowie faktoringu faktorant

zobowiązał się do przelewu wszelkich wierzytelności przysługujących mu m.in.

3

od dłużnika – pozwanego M. T. - na rzecz faktora. Dotyczyło to także wierzytelności

przyszłych, czyli takich, które dopiero powstaną w związku z wykonywaniem

umowy. W związku z tym zobowiązaniem faktorant zawiadomił dłużnika, tj.

pozwanego o cesji wszelkich wierzytelności przysługujących mu wobec dłużnika -

na rzecz faktora. W tej sytuacji, zdaniem Sądu Apelacyjnego, skutek

rozporządzający umowy przelewu następował w chwili konkretyzacji każdej

z wierzytelności z osobna (wystawienia faktury) bez potrzeby podejmowania w tym

celu dodatkowej czynności prawnej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, do omawianej

sytuacji znajdowały zastosowanie art. 512 i 513 k.c., z których wynika, że to

moment zawiadomienia dłużnika o przelewie decyduje o możliwości spełnienia

przez dłużnika świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ze skutkiem

dla nabywcy wierzytelności (art. 512 k.c.) a także o możliwości podnoszenia przez

dłużnika przeciwko nabywcy wierzytelności zarzutów, w tym w szczególności

zarzutu potrącenia (art. 513 k.c.). W ocenie Sądu Apelacyjnego, skoro § 2 art. 513

jest wyjątkiem od zasady z § 1 art. 513 k.c., to należy przyjąć, że chodzi w nim

o wierzytelności, które dłużnik nabył do chwili powiadomienia go o wierzytelności,

a które stały się wymagalne dopiero po powzięciu wiadomości o przelewie.

Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy

stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu.

Ma to przeciwdziałać sytuacji, że dłużnik powstrzymuje się ze spełnieniem

świadczenia do chwili, gdy jego własna wierzytelność stanie się wymagalna.

W świetle takiego stanowiska prawnego, oświadczenie pozwanego z dnia 5 marca

2009 r. - odnośnie do kompensaty wierzytelności będącej przedmiotem przelewu

z wierzytelności pozwanego (dłużnika) wobec faktoranta – nie doprowadziło do

umorzenia tej wierzytelności (chodziłoby tu o wierzytelności pozwanego, które

wynikały z faktur wystawionych w dniu 3 listopada 2008 r. z terminem płatności

16 stycznia 2009 r.). Skoro bowiem faktorant (cedent) powiadomił dłużnika o cesji

w dniu 6 czerwca 2007 r., to nie ulega wątpliwości, że wierzytelności zgłoszone do

potrącenia powstały po tej dacie. Z tego względu żadna z wierzytelności

pozwanego nie mogła być skutecznie potrącona z wierzytelnościami nabytymi

przez faktora na podstawie przelewu.

4

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył pozwany, który

zaskarżył wyrok w całości oraz wniósł o jego zmianę przez oddalenie powództwa

w całości, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

Skargę oparł m.in. na naruszeniu prawa materialnego, to jest art. 513 § 1 i § 2 k.c.

przez jego błędne zastosowanie, będące skutkiem błędnej wykładni polegającej na

przyjęciu, że reguły określone w tych przepisach mają także zastosowanie

w zakresie cesji wierzytelności przyszłej i w związku z tym, że niemożliwe jest

podnoszenie przez dłużnika zarzutów powstałych po powzięciu wiadomości

o przelewie (w tym zarzutu potrącenia). Poza tym zarzucił naruszenie art. 512 k.c.

przez przyjęcie, że przepis ten ma zastosowanie w wypadku przelewu

wierzytelności przyszłych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Jak wynika z treści skargi kasacyjnej i ustaleń faktycznych dokonanych przez

Sąd Apelacyjny, istota problemu prawnego dotyczy określenia momentu, w którym

dłużnik może najpóźniej nabyć wierzytelność umowną, którą będzie mógł

przedstawić do potrącenia nabywcy wierzytelności przyszłej. Sąd Apelacyjny

zaprezentował pogląd, że jest nią (powinna być) chwila powzięcia przez dłużnika

wiadomości o zawarciu umowy przelewu. Pogląd ten w ocenie Sądu Najwyższego

należy zaakceptować.

Nie ulega wątpliwości, że umowa faktoringu jest to umowa nienazwana

o mieszanym charakterze. Jest to umowa, która łączy w sobie elementy cesji

wierzytelności, dyskonta wierzytelności, umowy sprzedaży i umów o świadczenie

usług (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9. 05. 2003 r., V CKN 2181/01, OSNC

2004, nr 7-8, poz. 118). Oznacza to, jak trafnie uznał Sąd Apelacyjny, że znajdują

do niej zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o przelewie wierzytelności,

w szczególności art. 512 i 513 k.c. Zgodnie z art. 512 k.c., dopóki zbywca

nie zawiadomił dłużnika o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego

wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia

świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Przepis ten stosuje się odpowiednio do

5

innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a poprzednim

wierzycielem. Według zaś art. 513 k.c., dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy

wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia

wiadomości o przelewie (§ 1). Dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić

wierzytelność, która mu przysługuje względem zbywcy, chociażby stała się

wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie.

Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy

stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu (§ 2).

Przepisy te wprost dotyczą cesji w ramach umowy factoringowej, choć nie

jest do końca wyjaśnione w orzecznictwie, czy także cesji wierzytelności przyszłej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego można co prawda spotkać pogląd, że art. 513

§ 2 k.c. nie znajduje zastosowania do wierzytelności przyszłych (por. wyrok

z 6 listopada 2003 r., II CK 16/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 202 oraz wyrok

z 25 maja 2005 r., II CK 440/04, niepubl.) pogląd ten nie może być jednak

automatycznie przeniesiony na stan faktyczny niniejszej sprawy. Nie jest bowiem

bez znaczenia, źródło wierzytelności, którą nabył dłużnik i przedstawił następnie do

potrącenia wierzycielowi (faktorowi). W okolicznościach sprawy wierzytelności

te miały charakter umowny i wynikały z umów zawartych przez pozwanego

z faktorantem (cedentem). W takim wypadku nie ma podstaw do rozciągnięcia

na dłużnika dalej idącej ochrony niż określona w art. 513 § 2 k.c., co znaczy,

że chwilą miarodajną dla oceny, do kiedy dłużnik może nabyć wierzytelność

przedstawioną do potrącenia powinna być chwila zawiadomienia dłużnika

o przelewie.

Zasada taka wynika z normy ogólnej zawartej w art. 513 § 1 k.c., gdyż

przepis § 2 tego artykułu ma pod tym względem charakter wyjątku od reguły.

Jak zaś trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, ochrona dłużnika cedowanej

wierzytelności opiera się na zasadzie ochrony jego dobrej wiary. Uzyskana przez

niego informacja o zawarciu umowy przelewu wystarcza, aby dłużnik powziął

wiadomość o tym, że cedowana wierzytelność opuszcza sferę prawną cedenta.

Dlatego dłużnik dokonujący z cedentem czynności prawnej w takiej sytuacji,

po zawiadomieniu o przelewie, nie zasługuje na ochronę. W takim też kierunku

wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 października 2007 r. IV CSK

6

160/07 (OSNC 2008, nr 12, poz. 141), wskazując, że porozumienie dłużnika

z cedentem, zmieniające lub rozwiązujące umowę, z której wynika przelana

wierzytelność, zawarte bez zgody cesjonariusza, wywiera skutki między dłużnikiem

a cesjonariuszem, jeżeli dłużnik w chwili zawarcia tego porozumienia nie był

zawiadomiony przez cedenta o przelewie, ani o nim nie wiedział (art. 512 k.c.).

Pogląd ten w pełni podziela skład orzekający w niniejszej sprawie.

Należy więc przyjąć, że momentem, w którym dłużnik może najpóźniej nabyć

wierzytelność kontraktową, którą będzie mógł następnie przedstawić do potrącenia

nabywcy wierzytelności przyszłej, jest więc chwila powzięcia przez dłużnika

wiadomości o zawarciu umowy przelewu.

Oczywiście pogląd ten nie przesądza, czy podobne rozwiązanie powinno

mieć zastosowanie względem wierzytelności, które powstałyby z innych niż

umowne stosunków prawnych. W wypadku bowiem wierzytelności o charakterze

umownym to jedynie od woli dłużnika zależy wejście z cedentem w stosunki

prawne, z których powstanie wierzytelność przedstawiona następnie do potrącenia.

Jedynie więc wzgląd na ochronę jego dobrej wiary skłaniać powinien do

przyjęcia skuteczności potrącenia dokonanego w tym wypadku na podstawie

wierzytelności nabytej przez dłużnika nieświadomego zawartej umowy przelewu.

Z chwilą, gdy dłużnik o umowie przelewu już wie nie ma podstaw do udzielenia mu

takiej ochrony.

Przenosząc to rozumowanie na ustalone przez Sąd drugiej instancji

okoliczności faktyczne sprawy, należy przede wszystkim podkreślić, że nie budzi

wątpliwości, iż pozwany został powiadomiony o cesji w dniu 6 czerwca 2007 r.,

a wierzytelności pozwanego wynikały z faktur wystawionych w dniu 3 listopada

2008 r. z terminem płatności określonym na dzień 16 stycznia 2009 r.

Wierzytelności powstały zatem już długo po tym zawiadomieniu. Z tego właśnie

względu żadna z wierzytelności pozwanego nie mogła być skutecznie potrącona

z wierzytelnościami nabytymi przez faktora na podstawie przelewu. Taki też

mechanizm zawarty jest w regulacji przewidzianej w art. 512 k.c.: porozumienie

dłużnika z cedentem zmieniające lub rozwiązujące umowę, z której wynika przelana

7

wierzytelność, zawarte bez zgody cesjonariusza i po zawiadomieniu dłużnika

o przelewie nie wywołuje wobec cesjonariusza skutku prawnego.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako nie mającą

uzasadnionych podstaw (art. 39814

k.p.c.).

jw