V CSK 485/11

Sygn. akt V CSK 485/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Elżbiety Krzysztofiak

przeciwko J. K. i B. K.

o rozwiązanie spółki cywilnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powódki od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego powództwo E.

K. przeciwko J.K. i B. K. o rozwiązanie spółki cywilnej.

Sądy ustaliły między innymi, że w dniu 17 lipca 1996 r. strony zawiązały

spółkę cywilną „E.J. K. & Syn” a w dniu 27 października 1996 r. wszyscy troje jako

wspólnicy tej spółki i z jej środków nabyli do wspólności i współwłasności łącznej

prawo użytkowania wieczystego określonej nieruchomości w G.

W dniu 20 grudnia 2000 r. małżeństwo E. i J. K. zostało rozwiązane przez

rozwód, a w sprawie o podział ich majątku dorobkowego Sąd uznał, że wskazana

wyżej nieruchomość nie wchodzi w skład tego majątku.

W dniu 26 września 2003 r. strony podpisały aneks do umowy spółki

stwierdzający wystąpienie z niej B. K. z dniem 30 września 2003 r.

Uchwałą z dnia 22 czerwca 2004 r. E. i J. K. jako wspólnicy spółki cywilnej

zwolnili E. K. od udziału w stratach i długach spółki, które zobowiązał się spłacić J.

K. ze środków ze sprzedaży majątku spółki oraz z majątku własnego a powódka

zobowiązała się wystąpić ze spółki do dnia 31 grudnia 2004 r. za rekompensatą w

wysokości 25 000 zł.

W dniu 20 września 2004 r. powódka wypowiedziała swój udział w spółce

a w dniu 4 października 2004 r. wystąpiła z niej za porozumieniem stron zaś do

spółki wstąpił B. K.

Uwzględniając wniosek J. K. o podział majątku spółki, Sąd Rejonowy w

Legnicy postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2009r., wydanym w sprawie V GNs …

orzekł, że powódka z dniem wystąpienia ze spółki, tj. z dniem 4 października 2004

r., utraciła prawo użytkowania wieczystego nieruchomości w G. i prawo własności

posadowionego na niej budynku a użytkownikami wieczystymi gruntu i

współwłaścicielami budynku są pozwani, zniósł współużytkowanie wieczyste i

współwłasność tej nieruchomości i prawa te przyznał J. K. zasądzając od niego na

3

rzecz B. K. spłatę i oddalając wniosek E. K. o rozliczenie pożytków i przychodów z

nieruchomości.

Postanowieniem z dnia 13 listopada 2009 r. w sprawie VI Ga … Sąd

Okręgowy w L. zmienił powyższe orzeczenie Sądu pierwszej instancji i oddalił

wniosek o podział majątku spółki. Stwierdził bowiem, że wystąpienie ze spółki

powódki i B. K. było nieważne, gdyż dokonane zostało bez zachowania formy aktu

notarialnego, a zmiana kręgu wspólników spółki cywilnej, w której majątku

pozostają prawo użytkowania wieczystego gruntu i prawo własności budynku,

wymaga zachowania takiej formy. W konsekwencji uznał, że spółka ta nadal istnieje

i nie ma podstaw do podziału jej majątku.

Stanowiska tego nie podzieliły Sądy w rozpoznawanej sprawie uznając,

że powódka nie ma legitymacji czynnej do żądania rozwiązania umowy spółki,

gdyż w wyniku skutecznego wypowiedzenia udziału w niej, przestała być

wspólnikiem z dniem 4 października 2004 r. Stwierdziły, że jednostronna

czynność prawna, jaką jest wypowiedzenie udziału w spółce cywilnej nie wymaga

formy aktu notarialnego bez względu na to, czy majątek spółki obejmuje także

użytkowanie wieczyste lub własność nieruchomości, a zatem dokonane na piśmie

wypowiedzenie przez powódkę udziału w spółce było skuteczne.

Niezależnie od tego uznały, że brak jest ważnych powodów uzasadniających

żądanie rozwiązania spółki.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację powódki, stwierdził, że wynik

rozpoznawanej sprawy nie zależy od ustaleń faktycznych ani ocen prawnych

wyrażonych przez Sąd Okręgowy w sprawie o podział majątku spółki, którymi Sąd

w obecnej sprawie nie jest związany i ich nie podziela. Uznał, że tzw.

prawomocność rozszerzona postanowienia wydanego w sprawie o podział majątku

spółki ogranicza się co najwyżej do ustalenia, że przedmiotowa spółka cywilna nie

została rozwiązana, gdyż to ustalanie stało się bezpośrednią przyczyną oddalenia

wniosku o podział majątku spółki. Natomiast Sądy w sprawie niniejszej nie

są związane ustaleniami z tamtej sprawy co do składu osobowego spółki ani tego,

czy powódka nadal jest wspólniczką, jak również nie są związane poglądem

prawnym wyrażonym przez Sąd Okręgowy w L. co do konieczności złożenia przez

4

powódkę w formie aktu notarialnego oświadczenia o wypowiedzeniu udziału w

przedmiotowej spółce.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, powódka w ramach

podstawy procesowej zarzuciła naruszenie art. 378 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i w zw.

z art. 328 § 2 k.p.c. przez nie rozważenie wszystkich zarzutów apelacyjnych

i ograniczenie uzasadnienia podstawy prawnej wyroku Sądu drugiej instancji tylko

do części zarzutów naruszenia prawa materialnego, a w pozostałym zakresie do

zaakceptowania ustaleń Sądu pierwszej instancji, co jedynie pozoruje kontrolę

instancyjną.

W ramach zarzutów prawa materialnego wskazała na naruszenie art. 860

§ 2, art. 77 i art. 77 § 1 k.c. oraz art. 158 i art. 237 w zw. z art. 158 k.c. przez błędną

wykładnię i wadliwe przyjęcie, że wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej

i wstąpienie do niej nie wymaga szczególnej formy aktu notarialnego gdy

wspólnikom przysługuje współwłasność łączna nieruchomości, a także naruszenie

art. 874 § 1 k.c. przez niezasadne ustalenie, że powódka nie posiada legitymacji

czynnej do wystąpienia z powództwem o rozwiązanie spółki, podczas gdy

z orzeczenia Sądu Okręgowego w L. z dnia 13 listopada 2009 r. w sprawie VI Ga

…, które na podstawie art. 365 § 1 k.p.c., w zw. z art. 366 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., wiązało Sąd Okręgowy, wynika, że powódka nadal jest wspólnikiem

przedmiotowej spółki.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania ewentualnie jego zmianę i uwzględnienie powództwa oraz

zasądzenie w każdym wypadku kosztów postępowania także kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle art. 860 i art. 863 k.c. niewątpliwe jest, że z chwilą zawarcia

umowy spółki cywilnej i wniesienia wkładu przez wspólnika, powstaje

współwłasność łączna rzeczy i praw wniesionych jako wkład, podobnie jak powstaje

współwłasność łączna rzeczy i praw nabytych w czasie trwania spółki.

Jeżeli prawami tymi są własność i użytkowanie wieczyste, powstaje

współwłasność i współużytkowanie wieczyste nieruchomości. Z tego względu

w orzecznictwie i literaturze zgodnie przyjmuje się, że przystąpienie nowego

5

wspólnika do spółki cywilnej, w której wspólnikom przysługuje współwłasność

łączna lub współużytkowanie wieczyste nieruchomości wymaga zachowania formy

aktu notarialnego, gdyż jego skutkiem jest przeniesienie współwłasności

i współużytkowania wieczystego na inną osobę (porównaj między innymi uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007r. III CZP 164/06, OSNC 2008/1/5).

Nie było natomiast jedności stanowisk w kwestii wymaganej formy

wypowiedzenia udziału przez wspólnika w spółce cywilnej, w której majątek

wspólników obejmuje prawo własności nieruchomości lub prawo użytkowania

wieczystego. Jakkolwiek w zasadzie zgodnie przyjmowano, że samo

wypowiedzenie udziału jest jednostronnym oświadczeniem woli, dla którego

skuteczności przepisy nie wymagają żadnej szczególnej formy, to jednak

prezentowane było także stanowisko, że w sytuacji, gdy majątkiem wspólników jest

prawo własności nieruchomości lub użytkowania wieczystego, wypowiedzenie

udziału powinno być dokonane w formie aktu notarialnego, a to w celu wyzbycia się

przez wspólnika uprawnienia współwłaściciela nieruchomości (art. 158 k.c.)

i umożliwienia dokonania w księdze wieczystej odpowiedniej zmiany wpisu w tym

przedmiocie (porównaj między innymi wyrok z dnia 4 kwietnia 2008 r. I CSK 473/07

(OSN-ZD 2009/A/5) i postanowienie z dnia 4 kwietnia 2008 r. III CSK 335/07,

niepubl.).

Ostatecznie jednak Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 10 czerwca 2011 r. III CZP 135/10 (OSNC 2011/12/128) stwierdził, że także

w sytuacji, gdy majątek wspólników spółki cywilnej obejmuje nieruchomość albo

prawo użytkowania wieczystego, skuteczne jest wypowiedzenie przez wspólnika

udziału złożone w formie pisemnej, gdyż jednostronny akt wystąpienia wspólnika

ze spółki pociąga za sobą nie tylko skutek obligacyjny, ale także przyporządkowany

mu skutek rzeczowy w postaci utraty z mocy prawa współwłasności majątku

wspólników. Jedynie ze względu na treść art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z - dalej: „u.k.w.h.” ),

celowe jest zachowanie w tej sytuacji formy pisemnej z podpisem notarialnie

poświadczonym, gdyż umożliwia to dokonanie w księdze wieczystej wpisu zmiany

właściciela lub użytkownika wieczystego. Niezachowanie tej formy uniemożliwia

taki wpis, co prowadzi do powstania niezgodności wpisu w księdze wieczystej

6

z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości, która może być usunięta w drodze

powództwa wniesionego na podstawie art. 10 u.k.w.h.

Z tych wszystkich względów nieuzasadnione są zarzuty kasacyjne

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 860 § 2 i art. 77 k.c.

oraz art. 237 w zw. z art. 158 k.c., gdyż Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej

wykładni tych przepisów przyjmując, że dokonane w formie pisemnej

wypowiedzenie przez wspólnika spółki cywilnej udziału w spółce jest skuteczne

także wówczas, gdy w majątku wspólników pozostaje użytkowanie wieczyste

nieruchomości.

Trafnie natomiast skarżąca zarzuciła naruszenie w rozpoznawanej sprawie

art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c., choć nieprawidłowo uczyniła to w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, mimo że przepisy te, dotyczące związania prawomocnym

orzeczeniem innego sądu oraz zakresu tego związania, należą do przepisów prawa

procesowego.

Wprawdzie słusznie Sąd Apelacyjny wskazał, że moc wiążąca wyroku

i postanowienia orzekającego co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym,

dotyczy w zasadzie związania treścią jego sentencji a nie uzasadnienia (porównaj

między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1976 r.

III PR 187/76, OSPiKA 1978, poz. 45, z dnia 4 grudnia 2009 r. III CZP 97/09,

OSNC 2010/6/88 i z dnia 13 stycznia 2000 r. II CKN 655/98, niepubl.). Jednakże

szczególnie przy orzeczeniach oddalających powództwo lub wniosek

w postępowaniu nieprocesowym, gdy z sentencji nie wynika zakres przedmiotowy

rozstrzygnięcia, doniosłe i wiążące mogą być również motywy rozstrzygnięcia

zawarte w uzasadnieniu orzeczenia, szczególnie ustalenia prejudycjalne sądu,

prowadzące do oddalenia powództwa lub wniosku (porównaj między innymi

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r. I CK 217/05, niepubl.

z dnia 15 lutego 2007 r. II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008/A/20, z dnia 8 marca

2010 r. II PK 258/09 z dnia 29 września 2011 r. IV CSK 652/10, niepubl.).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12 marca 2003 r. III CZP 97/02

(OSNC 2003/12/160), sąd nie jest związany ustaleniami wynikającymi

z uzasadnienia orzeczenia w takim zakresie, w jakim nie miały one znaczenia dla

7

rozstrzygnięcia zawartego w wyroku. Jest natomiast związany wskazanymi

w uzasadnieniu ustaleniami mającymi wpływ na końcowe rozstrzygnięcie,

w szczególności ustaleniami prejudycjalnymi, których skutkiem było wydanie

określonego wyroku lub postanowienia orzekającego co do istoty sprawy.

Prawomocność materialna orzeczenia wyraża się w nakazie przyjmowania

przez sądy rozstrzygające inne sprawy, że w danej sytuacji stan prawny

przedstawia się tak, jak to wynika z wcześniejszego orzeczenia sądu, przy czym

również dla określenia granic prawomocności materialnej orzeczenia mogą mieć

znaczenie, wskazane wyżej okoliczności objęte jego uzasadnieniem (porównaj

między innymi cytowany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r.

II CSK 452/06).

Nie ulega wątpliwości, że w sytuacji oddalenia wniosku o podział majątku

spółki cywilnej, dla ustalenia granic prawomocności materialnej tego orzeczenia

oraz zakresu powagi rzeczy osądzonej i związania sądu w innej sprawie konieczne

jest sięgnięcie do motywów orzeczenia i ustalenie przyczyn oddalenia wniosku,

bowiem przyczyny te mają charakter prejudycjalny dla rozstrzygnięcia o oddaleniu

wniosku. Jeżeli przyczyny te obejmują zakres żądania będący przedmiotem sprawy

rozpoznawanej później, sąd w tej sprawie jest związany ustaleniami mającymi

znaczenie prejudycjalne dla rozstrzygnięcia sprawy wcześniejszej.

W rozpoznawanej sprawie roszczenie sformułowane było jako żądanie

rozwiązania umowy spółki cywilnej, a jego podstawę stanowiło między innymi

twierdzenie, że spółka w określonym składzie osobowym nadal istnieje i powódka

jest jej wspólniczką, co stwierdził Sąd Okręgowy w L., oddalając postanowieniem z

dnia 13 listopada 2009 r. w sprawie VI Ga … wniosek o podział majątku spółki

dlatego, że uznał, iż nie doszło do skutecznego wypowiedzenia przez powódkę

udziału w spółce z dniem 4 października 2004r., bowiem wypowiedzenie to było

nieważne jako dokonane w zwykłej formie pisemnej, mimo konieczności

zachowania formy aktu notarialnego, gdyż majątek wspólników stanowiło między

innymi użytkowanie wieczyste nieruchomości i własność posadowionych na nie

budynków.

8

Analiza dokonanych w tym przedmiocie ustaleń Sądu Okręgowego w L.

wskazuje jednoznacznie, że przyczyną oddalenia wniosku o podział majątku spółki

było ustalenie, iż spółka nie uległa rozwiązaniu i nadal istnieje a powódka jest jej

wspólnikiem, gdyż nieskutecznie („nieważnie”) wypowiedziała udział w spółce. To

ustalenie Sądu Okręgowego w L., stanowiące konieczny prejudykat dla oddalenia

wniosku o podział majątku spółki postanowieniem z dnia 13 listopada 2009 r. w

sprawie VI Ga …, wiąże Sądy w obecnie rozpoznawanej sprawie o rozwiązanie

spółki opartej między innymi na takim właśnie twierdzeniu i odwołaniu się do

powyższych ustaleń Sądu Okręgowego w L. Związanie to oznacza, że w niniejszej

sprawie Sądy nie mogły kwestionować ustalenia dokonanego przez Sąd Okręgowy

w L. w sprawie VI …., iż przedmiotowa spółka cywilna nie uległa rozwiązaniu i

powódka pozostała jej wspólnikiem. Nie mogły ustalenia tego kwestionować nawet

jeżeli nie zgadzały się z argumentacją prawną Sądu Okręgowego w L. dotyczącą

formy oświadczenia woli o wypowiedzeniu udziału w spółce cywilnej, w której

wspólnikom przysługiwało użytkowanie wieczyste nieruchomości i własność

budynków i nawet jeżeli ta argumentacja okazała się niesłuszna w świetle

stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 10 czerwca 2011 r. III CZP 135/10. Związanie sądów orzekających

w innych sprawach polega bowiem na niedopuszczalności kwestionowania ustaleń

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia we wcześniejszej sprawie, nawet jeżeli są

one niewłaściwe i oparte na nietrafnej argumentacji prawnej (porównaj

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2005 r. III CK 125/05 i z

dnia 9 grudnia 2009 r. IV 297/09, niepubl.). Stanowisko i argumentacja prawna

Sądu Okręgowego w Legnicy co do konieczności zachowania przez powódkę przy

wypowiadaniu udziału w spółce formy aktu notarialnego nie wiązały Sądów

orzekających w rozpoznawanej sprawie, wiązało natomiast ustalenie, że spółka nie

uległa rozwiązaniu i powódka nadal pozostała jej wspólnikiem, gdyż to ustalenie

było podstawą prawomocnego, wiążącego Sądy, postanowienia z dnia 13 listopada

2009 r. oddalającego z tego powodu wniosek o podział majątku spółki.

Niezgodne z zasadą praworządności i naruszające powagę wymiaru

sprawiedliwości byłoby istnienie dwóch orzeczeń sądów dotyczących tych samych

stron i tej samej sytuacji prawnej spółki cywilnej oraz tego samego oświadczenia

9

o wypowiedzeniu udziału, odmiennie orzekających o skuteczności tego

oświadczenia, pozostaniu lub nie wspólnikiem oraz o rozwiązaniu lub nie spółki

i o jej istnieniu. Niewątpliwie naruszałoby to także słuszny interes stron

poszukujących przed sądami rozwiązania swoich problemów prawnych a nie ich

komplikowania w wyniku rozbieżnych poglądów prawnych sądów orzekających

oraz naruszenia powagi rzeczy osądzonej i zasady związania sądu prawomocnym

orzeczeniem wcześniej wydanym.

Trafność zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.

prowadziła do konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 39815

oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

Pozostałe zarzuty procesowe okazały się nieskuteczne, wobec nie wskazania

przez skarżącą, zgodnie z wymaganiami art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., jaki istotny wpływ

na wynik sprawy mogło mieć zarzucane naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 378

§ 1 w zw. z art. 391 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c.

jw