V CSK 427/11

Sygn. akt V CSK 427/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko Aeroklubowi w K.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 4 stycznia 2011 r. i oddalił powództwo A. K. skierowane

przeciwko Aeroklubowi w K. o ochronę dóbr osobistych. Orzeczenie zapadło w toku

powtórnego rozpatrywania sprawy. Wcześniejszy wyrok Sądu Okręgowego Sąd

Apelacyjny uchylił w części uwzględniającej powództwo, przekazując sprawę do

ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy po raz kolejny częściowo uwzględnił

powództwo i zobowiązał pozwany Aeroklub w K. do opublikowania w czasopismach

„[…]” i „[…]” w oznaczonym miejscu i rozmiarze przeprosin o treści „Zarząd

Aeroklubu i Sąd Dyscyplinarny tego aeroklubu przepraszają Pana A. K. za niezgodne

z prawem wykluczenie go z aeroklubu. Błędnie podjęta nasza decyzja przysporzyła

Panu A. K. trosk osobistych, za co jeszcze raz przepraszamy” oraz do zamieszczenia

przeprosin tej treści na okres 6 miesięcy na głównej stronie internetowej pozwanego.

Oddalił natomiast powództwo w pozostałym zakresie, to znaczy co do żądania zapłaty

zadośćuczynienia.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód został członkiem pozwanego Aeroklubu

w 2002 r., po zawarciu przez spółkę akcyjną, której był prezesem, umowy najmu

lokalu użytkowego strony pozwanej. Powód wszedł do zarządu pozwanego,

organizował corocznie na lotnisku Aeroklubu Międzynarodowe Targi […]. Umowa

najmu została wypowiedziana w końcu listopada 2004 r. z powodu zaległości

czynszowych, a pomieszczenia miały zostać oddane do używania innemu

podmiotowi. Na tym tle wystąpiły konflikty. Nie doszło do porozumienia w sprawie

udostępnienia spółce zarządzanej przez powoda innych pomieszczeń. Powód w

marcu 2007 r. zrezygnował z funkcji wiceprezesa pozwanego Aeroklubu motywując

swoją decyzję nagannym zachowaniem prezesa. Ponadto złożył doniesienie do

prokuratury o podejrzeniu działania przez członków zarządu pozwanego na szkodę

Aeroklubu poprzez zawarcie niekorzystnej umowy dzierżawy spornych pomieszczeń.

Śledztwo zostało umorzone. W lutym 2007 r. powód poinformował Prezydenta K. o

tym, że negatywna postawa zarządu Aeroklubu uniemożliwia mu organizację targów.

W dniu 3 marca 2007 r. zarząd pozwanego złożył wniosek do Sądu Koleżeńskiego

Aeroklubu o nałożenie na powoda kary organizacyjnej z uwagi na podejmowanie

przez niego działań na szkodę pozwanego i naruszanie statutu poprzez

3

nieprzestrzeganie uchwał i postanowień władz pozwanego, co przejawiać się miało w

spowodowaniu szkody na skutek zaległości w płatnościach związanych z umową

najmu zawartą ze spółką zarządzaną przez powoda oraz uniemożliwieniu

skutecznego zawarcia umowy najmu z innym podmiotem. W ocenie zarządu powstały

konflikt i wykorzystywanie przez powoda stanowiska członka zarządu uniemożliwiało

dalszą współpracę z nim. Zarząd podniósł też, że powód rozgłasza negatywne opinie

o członkach zarządu wśród pilotów aeroklubu i władz miasta. Sąd Koleżeński przy

rozpoznawaniu sprawy zastosował regulamin z 1992 r., zamiast obowiązującego

regulaminu z 2003 r. Postanowieniem z 1 kwietnia 2007 r. uznał powoda za winnego

działania na szkodę pozwanego i na podstawie § 8 ust. 4 statutu Aeroklubu Polskiego

wykluczył go z Aeroklubu Polskiego. Przedmiotem rozpoznania były tylko zarzuty

dotyczące rozpowszechniania przez powoda niezgodnych z prawdą informacji o

pracach zarządu, jego decyzjach i uchwałach. Powód został pouczony o prawie

wniesienia odwołania w terminie 7 dni. Odwołanie powoda zostało pozostawione bez

rozpoznania jako wniesione po tym terminie. Nieprawidłowość zastosowania

regulaminu z 1992 r. wytknął pozwanemu organ nadzorujący, wskazując, że

obowiązujący regulamin z 2003 r. przewiduje 14-dniowy termin na wniesienie

odwołania od orzeczenia Sądu Koleżeńskiego.

Sąd Okręgowy ocenił, że przypisanie powodowi działania na szkodę lotnictwa

naruszyło jego dobre imię w środowisku, poczucie własnej wartości i naraziło go na

utratę zaufania. Pozwany przekazał informację o wykluczeniu i jego podstawach

członkom i innym aeroklubom, chociaż orzeczenie nie było jeszcze prawomocne.

Orzeczenie o wykluczeniu Sąd uznał za nieuzasadnione merytorycznie, ponieważ

kierowanie przez powoda zawiadomień o nieprawidłowościach w działaniach

Aeroklubu do organów powołanych do kontroli i nadzoru nie stanowiło publicznego

rozgłaszania nieprawdziwych informacji szkodzących stowarzyszeniu. Ponadto Sąd

wskazał na naruszenie przepisów statutu i regulaminu działania Sądu Koleżeńskiego,

które pozbawiło powoda możliwości poddania orzeczenia kontroli przez organizacyjny

sąd nadrzędny. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że działanie pozwanego było

bezprawne i uzasadniało żądanie usunięcia skutków naruszenia godności powoda.

Sąd Apelacyjny na skutek apelacji pozwanego zmienił zaskarżone orzeczenie

w części uwzględniającej powództwo i oddalił żądania powoda w całości. Sąd przyjął

4

za podstawę rozstrzygnięcia ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy z tą zmianą, iż

ustalił, że zaniechanie poddania kontroli instancyjnej postanowienia Sądu

Koleżeńskiego było spowodowane przyczynami leżącymi po stronie powoda, który nie

dotrzymał również terminów przewidzianych w regulaminie z 2003 r. (14 dni), a

ponadto nie zaskarżył postanowienia o pozostawieniu jego odwołania bez biegu. Sąd

Apelacyjny uznał, że niewykorzystanie prawa do zaskarżenia orzeczenia

uniemożliwia stwierdzenie, iż działania pozwanego były bezprawne. W jego ocenie

powód nie wykazał aby zastosowanie niewłaściwego regulaminu spowodowało

merytoryczną wadliwość orzeczenia Sądu Koleżeńskiego. Ingerencja organów

zewnętrznych w sprawy stowarzyszenia może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, wtedy

kiedy doszło do naruszenia prawa lub przepisów statutu, tymczasem, zdaniem Sądu

drugiej instancji, powód nie wykorzystał możliwości instancyjnego usunięcia z obrotu

orzeczenia wykluczającego go z pozwanego stowarzyszenia i nie wykazał, że w toku

postępowania przed Sądem Koleżeńskim doszło do wyraźnego i poważnego

naruszenia przepisów w sposób powodujący wykroczenie poza cel i niezbędność

postępowania. W rezultacie Sąd Apelacyjny przyjął, że dobra osobiste powoda

zostały wprawdzie naruszone lecz działanie pozwanego nie było bezprawne.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powód zaskarżył skargą kasacyjną opartą na

obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzucił naruszenie przepisów prawa

procesowego - art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 386 § 6 k.p.c., które miało jego zdaniem

istotny wpływ na wynik sprawy. Podniósł także zarzut błędnej wykładni art. 24 § 1 k.c.

w zw. z art. 2 ust. 2 i art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo

o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm., dalej

powoływanej jako „pr. stow.”), a ponadto wskazał na niezastosowanie art. 24 § 1 k.c.

oraz art. 10 ust. 1 pkt 4 pr. stow.

We wnioskach domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu z pozostawieniem temu

Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji pozwanego od wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 4 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Zarzuty podniesione przez powoda w ramach obydwu podstaw kasacyjnych

wymagają łącznego rozpoznania, ponieważ pozostają ze sobą w bezpośrednim

związku. Argumentacja powoda zasadza się na podważeniu podstawowego

założenia, jakim kierował się Sąd Apelacyjny, to znaczy koncepcji, że niezaskarżenie

w terminie orzeczenia Sądu Koleżeńskiego i niezaskarżenie w ogóle postanowienia

o pozostawieniu bez rozpoznania odwołania uznanego za spóźnione nie pozwala

domagać się ochrony dóbr osobistych naruszonych tym orzeczeniem.

Ochrona dóbr osobistych przewidziana w art. 24 § 1 k.c. obejmuje swoim

zakresem naruszenia lub zagrożenia tego rodzaju dóbr, które mają charakter

bezprawny. W nauce i orzecznictwie przyjmuje się, że bezprawne

w rozumieniu tego przepisu jest każde działanie naruszające dobro osobiste,

chyba że wystąpi szczególna przyczyna usprawiedliwiająca naruszenie.

Do okoliczności wyłączających bezprawność zalicza się działanie w ramach

porządku prawnego, wykonywanie prawa podmiotowego, ochronę uzasadnionego

interesu oraz – pod pewnymi warunkami – zgodę pokrzywdzonego. Jeżeli więc

obowiązujące przepisy przewidują określone procedury bądź nadają pewnym

organom lub podmiotom określone kompetencje, to działanie w ich ramach –

jeśli narusza sferę prawnie chronionych dóbr osobistych - z reguły nie jest

bezprawne, chyba że dochodzi do wyraźnego i poważnego naruszenia przepisów,

w szczególności polegającego na wykroczeniu poza cel i niezbędny zakres

postępowania, lub wyrażeniu ocen bądź użyciu sformułowań nieuzasadnionych

przedmiotem i potrzebami tego postępowania i naruszającymi godność osoby,

której dotyczą (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2003 r.,

I PK 414/02, OSNP 2004/20/344, z dnia 7 marca 2007 r., II CSK 493/06, niepubl.

poza bazą Lex nr 278669, a dnia 7 kwietnia 2009 r., I PK 210/08, Mon. Pr.

2009/12/242-247 oraz orzeczenia w nich powołane). Postępowanie przed sądem

koleżeńskim stowarzyszenia w zakresie uregulowanym w statucie i według

ustalonej przez stowarzyszenie procedury zależy zakwalifikować jako działanie

prowadzone w ramach porządku prawnego. Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 pr. stow.

stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym i trwałym zrzeszeniem o celach

niezarobkowych, które samodzielnie określa swoje cele, programy działania

i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące swojej

6

działalności. Do zagadnień obowiązkowo regulowanych w statucie stowarzyszenia

należy m. in. sposób nabywania i utraty członkostwa, przyczyny utraty członkostwa

oraz prawa i obowiązki członków (art. 10 ust. 1 pkt 4 pr. stow.). Ustanowienie

wewnętrznego postępowania kolegialnego badającego czy wystąpiły uchybienia

w wykonywaniu praw i obowiązków członka stowarzyszenia i czy zachodzą

przesłanki pozbawienia członkostwa w stowarzyszeniu mieści się w zakresie

samorządności Aeroklubu. Dwustopniowość tego postępowania wzmacnia

gwarancje rzetelnego rozpoznania spraw poddanych pod osąd Sądu

Koleżeńskiego, jednak ani przepisy ustawy o stowarzyszeniach, ani normy

statutowe, ani nawet regulamin działania Sądu Koleżeńskiego nie nakładają

obowiązku wyczerpania drogi zaskarżenia wewnętrznego. Powód postrzega jako

naruszające jego dobra osobiste orzeczenie, które zapadło, uprawomocniło się

i jest respektowane przez stowarzyszenie. To orzeczenie musi więc być poddane

ocenie według kryteriów art. 24 § 1 k.c. Przyjęcie hipotetycznego założenia, że być

może wykorzystanie postępowania odwoławczego przyniosłoby powodowi

korzystny wynik i wysnucie z niego wniosku, że powód niejako sam spowodował

utrwalenie się orzeczenia, które obecnie krytykuje jako krzywdzące, zdaje się

nawiązywać do koncepcji zgody pokrzywdzonego na naruszenie jego dobra

osobistego. Nie dość jednak, że zgoda taka nie w każdym wypadku uznana może

być za skuteczną, to jeszcze nie można jej dopatrzyć się w postawie powoda, który

przez cały czas sprzeciwiał się i sprzeciwia istnieniu podstaw do wykluczeniu go

z Aeroklubu. W konsekwencji przyczyna, dla której Sąd Apelacyjny nie stwierdził

wystąpienie przesłanki bezprawności wynikała z błędnej wykładni art. 24 § 1 k.c.

w zw. z art. 2 ust. 2 i art. 10 ust. 1 pkt 4 pr. stow.

W związku z tym uzasadnione stają się zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386 § 6 k.p.c. poprzez nierozważnie zasadności

przeprowadzonej przez Sąd Okręgowy oceny merytorycznej prawidłowości

orzeczenia o wykluczeniu powoda z pozwanego Aeroklubu, mimo wskazań zawartych

w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 lutego 2010 r., uchylającego do

ponownego rozpoznania pierwszy wyrok wydany w sprawie przez Sąd Okręgowy.

Rzeczywiście Sąd Apelacyjny, mimo że wcześniej sam uznał za konieczne zajęcie się

przez Sąd Okręgowy problemem, czy wykluczenie powoda było zgodne z prawem

7

czy bezprawne, jak również czy było ono błędne czy uzasadnione merytorycznie

(k. 193), ograniczył się do jednego zdania, które odnieść można do oceny zgodności

z prawem treści orzeczenia Sądu Koleżeńskiego. Na stronie 12 uzasadnienia Sąd

wyraził stanowisko, iż „Jednocześnie nie ma podstaw do przyjęcia, że w toku

prowadzonego przeciwko powodowi postępowania przed Sądem Koleżeńskim doszło

do wyraźnego i poważnego naruszenia przepisów, zwłaszcza w sposób powodujący

wykroczenie poza cel i niezbędność postępowania…”. Takie stwierdzenie nie

połączone z jakimkolwiek odniesieniem się do ustalonych przesłanek wykluczenia,

które Sąd Okręgowy uznał za całkowicie błędnie zakwalifikowane przez Sąd

Koleżeński i uzasadniające przypisanie bezprawności działaniom pozwanej, nie

poddaje się kontroli. Sąd odwoławczy zajął się jedynie rolą uchybień formalnych

związanych z zastosowaniem nieaktualnego regulaminu. W tym zakresie zgodzić się

z nim należy, że procedowanie według nieobowiazującego regulaminu nie wystarczy,

aby uznać sprzeczność z prawem orzeczenia, jeśli nie rzutuje na rzetelność

i wszechstronność zbadania sprawy i nie prowadzi do ograniczenia prawa do obrony.

Ewentualne uchybienia pozwanego, których skutkiem było pozostawienia bez

rozpoznania odwołania powoda, nie mają znaczenia przy rozpatrywaniu powództwa,

w którym naruszenia dóbr powód upatruje w treści prawomocnego orzeczenia Sądu

Koleżeńskiego. Uniemożliwienie zaskarżenia – gdyby do niego doszło (w ustaleniach

Sądów brak bowiem wyjaśnienia tej kwestii w nawiązaniu do treści statutu,

na co powołuje się obecnie powód) – naruszałoby uprawnienia członkowskie powoda,

nie stanowiłoby natomiast naruszenia jego godności ani dobrego imienia, których

ochronie ma służyć rozpatrywane powództwo. Nie można jednak pominąć w kontroli

treści wydanego orzeczenia, ponieważ bezprawność działania może być także

wynikiem rażąco nieprawidłowego wnioskowania w oparciu o ustalone okoliczności

i wyrażenia nieuzasadnionych krzywdzących ocen, a nawet użycia nieuzasadnionych

sformułowań, nazbyt dosadnych i niekoniecznych z uwagi na przedmiot

postępowania. Dokonanie koniecznej oceny wymaga odniesienia się przez Sąd

Apelacyjny do ustaleń faktycznych w sposób skonkretyzowany, a nie ogólnikowy,

zwłaszcza jeśli zważyć, że wnioski końcowe tego Sądu są całkowicie odmienne od

stanowiska Sądu Okręgowego.

8

Powyższe uchybienia powodują, że konieczne stało się uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 108 § 2

k.p.c.