I CSK 139/12

Sygn. akt I CSK 139/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego

w P.

przeciwko Jerzemu K.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 października 2012 r.,

skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 listopada 2011 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 22 marca 2011 r., oraz

orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania,

2) oddala skargę kasacyjną pozwanego,

3) pozostawia Sądowi Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o

całości kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Skarb Państwa – Naczelnik Urzędu Skarbowego w pozwie z dnia 10

czerwca 2010 r. wniósł o uznanie względem niego za bezskuteczną umowy

darowizny kwoty 12 639 304,02 zł, zawartej 10 lipca 2007 r. pomiędzy jego

dłużnikiem, Januszem K., a pozwanym, Jerzym K., oraz o nakazanie pozwanemu,

aby zezwolił na przeprowadzenie egzekucji ze swojego majątku wierzytelności

powoda wobec Janusza K. w kwocie 3 494 068 zł z odsetkami ustawowymi od 29

grudnia 2010 r. Pismem z dnia 14 marca 2011 r. Skarb Państwa – Naczelnik

Urzędu Skarbowego rozszerzył powództwo o żądanie zasądzenia od pozwanego

kwoty 3 494 068 zł z odsetkami ustawowymi od 29 grudnia 2010 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 22 marca 2011 r. uznał określoną w pozwie

umowę darowizny za bezskuteczną w stosunku do powoda w związku

z przysługującą powodowi wobec dłużnika Janusza K. wierzytelnością w kwocie

3 494 068 zł oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3 494 068 zł z

odsetkami ustawowymi od dnia 10 marca 2011 r. W pozostałym zakresie

powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji pozwanego wyrokiem z dnia

10 listopada 2011 r. zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób,

że oddalił powództwo o zapłatę kwoty 3 494 068 zł; w pozostałej części apelacji

pozwanego nie uwzględnił.

Według dokonanych w sprawie ustaleń, Janusz K. w złożonej w dniu

10 czerwca 2008 r. korekcie zeznania podatkowego określił należny od niego

podatek dochodowy od osób fizycznych za rok 2007 na kwotę 2 562 583 zł.

Ze względu na nieuiszczenie tego podatku Naczelnik Urzędu Skarbowego wystawił

w dniu 12 czerwca 2008 r. przeciwko dłużnikowi tytuł wykonawczy na kwotę

2 562 583 zł. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 19 września 2008 r. nadał

temu tytułowi klauzulę wykonalności. Prowadzona przeciwko dłużnikowi egzekucja

okazała się bezskuteczna. Wcześniej, w dniu 10 lipca 2007 r., dłużnik podarował

swojemu bratu, pozwanemu Jerzemu K., kwotę 12 639 304 zł. Przelał ją na jego

rachunek bankowy. Dnia 12 lipca 2007 r. pozwany zainwestował sumę 12 000 000

zł w jednostki uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego AXA Życie

3

Towarzystwo Ubezpieczeń SA. Następnie zaciągnął w Deutsche Bank PBC SA

pożyczkę lombardową w wysokości 6 000 000 zł, zabezpieczoną cesją praw z

umowy zawartej z AXA Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA. W związku ze

zmniejszaniem się wartości jednostek uczestnictwa nabytych przez pozwanego

doszło, na żądanie Deutsche Bank PBC SA, do wykupienia przez AXA Życie

Towarzystwo Ubezpieczeń SA polisy pozwanego i przekazania na rachunek

pożyczki, tytułem jej spłaty, kwoty 5 252 167,88 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, dokonane ustalenia uzasadniały, po pierwsze,

uznanie darowizny dłużnika określonej w pozwie za bezskuteczną w stosunku do

powoda na podstawie art. 527 i nast. k.c. oraz, po drugie, zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kwoty 3 494 068 zł na podstawie art. 415 k.c.

Pozwany przeznaczając uzyskaną od dłużnika korzyść majątkową na inwestycję

finansową, a następnie na spłatę pożyczki, wyrządził powodowi szkodę. Stosując

domniemanie przewidziane w art. 527 § 3 k.c., należało przyjąć, że pozwany

wiedział o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

W konsekwencji jego zachowanie w tym zakresie nosiło znamiona niedbalstwa.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego jedynie częściowo,

a mianowicie w zakresie dotyczącym uznania darowizny dłużnika na rzecz

pozwanego za bezskuteczną w stosunku do powoda. Nieuzasadnione natomiast

w ocenie Sądu Apelacyjnego było zasądzenie na podstawie art. 415 k.c. od

pozwanego na rzecz powoda odszkodowania w kwocie 3 494 068 zł.

W okolicznościach sprawy nie ma podstaw do przypisania pozwanemu

niedbalstwa. Pozwany inwestując pieniądze wykorzystał dostępny, względnie

bezpieczny sposób pomnażania korzyści. Swego celu, który mu przy tym

przyświecał, nie osiągnął jedynie z powodu niezależnych od niego, niekorzystnych

procesów ekonomicznych. Nie było zasadne odwołanie się do art. 527 § 3 k.c.

przy rozpatrywaniu winy pozwanego jako przesłanki odpowiedzialności na

podstawie art. 415 k.c.

Dochodzona przez powoda kwota 3 494 068 zł nie mogła zostać zasądzona

od pozwanego także na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu,

4

ponieważ nie zostało wykazane, że pozwany wyzbywając się korzyści powinien był

liczyć się z obowiązkiem ich zwrotu (art. 409 k.c.).

Ponadto – zdaniem Sądu Apelacyjnego – nie można od osoby trzeciej

dochodzić świadczenia na podstawie art. 415 lub 405 k.c. jednocześnie

ze skierowaną wobec niej skargą pauliańską. Dochodzenie na podstawie art. 415

lub 405 k.c. przez wierzyciela od osoby trzeciej świadczenia w związku

z dokonaniem przez dłużnika na rzecz osoby trzeciej czynności z pokrzywdzeniem

wierzyciela jest uzależnione od uprzedniego uzyskania przez wierzyciela

prawomocnego wyroku uznającego wobec niego czynność dłużnika z osobą trzecią

za bezskuteczną.

Pozwany skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej jego

apelację przytoczył jako podstawę kasacyjną naruszenie art. 527 w związku z art.

532 k.c. Zdaniem pozwanego, akcja pauliańska ze względu na przewidziany w art.

532 k.c. skutek jej uwzględnienia nie może dotyczyć czynności prawnych, których

przedmiotem są pieniądze. Pieniądze nie są, zdaniem skarżącego, przedmiotem

majątkowym, o którym mowa w art. 532 k.c.

Powód kwestionując wyrok Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok

Sądu Okręgowego i orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego zarzucił

naruszenie - w różnych układach i powiązaniach - przepisów art. 405, 409, 527 § 1,

2 i 3, art. 528, 531 i 532 k.c., przez ich niewłaściwe zastosowanie lub błędną

wykładnię, w tym przyjęcie, że w przypadku braku podstaw do zastosowania art.

531 § 2 k.c. konieczną przesłanką skutecznego dochodzenia przez wierzyciela

roszczenia o zapłatę od osoby trzeciej, która rozporządziła korzyścią uzyskaną od

dłużnika na rzecz osoby trzeciej, jest wcześniejsze uzyskanie prawomocnego

wyroku, uznającego czynność prawną dłużnika z osobą trzecią za bezskuteczną

w stosunku do wierzyciela.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 532 k.c., wierzyciel, względem którego czynność prawna

dłużnika została w wyniku akcji pauliańskiej uznana za bezskuteczną, może

z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia

z przedmiotów majątkowych, które w następstwie czynności uznanej za

5

bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Przewidzianym

w tym przepisie skutkiem uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną

względem wierzyciela jest więc rozszerzenie ochrony wierzytelności pieniężnych

przez dopuszczenie w celu ich zaspokojenia egzekucji nie tylko z majątku dłużnika,

ale i z niewchodzących w skład majątku dłużnika praw majątkowych, które

stanowiły przedmiot zaskarżonej przez wierzyciela czynności (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia: 28 listopada 1995 r., I CRN 218/95; 15 lutego 2007 r., II CSK

452/06; 11 maja 2012 r., II CSK 548/11). Nie powstają trudności w skorzystaniu

z uprawnienia, jakie daje art. 532 k.c., w razie rozporządzenia przez dłużnika

z pokrzywdzeniem wierzycieli nieruchomością lub inną zindywidualizowaną rzeczą.

Trudności w skorzystaniu z tego uprawnienia wyłaniają się natomiast wtedy,

gdy przedmiotem czynności dłużnika są – jak w niniejszej sprawie - pieniądze

(lub inne rzeczy zamienne). Takie przedmioty ulegają na ogół zmieszaniu z innymi

tego samego rodzaju składnikami majątku osoby trzeciej. Wskutek tego w chwili

podjęcia egzekucji przez pokrzywdzonego wierzyciela nie ma możliwości ustalenia,

które z nich były przedmiotem kwestionowanej czynności dłużnika. Tym samym

nie jest wówczas możliwe przewidziane w art. 532 k.c. dochodzenie w drodze

egzekucji zaspokojenia z oznaczonych przedmiotów, które w następstwie

czynności dłużnika wyszły z jego majątku albo do niego nie weszły.

Jednakże trudności w stosowaniu art. 532 k.c. w przypadkach, w których

przedmiotem czynności dłużnika są pieniądze lub inne rzeczy zamienne, nie

uzasadniają formułowanego przez pozwanego wniosku o niedopuszczalności

wystąpienia w tych przypadkach z akcją pauliańską.

Założenia leżące u podstaw przepisów o akcji pauliańskiej są w pełni

aktualne także we wszystkich tych przypadkach, w których w wyniku

rozporządzenia przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli pieniędzmi lub innymi

rzeczami zamiennymi dochodzi do ich zmieszania z takimi samymi składnikami

majątku osoby trzeciej. Byłoby całkowicie niezrozumiałe w świetle tych założeń,

dlaczego ochrona udzielana wierzycielowi w drodze akcji pauliańskiej

obejmowałaby np. dokonaną przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli

darowiznę, ze skutkiem rozporządzającym, obrazu o określonej wartości, a nie

obejmowałaby dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli darowizny,

6

ze skutkiem rozporządzającym, pieniędzy w ilości odpowiadającej tej wartości -

tylko dlatego, że jej przedmiotu nie można już zidentyfikować w majątku osoby

trzeciej. Wspomniane trudności w stosowaniu art. 532 k.c. w przypadkach,

w których przedmiotem czynności dłużnika są pieniądze lub inne rzeczy zamienne,

powinny więc skłaniać nie do wnioskowania o niedopuszczalności akcji pauliańskiej

w tych przypadkach, lecz do dostosowania skutków uznania czynności prawnej

dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela do specyfiki tych przypadków.

Należy mianowicie przyjąć, zgodnie z postulatami wysuwanymi w doktrynie,

że w tych przypadkach wierzyciel jest uprawniony do prowadzenia w następstwie

wyroku pauliańskiego egzekucji z całego majątku osoby trzeciej. Jak wiadomo,

powód w pozwie wniósł o nakazanie pozwanemu, aby zezwolił na przeprowadzenie

egzekucji wierzytelności powoda wobec dłużnika z całego swego majątku, żądanie

to jednak – prawomocnie oddalone – było zbędne, ponieważ w wyroku pauliańskim

nie ma potrzeby wyrażania obowiązku osoby trzeciej znoszenia egzekucji

wierzytelności powoda wobec dłużnika; obowiązek ten powstaje z mocy samego

prawa z chwilą uprawomocnienia wyroku pauliańskiego (zob. np. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1997 r., I CZ 176/97).

Poza tym w sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika

dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, osoba trzecia, która uzyskała

przysporzenie wskutek tej czynności, jest, jak się przyjmuje zarówno

w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie, biernie legitymowana nawet wtedy, gdy - tak

jak pozwany – rozporządziła przedmiotem przysporzenia na rzecz innej osoby,

a nie zachodzą przesłanki do bezpośredniego pozwania tej innej osoby zgodnie

z art. 531 § 2 k.c. Uprawnienie wierzyciela do zaspokojenia się w drodze egzekucji

z przedmiotów majątkowych, które w następstwie czynności uznanej

za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły, nie jest

bowiem jedynym skutkiem uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną,

doniosłym w relacji wierzyciel - osoba trzecia (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 132/10).

Z tych względów skarga kasacyjna pozwanego jako bezzasadna została na

podstawie art. 39814

k.p.c. oddalona (pkt 2 sentencji).

7

2. Jak wyżej zaznaczono, uprawnienie wierzyciela do zaspokojenia się

w drodze egzekucji z przedmiotów majątkowych, które w następstwie czynności

uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły,

nie jest jedynym skutkiem uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną,

doniosłym w relacji wierzyciel - osoba trzecia. Wierzyciel, względem którego

czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może być też

chroniony na zasadach ogólnych. W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się

zgodnie, że gdy osoba trzecia rozporządziła przedmiotem przysporzenia na rzecz

innej osoby i nie zachodzą przesłanki do bezpośredniego pozwania tej innej osoby

stosownie do art. 531 § 2 k.c., wierzyciel może dochodzić odszkodowania od osoby

trzeciej, jeżeli jej zachowanie nosiło znamiona deliktu (art. 415 k.c.).

Jeżeli osoba trzecia rozporządziła przedmiotem przysporzenia na rzecz innej

osoby w okolicznościach niepozwalających na zastosowanie art. 531 § 2 k.c.,

należy także dopuścić – wbrew opinii części piśmiennictwa - zgodnie z jednolitym

stanowiskiem orzecznictwa Sądu Najwyższego, możliwość dochodzenia od osoby

trzeciej przez wierzyciela, względem którego czynność dłużnika została uznana

za bezskuteczną, roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (zob. orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia: 27 lutego 2004 r., V CK 272/03; 30 września 2004 r.,

IV CK 30/04; 3 lutego 2005 r., II CK 412/04; 27 stycznia 2006 r., III CSK 120/05;

12 czerwca 2008 r., III CZP 55/08; 24 lutego 2011 r., III CZP 132/10).

Wyrok wydany w wyniku uwzględnienia powództwa opartego na art. 527 § 1

k.c. ma charakter konstytutywny. Z chwilą jego uprawomocnienia się zaskarżona

przez wierzyciela czynność prawna dłużnika z osobą trzecią staje się bezskuteczna

względem wierzyciela. Skutek ten następuje z mocą wsteczną.

Po uprawomocnieniu się wyroku pauliańskiego zaskarżoną czynność prawną

dłużnika z osobą trzecią należy zatem uważać za bezskuteczną względem

wierzyciela już od chwili jej dokonania. Wsteczny w tym zakresie skutek wyroku

pauliańskiego jest przejawem ogólnej zasady, że konsekwencje uchybień

zaistniałych przy podejmowaniu aktu prawnego zostają odniesione w razie

późniejszego jego podważenia z powodu tych uchybień (wzruszenia,

unieważnienia, zaczepienia, ubezskutecznienia) do chwili jego podjęcia (zob. np.

art. 84 i 87 k.c., a także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r.,

8

II CK 438/02, i 9 października 2003 r., I CK 150/02). Jakkolwiek możliwość

prowadzenia przez wierzyciela przewidzianej w art. 532 k.c. rozszerzonej egzekucji

powstaje dopiero po uprawomocnieniu się wyroku pauliańskiego, to jednak

ze względu na wsteczną moc ubezskutecznienia zaskarżonej czynności prawnej

wierzyciel powinien się móc zaspokoić z jej przedmiotu w granicach korzyści

uzyskanej przez osobę trzecią od dłużnika. Już więc od chwili dokonania przez

dłużnika czynności prawnej uznanej za bezskuteczną względem wierzyciela

przeznaczeniem korzyści majątkowej uzyskanej przez osobę trzecią od dłużnika

jest jej użycie w celu zaspokojenia wierzyciela. Tytuł prawny nabycia korzyści przez

osobę trzecią jest więc od samego początku bezskuteczny względem wierzyciela.

Mimo wysuwanych w tym względzie wątpliwości, w rozpatrywanej sytuacji

spełniona jest przesłanka zubożenia po stronie wierzyciela. Wartość wierzytelności

zależy od możliwości jej zaspokojenia z majątku dłużnika, którym on odpowiada

wobec wierzyciela. Jeżeli majątek dłużnika ulega uszczupleniu wskutek czynności

prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, a skutkom tej czynności, mimo

uzyskanego wyroku pauliańskiego, nie można zapobiec przez skierowanie

egzekucji do przedmiotu zaskarżonej czynności, ze względu na rozporządzenie tym

przedmiotem przez osobę trzecią w okolicznościach wykluczających zastosowanie

art. 531 § 2 k.c., wierzytelność powoda niewątpliwie traci na wartości, a do jego

majątku nie wchodzi to, co stanowiłoby zaspokojenie jego wierzytelności, gdyby

egzekucja z przedmiotu zaskarżonej czynności była możliwa. Artykuł 405 k.c.,

stanowiąc o obowiązku zwrotu korzyści uzyskanej kosztem majątku innej osoby,

nie zacieśnia zubożenia danej osoby tylko do przypadków transferu wartości

z jej majątku.

Istnieje tu także wymagany związek między zubożeniem wierzyciela

a wzbogaceniem osoby trzeciej. Nie dochodzi wprawdzie do bezpośredniego

transferu korzyści z majątku wierzyciela do majątku osoby trzeciej, ale taki transfer

między majątkiem zubożonego a wzbogaconego nie jest konieczną przesłanką

zastosowania art. 405 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia

2010 r., IV CSK 274/09). Przepis ten wymaga tylko, aby wzbogacenie określonej

osoby nastąpiło kosztem innej osoby. Przekonuje wyrażony w nauce prawa

cywilnego pogląd, że o istnieniu wymaganego przez art. 405 k.c. związku między

9

zubożeniem a wzbogaceniem decyduje zachowanie przez wartość stanowiącą

wzbogacenie tożsamości z wartością uszczuplającą majątek zubożonego. Dowód

tożsamości zubożenia wierzyciela wskutek krzywdzącej go czynności prawnej

dłużnika ze wzbogaceniem osoby trzeciej, gdy osoba ta rozporządziła uzyskaną

korzyścią na rzecz innej osoby w okolicznościach niepozwalających na

zastosowanie art. 531 § 2 k.c., nie nasuwa trudności. Dobrze ilustruje to

rozpoznawana sprawa. Z kwoty będącej przedmiotem darowizny na rzecz

pozwanego powód powinien się móc zaspokoić w sposób przewidziany w art. 532

k.c. W zakresie, w jakim do tego nie doszło, odpowiednia wartość pozostała

w majątku pozwanego; także w postaci surogatów, jakie stanowiły nabyte jednostki

uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, a następnie - kwoty

użytej do spłaty pożyczki lombardowej. Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 406

k.c., obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio

uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało

uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody. Stosowanie tego

przepisu wyprzedza stosowanie art. 409 k.c. Co do art. 409 k.c. należy też

pamiętać, że dotyczy on tylko tzw. konsumpcyjnego, nieproduktywnego zużycia

uzyskanej korzyści (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., II PK

272/09), a takim zużyciem nie jest przeznaczenie korzyści uzyskanej przez

wzbogaconego na spłatę długu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca

1964 r., I CR 211/63). Sąd Apelacyjny nie uwzględniając pierwszeństwa

zastosowania art. 406 k.c. przed art. 409 k.c. oraz tego, że nie jest zużyciem,

o którym mowa w art. 409 k.c., przeznaczenie uzyskanej korzyści na spłatę długu

wzbogaconego, niewątpliwie dopuścił się błędu w stosowaniu art. 409 k.c.,

a w konsekwencji także błędu dotyczącego możliwości zastosowania art. 405 k.c.

Spełniona w rozpatrywanej sytuacji jest również przesłanka braku podstawy

wzbogacenia. Wbrew odmiennym poglądom niektórych autorów, podstawy

wzbogacenia osoby trzeciej kosztem wierzyciela nie stanowi tu czynność prawna

dłużnika dokonana z osobą trzecią. Czynność ta jest wprawdzie ważna, niemniej

z mocy wyroku pauliańskiego bezskuteczna od samego początku względem

wierzyciela - aby mógł się on zaspokoić z jej przedmiotu w drodze egzekucji.

W relacji między, z jednej strony, dłużnikiem i osobą trzecią, a z drugiej strony,

10

wierzycielem, czynność ta nie może więc stanowić tytułu prawnego

usprawiedliwiającego nabycie przez osobę trzecią korzyści, którą rozporządził

dłużnik, przeznaczeniem bowiem tej korzyści jest użycie jej w celu zaspokojenia

wierzyciela.

Nie ulega wątpliwości ze względu na konstytutywny charakter wyroku

pauliańskiego, że uznanie przez sąd czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną

względem wierzyciela z powodu jego pokrzywdzenia nie może stanowić tzw.

rozstrzygnięcia przesłankowego w sprawie o zwrot wierzycielowi przez osobę

trzecią bezpodstawnego wzbogacenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

3 lutego 2005 r., II CK 412/04). Aby mogło zapaść orzeczenie uwzględniające

roszczenie wierzyciela o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia przez osobę trzecią,

musi też zapaść w stosunku do tej osoby orzeczenie uznające czynność prawną

dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela.

Wyłania się jednak kwestia, czy w razie rozporządzenia przez osobę trzecią

przedmiotem uzyskanego od dłużnika przysporzenia na rzecz innej osoby

w okolicznościach niepozwalających na zastosowanie art. 531 § 2 k.c. wierzyciel

może wytoczyć osobie trzeciej powództwo o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia

dopiero po uzyskaniu prawomocnego wyroku pauliańskiego, czy też może

wytoczyć to powództwo osobie trzeciej jednocześnie z powództwem pauliańskim;

założeniem w tym ostatnim przypadku jest możliwość uwzględnienia powództwa

o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia jedynie w razie zasadności powództwa

pauliańskiego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP

132/10).

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny opowiedział się za pierwszą

ewentualnością.

Druga ewentualność znalazła wyraz, jakkolwiek bez bliższego uzasadnienia,

w orzeczeniach Sądu Najwyższego z dnia: 13 maja 1974 r., III CRN 88/74;

27 lutego 2004 r., V CSK 272/03; 30 września 2004 r., IV CK 30/04; 12 czerwca

2008 r., III CZP 55/08.

Niejasne natomiast stanowisko w tej kwestii zajął Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 3 lutego 2005 r., II CK 412/04. Po stwierdzeniu, że warunkiem sine qua non

11

żądania przez wierzyciela zasądzenia zapłaty od osoby trzeciej jest uprzednie

uzyskanie przez wierzyciela prawomocnego wyroku, w którym czynność prawna

osoby trzeciej z dłużnikiem zostanie uznana wobec wierzyciela za bezskuteczną,

wyraził następnie pogląd, iż „nie ma przeszkód, aby wierzyciel obok zaskarżenia

czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią wystąpił przeciwko osobie trzeciej

także o zasądzenie na jego rzecz odpowiedniej kwoty”.

Na obecnym etapie postępowania w sprawie nie ma jednak potrzeby

rozstrzygania tej kwestii. Prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia

10 listopada 2011 r. nie został podważony w części dotyczącej uznania umowy

darowizny zawartej przez dłużnika z pozwanym za bezskuteczną względem

powoda (art. 527 § 1 i art. 531 § 1 k.c.). W sprawie przesłanka uznania czynności

prawnej dłużnika z osobą trzecią za bezskuteczną względem wierzyciela została

więc niewątpliwie spełniona.

W tej sytuacji naruszenie przez Sąd Apelacyjny przy rozpoznawaniu żądania

zasądzenia od pozwanego zapłaty kwoty 3 494 068 zł przepisów art. 405 i 409 k.c.

uzasadniało uwzględnienie skargi kasacyjnej strony powodowej i orzeczenie,

zgodnie z art. 39815

§ 1 k.p.c., jak w sentencji (pkt 1).

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego (pkt 3 sentencji)

pozostawiono Sądowi Apelacyjnemu, zgodnie z art. 108 § 2 w związku z art. 39821

i 391 § 1 k.p.c.

jw