I CSK 160/12

Sygn. akt I CSK 160/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. J.

przeciwko Miastu W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 września 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

E. J. w dniu 20 listopada 2009 r. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od Miasta

W. kwoty 11 449 674 zł jako wynagrodzenia za korzystanie bez tytułu prawnego z

zabudowanej budynkiem użytkowym nieruchomości położonej w W. przy ul S.,

stanowiącej działkę ewidencyjną nr /…/. Wskazała, że dochodzona kwota stanowi

równowartość czynszu najmu 2120,31 m2

powierzchni użytkowej budynku, jaki

mógłby być pobierany przez właścicieli w okresie od 28 listopada 1999 r. do 27

listopada 2008 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem wstępnym z dnia 16 listopada 2010 r. uznał

powództwo za uzasadnione co do zasady. Sąd Apelacyjny podzielając ustalenia

i oceny Sądu Okręgowego oddalił apelację pozwanego wyrokiem z dnia

28 września 2011 r.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że w dniu wejścia w życie dekretu

z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze

m.st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279 ze zm.), z mocy którego z tym dniem

(21 listopada 1945 r.) wszystkie grunty na obszarze Warszawy przeszły

na własność gminy miasta Warszawy (art. 1), właścicielką nieruchomości

położonej przy ul. S. była E. W. W dniu 17 czerwca 1948 r. złożyła ona na

podstawie art. 7 ust. 1 dekretu wniosek o przyznanie prawa własności czasowej do

tej nieruchomości, zabudowanej budynkiem przeznaczonym pod fabrykę „W”.

Po ponownym rozpoznaniu wniosku Urząd Dzielnicowy decyzją z dnia 31 maja

1974 r. odmówił spadkobiercom E. W. jego uwzględnienia. Decyzja ta została

utrzymana w mocy przez Prezydenta Warszawy decyzją z dnia 13 września 1974 r.

W dniu 15 września 1994 r. Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa

stwierdził nieważność decyzji Urzędu Dzielnicowego z dnia 31 maja 1974 r. i

utrzymującej ją w mocy decyzji Prezydenta Warszawy z dnia 13 września 1974 r.

Następnie stwierdzona została też nieważność decyzji komunalizacyjnej dotyczącej

objętej sporem nieruchomości. Decyzją z dnia 7 kwietnia 2008 r. Prezydent

Warszawy ustanowił na rzecz W. J., spadkobierczyni E. W. i jej następców

prawnych, w 5/9 części, oraz na rzecz powódki E. J., córki W. J. i spadkobierczyni

3

następców prawnych E. W., w 4/9 części, prawo użytkowania wieczystego

zabudowanej nieruchomości położonej przy ul. S. W dniu 21 listopada 2008 r.

budynek przy ul. S. został wydany w posiadanie W. J. i E. J. Dnia 18 listopada

2009 r. powódka nabyła od matki na podstawie umowy darowizny udział w 5/9

części prawa do wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z objętej sporem

nieruchomości.

Sąd Apelacyjny uznając w ślad za Sądem Okręgowym dochodzone przez

powódkę roszczenie za uzasadnione co do zasady wskazał na art. 225 k.c. jako

jego podstawę prawną. Powódka i jej matka są współwłaścicielkami budynku przy

ul. S. i były nimi w okresie, którego dotyczy żądanie pozwu. Złożony

w wymaganym terminie na podstawie art. 7 ust. 1 dekretu wniosek o przyznanie

prawa własności czasowej do gruntu przy ul. S. pozostawał, ze względu na mające

skutek ex tunc stwierdzenie nieważności decyzji Urzędu Dzielnicowego z dnia 31

maja 1974 r. i utrzymującej ją w mocy decyzji Prezydenta Warszawy z dnia 13

września 1974 r., nierozpoznany aż do dnia 7 kwietnia 2008 r. – daty decyzji

ustanawiającej prawo użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. S. 8A na

rzecz powódki i jej matki. W rezultacie budynek, którego dotyczy spór, był, zgodnie

z przełamującym zasadę superficies solo cedit art. 5 w związku z art. 7 i 8 dekretu,

przez cały okres od wejścia dekretu w życie aż do dnia nabycia użytkowania

wieczystego przez powódkę i jej matkę przedmiotem odrębnej od gruntu

własności, przysługującej najpierw E. W., a później jej następcom prawnym; przy

czym uprawniona do wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z tej

nieruchomości budynkowej ostatecznie stała się w całości tylko powódka wskutek

przelania na nią przez matkę swej części roszczenia o to wynagrodzenie.

Dokonane w sprawie ustalenia uzasadniały przyjęcie, że przed wydaniem spornej

nieruchomości powódce i jej matce, pozwana, a wcześniej jej poprzedniczka

prawna (Gmina W.), były posiadaczami tej nieruchomości w złej wierze. Podstawę

do przypisania im złej wiary stanowił fakt doręczenia w dniu 15 września 1994 r.

Gminie decyzji Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa stwierdzającej

nieważność decyzji Urzędu Dzielnicowego z dnia 31 maja 1974 r. i utrzymującej ją

w mocy decyzji Prezydenta Warszawy z dnia 13 września 1974 r.

4

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się naruszenia w sprawie art. 229 k.c. i nie

uwzględnił zarzutu przedawnienia dochodzonego roszczenia.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego pozwana jako podstawy

kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 225 k.c. oraz art. 1, 5 i 8 dekretu. Istotą

skargi kasacyjnej pozwanej są zarzuty negujące skutek wsteczny stwierdzenia

nieważności decyzji odmawiającej przyznania następcom prawnym dawnego

właściciela nieruchomości prawa użytkowania wieczystego do gruntu oraz

podważające uznanie objętego sporem budynku za odrębny od gruntu przedmiot

własności w okresie od złożenia przez dawnego właściciela wniosku na podstawie

art. 7 dekretu do jego ponownego rozpoznania w dniu 7 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 225 w związku z art. 224 §2 k.c., właściciel rzeczy może od jej

posiadacza samoistnego w złej wierze dochodzić, wraz z roszczeniem

windykacyjnym (art. 222 §1 k.c.), lub po zwróceniu mu rzeczy (art. 229 k.c.),

tzw. roszczeń uzupełniających roszczenie windykacyjne., w tym m.in. roszczenia

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy (co do przesłanek tego roszczenia zob.

w szczególności uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada

prawna - z dnia 10 lipca 1984 r., III CZP 20/84, oraz orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia: 7 stycznia 1997 r., III CZP 62/97; 31 marca 2004 r., II CK 102/03;

15 kwietnia 2004 r., IV CK 273/03; 9 marca 2007 r., II CSK 457/06; 15 kwietnia

2011 r., III CZP 7/11). Z punktu widzenia możliwości dochodzenia tego roszczenia

nie ma oczywiście znaczenia, czy jednoczesne lub uprzednie dochodzenie przez

właściciela roszczenia windykacyjnego odbywa się na drodze sądowej, czy

pozasądowej, a jeśli już nastąpił zwrot rzeczy właścicielowi, czy był on dobrowolny,

czy wymuszony środkami prawnymi. Dlatego stosunkowo obszerne rozważania

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku na temat możliwości wytoczenia powództwa

o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy bez powództwa

windykacyjnego były w istocie zbędne, a uwzględniając, iż w sprawie doszło już do

zwrotu właścicielom objętej sporem rzeczy – nawet bezprzedmiotowe.

Powódka i jej matka – która przelała na powódkę swoją część roszczenia

o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie – są niewątpliwie właścicielkami

5

nieruchomości budynkowej położonej przy ul. S. Nie ulega też wątpliwości, że

nieruchomość ta została im wydana przez pozwaną w faktyczne władanie w dniu

21 listopada 2008 r. W okresie, którego dotyczy spór, posiadaczem samoistnym

budynku przy ul. S. była ostatnio pozwana, a uprzednio jej poprzedniczka

prawna: Gmina W.

Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że budynek przy ul. S. również przed dniem

ustanowienia prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej przy ul S.

(7 kwietnia 2008 r.) na rzecz powódki i jej matki stanowił, poczynając od chwili

wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m.st. Warszawy, odrębną od gruntu nieruchomość, której

powódka i jej matka były współwłaścicielkami przez cały okres objęty żądaniem

pozwu. Na podstawie art. 5 dekretu, budynki znajdujące się na gruntach, które z

mocy art. 1 przeszły na własność gminy miasta Warszawy, pozostawały, w drodze

wyjątku od zasady superficies solo cedit, własnością dotychczasowych właścicieli,

jeżeli co innego nie zastrzeżono w kolejnych przepisach.

Według art. 7 ust. 1 dekretu, dotychczasowy właściciel gruntu, prawni

następcy właściciela będący w posiadaniu gruntu lub osoby prawa jego

reprezentujące, a jeżeli chodzi o grunty oddane na podstawie obowiązujących

przepisów w zarząd i użytkowanie - użytkownicy gruntu, mogli w ciągu sześciu

miesięcy od dnia objęcia w posiadanie gruntu przez gminę zgłosić wniosek

o przyznanie na tym gruncie jego dotychczasowemu właścicielowi prawa

wieczystej dzierżawy z czynszem symbolicznym lub prawa zabudowy za opłatą

symboliczną. Stosownie do art. XXXIX § 2 dekretu z dnia 11 października 1946 r.

- Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U.

nr 57, poz. 321 ze zm.), od dnia wejścia w życie Prawa rzeczowego, tj. od dnia

1 stycznia 1947 r., zamiast prawa dzierżawy wieczystej lub prawa zabudowy

można było na podstawie dekretu domagać się przyznania własności czasowej za

opłatą symboliczną. W myśl zaś art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.

o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. nr 32, poz. 159), ilekroć

przepisy dotychczasowe przewidywały zbywanie gruntów na własność czasową,

tylekroć należało przez to rozumieć oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste.

6

Z kolei art. 7 ust. 2 dekretu przewidywał, że gmina - a po wejściu w życie

ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy

państwowej (Dz. U. nr 14, poz. 130) Państwo - uwzględni wniosek o przyznanie

prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub prawa własności czasowej albo

prawa użytkowania wieczystego, jeżeli korzystanie z gruntu przez

dotychczasowego właściciela będącego osobą fizyczną daje się pogodzić

z przeznaczeniem gruntu według planu zabudowania. W myśl art. 51 ust. 1

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości

(Dz. U. nr 17, poz. 70 ze zm. – dalej: „u.z.t.w.n.”) odmowa mogła nastąpić także ze

względu na cele określone w art. 3 tej ustawy. Poza tym art. 51 ust. 2 u.z.t.w.n.

sanował wcześniejsze przypadki odmowy uwzględnienia wniosku dokonanej

z naruszeniem art. 7 ust. 2 dekretu, jeżeli była ona zgodna z celami określonymi

w art. 3 ustawy.

W razie nieuwzględnienia wniosku, skutkiem decyzji odmownej było,

stosownie do art. 8 dekretu, przejście własności budynku na gminę, a po wejściu

w życie ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej – na

Państwo. Przestawało tym samym istnieć w tej chwili odstępstwo od zasady

superficies solo cedit. Właściciel gruntu (gmina lub Państwo) stawał się wówczas

zarazem właścicielem posadowionego na nim budynku.

Po odmowie uwzględnienia wniosku złożonego przez E. W. istniały więc

niewątpliwie podstawy do przyjmowania nastąpienia z chwilą, w której decyzja

odmowna stała się ostateczna, skutku określonego w art. 8 dekretu, tj. przejścia

własności budynku przy ul. S. na Państwo. Skutek ten jednak upadł w następstwie

stwierdzenia nieważności decyzji odmownej z mocą wsteczną. Zgodnie z poglądem

dominującym w piśmiennictwie i orzecznictwie (zob. uchwała pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/10; uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1992 r., III AZP 4/92;

uchwała składu pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23

października 2000 r.; orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 7 czerwca 2000 r., III

CKN 949/00; 20 września 2001 r., II CKN 277/99; 21 marca 2003 r., III CZP 6/03; 9

października 2003 r., I CK 150/02), decyzja dotknięta wadami uzasadniającymi jej

nieważność korzysta z domniemania prawidłowości i ma moc obowiązującą jedynie

7

dopóty, dopóki nie zostanie usunięta z obrotu prawnego przez stwierdzenie jej

nieważności w trybie i na zasadach określonych w kodeksie postępowania

administracyjnego. Stwierdzenie to działa ex tunc: eliminuje skutki prawne

wadliwej decyzji tak, jakby ona w ogóle nie została podjęta i otwiera drogę do

ponownego załatwienia sprawy (polegającego, w zależności od przyczyny

nieważności, bądź na umorzeniu postępowania, bądź na wydaniu merytorycznego

rozstrzygnięcia).Tak rozumiane wsteczne działanie stwierdzenia nieważności

dotyczy wszelkich skutków prawnych wadliwej decyzji, a więc oznacza powrót do

takiego stanu prawnego (tylko jednak stanu prawnego - zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 30 września 2004 r., IV CK 21/04), jaki istniał przed wydaniem

wadliwej decyzji. Nie ma podstaw do ograniczenia wstecznego działania

stwierdzenia nieważności do niektórych tylko skutków wadliwej decyzji, w tym do

niektórych tylko skutków wadliwej decyzji odmawiającej uwzględnienia wniosku

złożonego na podstawie art. 7 ust. 1 dekretu. Odmienny, odosobniony pogląd

wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2011 r., I CSK

288/10, wyłączający spod wstecznego oddziaływania stwierdzenia nieważności

skutki prawnorzeczowe wadliwej decyzji odmawiającej uwzględnienia wniosku

złożonego na podstawie art. 7 ust. 1 dekretu, nie został poparty przekonywającą

argumentacją. Sąd Najwyższy zdystansował się wobec tego poglądu już w wyroku

z dnia 11 sierpnia 2011 r., I CSK 642/10.

Oczywiście nie zawsze wyciągnięcie wszystkich konsekwencji z wstecznego

oddziaływania stwierdzenia nieważności wadliwej decyzji jest możliwe

do zaakceptowanie. Przeszkodą mogą być godne ochrony interesy osób trzecich

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2006 r., III CSK 32/06). Wówczas

jednak interesy te powinny być chronione przez odpowiednie, specjalnie w tym celu

pomyślane instytucje prawne, np. przez rękojmię wiary publicznej ksiąg

wieczystych w przypadkach stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej

stanowiącej podstawę wpisu sprzedawcy nieruchomości w księdze wieczystej

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2001 r., II CKN 277/99). Warto

zauważyć, że odpowiedni mechanizm ochronny jest także elementem regulacji

zawartych w art. 224 i 225 k.c. Zastosowanie tych regulacji jest jak wiadomo

8

uzależnione od dobrej lub złej wiary albo określonej wiedzy posiadacza

samoistnego rzeczy bez tytułu prawnego.

Ze względu na upadek z mocą wsteczną, przewidzianego w art. 8 dekretu

skutku prawnorzeczowego decyzji odmawiającej uwzględnienia wniosku E. W. w

następstwie stwierdzenia nieważności tej decyzji, przełamujący zadsadę superficies

solo cedit przepis artykuł 5 dekretu uzasadniał w związku z art. 7 i 8 dekretu

kwalifikowanie budynku przy ul. S., do czasu wydania decyzji z dnia 7 kwietnia

2008 r. w wyniku ponownego rozpoznania wniosku, jako - tak jak przyjął Sąd

Apelacyjny w ślad za Sądem Okręgowym - odrębnej od gruntu nieruchomości,

stanowiącej własność E. W., a następnie jej spadkobierców i ich sukcesorów, w tym

powódki i jej matki. Jednocześnie powódka i jej matka wykazały, że jako sukcesorki

E. W. i jej spadkobierców były współwłaścicielkami tej nieruchomości przez cały

okres objęty żądaniem pozwu.

Tym samym oczywisty jest brak w całym tym okresie po stronie pozwanej

i jej poprzedniczki prawnej tytułu prawnego do władania tą nieruchomością jak

właściciel, czyli do samoistnego jej posiadania (art. 336 k.c.). Nie budzi także

zastrzeżeń przyjęta w zaskarżonym wyroku kwalifikacja pozwanej i jej

poprzedniczki prawnej w całym tym okresie jako posiadaczy samoistnych

nieruchomości budynkowej przy ul. S. w złej wierze. Wynikające z art. 7 k.c.

domniemanie dobrej wiary posiadacza samoistnego, od którego właściciel dochodzi

na podstawie art. 225 w związku z art. 224 §2 k.c. wynagrodzenia za korzystanie z

rzeczy, obala dowód, że posiadacz wiedział o braku tytułu własności do znajdującej

się w jego władztwie rzeczy, jak i dowód, że posiadacz w danych okolicznościach

mógł się dowiedzieć o niezgodności swego władztwa nad rzeczą z rzeczywistym

stanem prawnym. Doręczona poprzedniczce prawnej pozwanej w dniu 15 września

1994 r. decyzja stwierdzająca nieważność decyzji odmawiającej uwzględnienia

wniosku E. W. dawała podstawę do przypisania poprzedniczce prawnej pozwanej i

samej pozwanej w całym okresie objętym żądaniem pozwu, jeżeli już nie wiedzy o

braku tytułu własności do budynku przy ul. S., to na pewno możliwości uzyskania

wiedzy o braku tego tytułu.

9

Przysługiwanie powódce i jej matce w całym objętym żądaniem pozwu

okresie, tj. od dnia od 28 listopada 1999 r. do dnia 27 listopada 2008 r., własności

zwróconego im w dniu 21 listopada 2008 r. budynku przy ul. S. i pozostawanie

tego budynku w tym okresie w samoistnym posiadaniu, będących w złej wierze,

pozwanej i jej poprzedniczki prawnej wyczerpywało w odniesieniu do powódki i jej

matki wynikające z art. 225 w związku z art. 224 §2 k.c. przesłanki roszczenia

wobec pozwanej o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy i pozwalało uznać

żądanie powódki – na którą matka przelała swą cześć tego roszczenia - za

usprawiedliwione co do zasady. Nie można się zgodzić z wyrażonym w skardze

kasacyjnej zapatrywaniem, że właścicielowi nieruchomości budynkowej

znajdującej się na gruncie objętym zakresem zastosowania art. 1 dekretu

roszczenie windykacyjne, a tym samym i uzupełniające je roszczenie

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, przysługuje dopiero od dnia

uwzględnienia wniosku złożonego na podstawie art. 7 ust. 1 dekretu. Zapatrywanie

to nie ma oparcia ani przepisach dekretu, ani w przepisach art. 222 §1 i art. 224

oraz 225 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 49814

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

es