II UK 74/12

Sygn. akt II UK 74/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku S.K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P.

o wydanie decyzji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17

listopada 2011 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 26 kwietnia 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na

podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 83b ust. 1 oraz art. 23 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205,

poz. 1585) w związku z art. 104 § 1 k.p.a., odmówił S.K. wydania decyzji

określającej wysokość należności.

Odwołanie od tej decyzji złożył S.K. wnosząc o jej uchylenie i przekazanie

sprawy organowi rentowemu celem wydania decyzji określającej wysokość

należności. Uzasadniając odwołanie powołał się na przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o księgach wieczystych i hipotece

wskazując, że jako właściciel nieruchomości oraz dłużnik rzeczowy z tytułu

hipoteki przymusowej ma interes prawny w tym, by Zakład określił wysokość

zobowiązania, którego spłata spowoduje wykreślenie hipoteki.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

marca 2011 r. zmienił zaskarżoną decyzję i zobowiązał pozwanego do wydania

decyzji określającej wielkość zadłużenia S.K., jako dłużnika rzeczowego z tytułu

nabycie nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową na rzecz pozwanego

oraz zasądził od pozwanego na rzecz odwołującego kwotę 60 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy ustalił następujący stan

faktyczny. Wnioskiem z dnia 1 października 2003 r. złożonym w dniu 2

października 2003 r., w Sądzie Rejonowym w S. organ rentowy zwrócił się o wpis

w dziale IV księgi wieczystej KW nr [a], obejmującej nieruchomość położoną w K.,

której właścicielami byli E. i M. D. hipoteki przymusowej w kwocie 7.416,04 zł wraz

z należnymi odsetkami od daty wymagalności do dnia zapłaty. W uzasadnieniu

wniosku organ rentowy wskazał, iż dłużnicy zalegają w opłacaniu składek na

ubezpieczenie społeczne za okres od stycznia 1999 r. do grudnia 1999 r. na

łączną kwotę 7.416,04 zł. Zaległości te zostały objęte decyzją z dnia 5 września

2003 r. określającą wysokość zadłużenia. Taki sam wniosek został złożony w dniu

2 października 2003 r. odnośnie wpisu hipoteki przymusowej w kwocie 8.247,26 zł

wraz z należnymi odsetkami. Pismem z dnia 6 października 2003 r. Sąd Rejonowy

w S. zawiadomił, że w księdze wieczystej KW nr [...]

3

w dniu 6 października 2003 r. wpisano w dziale IV hipotekę przymusową w kwocie

8.248,26 zł wraz z należnymi odsetkami na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w P. oraz hipotekę przymusową w kwocie 7.416,04 zł wraz z

należnymi odsetkami na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.,

na podstawie wniosków z dnia 2 października 2003 r. i decyzji z dnia 5 września

2003 r.

Na podstawie umowy sprzedaży warunkowej z dnia 3 stycznia 2008 r. oraz

umowy o przeniesienie własności z dnia 15 lutego 2008 r. właścicielem

nieruchomości położonej w K. gmina O. wpisanej do księgo wieczystej pod

numerem [...] stał się S.K..

Pismem z dnia 1 września 2009 r. Biuro Usług Rachunkowych „F.",

reprezentujące S.K., zwróciło się do organu rentowego o wskazanie warunków

wykreślenia obciążeń określonych hipotekami przymusowymi na nieruchomości

położonej w K. w gminie O., dla której prowadzona jest księga wieczysta KW nr

[...].

W odpowiedzi, organ rentowy po rozliczeniu stanu konta, pismem z dnia 11

lutego 2010 r. wskazał, iż aby dokonać wykreślenia należy uregulować

następujące kwoty: 4.489,40 zł z tytułu składek za okres od września 1997 r. do

października 1997 r. i od grudnia 1997 r. do grudnia 1998 r. plus odsetki naliczone

na dzień 12 lutego 2010 r. w wysokości 11.5 92 zł; 3.757,86 zł z tytułu składek za

okres czerwiec 1997 r., od września 1997 r. do grudnia 1998 r. plus odsetki

naliczone na dzień 12 lutego 2010 r. w wysokości 9.769 zł; 5.837,54 zł z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne za okres od stycznia 1999 r. do grudnia

1999 r. plus odsetki naliczone na dzień 12 lutego 2010 r. w wysokości 12.467 zł.;

1.229,32 zł z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia

1999 r. do grudnia 1999 r. plus odsetki naliczone na dzień 12 lutego 2010 r. w

wysokości 2.631 zł, 409,91 zł z tytułu składek na FPiFGŚP za okres od stycznia

1999 r. do grudnia 1999 r. plus odsetki naliczone na dzień 12 lutego 2010 r. w

wysokości 879 zł.

Wnioskiem z dnia 19 marca 2010 r., które wpłynęło do organu rentowego w

dniu 24 marca 2010 r., Biuro Usług Rachunkowych „F.", reprezentujące S.K.

zwróciło się o wydanie decyzji określającej wysokość zadłużenia wraz z

4

pouczeniem o terminie i sposobie zaskarżenia wysokości określonej należności na

rzecz ZUS, której uiszczenie spowoduje możliwość wykreślenia hipoteki.

Rozpoznając powyższy wniosek organ rentowy decyzją z dnia 28 kwietnia 2010 r.

odmówił S. K. wydania decyzji określającej wysokość należności.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd pierwszej instancji

stwierdził, że odwołujący stał się, nabywając nieruchomość wpisaną do księgi

wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy S., dłużnikiem pozwanego.

Nieruchomość ta była i jest nadal obciążona dwiema hipotekami przymusowymi na

rzecz ZUS. Stając się dłużnikiem rzeczowym organu rentowego odwołujący stał się

również uprawnionym do domagania się wydania decyzji w przedmiocie wielkości

zadłużenia.

Wyrok ten w całości apelacją zaskarżył pozwany organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 17 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację. W ocenie Sądu Apelacyjnego istota

sporu w analizowanej sprawie sprowadzała się do rozstrzygnięcia, czy prawidłowo

organ rentowy odmówił S. K. wydania decyzji określającej wysokość należności.

Na wstępie niniejszych rozważań, Sąd powołał podstawy prawne orzeczenia.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585) Zakład wydaje

decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności ustalania

wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek, czy

też stwierdzenia wielkości istniejącego zadłużenia. Zgodnie z ust. 2 tegoż przepisu

od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według

zasad określonych w przepisach kodeksu postępowania cywilnego. W myśl ust. 3

odwołanie do sądu przysługuje również w razie niewydania decyzji w terminie 2

miesięcy, licząc od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie lub inne roszczenia.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 cyt. ustawy Zakład ma prawo do występowania z

wnioskiem założenie księgi wieczystej dla nieruchomości dłużnika zalegającego z

opłatą należności tytułu składek. W myśl ust. 2 cytowanego przepisu wystawione

przez Zakład dokumenty stwierdzając istnienie należności z tytułu składek oraz jej

wysokość są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości

stanowiącej własność zobowiązanego. Zgodnie z treścią ust. 3 dla zabezpieczenia

5

należności z tytułu składek Zakładowi przysługuje hipoteka przymusowa na

wszystkich nieruchomościach dłużnika, z uwzględnieniem ust. 3a i 3b. Podstawą

ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości

należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub o

odpowiedzialności następcy prawnego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego odwołujący miał prawo wiedzieć jakie jest jego

zadłużenie wobec organu rentowego, a tym samym jaka kwota pozwoli uwolnić

nieruchomość od obciążenia hipotecznego i to na podstawie decyzji

administracyjnej a nie pisma informacyjnego organu rentowego. Podstawą

formalnoprawną rzeczonej decyzji, w ocenie Sądu, był art. 83 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Katalog spraw, o których mowa w art. 83 jest bowiem

katalogiem otwartym, na co wskazują użyte przez ustawodawcę słowa „w

szczególności". Podzielić należy jednak pogląd, że ogranicza się on wyłącznie do

spraw indywidualnych, które swoją podstawę materialnoprawną wywodzą ze

stosownych ustaw i wchodzących w skład systemu ubezpieczeń społecznych (vide

Komentarz do Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, C.H. Beck, pod

redakcją B. Gudowskiej, J. Strusińskiej-Żukowskiej, Warszawa 2011, str.780). W

analizowanej sprawie podstawą materialnoprawną decyzji był art. 26 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, jako źródło zobowiązania dla dłużnika

rzeczowego organu rentowego, które powstało w związku ze zbyciem

nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową na rzecz zakładu.

Na powyższe orzeczenie organ rentowy wniósł skargę kasacyjną

zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 26 ust. 1, 2, 3, 3a i 3b i art. 83 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) polegające na uznaniu, że przepis art. 26

powołanej ustawy w związku z art. 83 ust. 1 tej ustawy stanowi materialnoprawną

podstawę wydania decyzji administracyjnej określającej wysokość zadłużenia

dłużnika rzeczowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niebędącego dłużnikiem

osobistym z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz na podstawie

naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy -

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. poprzez brak

6

ustosunkowania się w treści uzasadnienia wyroku do zarzutu naruszenia art. 3

ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece podniesionego w

apelacji organu rentowego i brak rozpatrzenia zarzutu naruszenia art. 47714

§ 2

k.p.c. podniesionego przez pełnomocnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

ustnie na rozprawie w dniu 17 listopada 2011 r. i wpisanego do protokołu

rozprawy, który to brak uzasadnienia uniemożliwia skontrolowanie wyroku Sądu

Apelacyjnego w powyższym zakresie przez Sąd Najwyższy. Wskazując na

powyższe organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrok Sąd Apelacyjnego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych należało

uchylić, bowiem wbrew stanowisku tego Sądu dłużnik rzeczowy organu rentowego

nie będący dłużnikiem osobistym z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie

jest związany z organem rentowym (ZUS) węzłem obligacyjnym, który ma swe

źródło w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd błędnie powołał się na

art. 26 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który miałby stanowić

materialną podstawę decyzji określającej wysokość zaległości wobec dłużnika

rzeczowego. W ocenie Sądu Najwyższego źródłem odpowiedzialność rzeczowej

odwołującego jest nic innego jak tylko wpis w księdze wieczystej poczyniony na

rzecz organu rentowego.

Powyższa konstatacja wynika z wymagań formalnych jakie obowiązują w

postępowaniu wieczystoksięgowym. Podstawowy w tej kwestii jest art. 31 ust. 1

ustawy o księgach wieczystych i hipotece określający minimum wymagań

formalnych obowiązujących w postępowaniu wieczystoksięgowym. W

przeciwieństwie do art. 32 powołanej ustawy przepis ten określa tylko formę

dokumentu stanowiącego podstawę wpisu, nie wspominając o jego treści. Rzecz

jednak w tym, że przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece, używając

pojęcia „dokument", nie definiują go. Wyjaśnienia należy więc poszukiwać w

przepisach art. 244-257 k.p.c. Analiza tych przepisów oraz art. 31 i 32 ustawy o

7

księgach wieczystych i hipotece, zwłaszcza zawartego w art. 32 ust. 2

sformułowania, że do wpisu stanu prawnego, jaki ma być w księdze wieczystej

ujawniony, wystarczy dokument, daje podstawę do wniosku, że chodzi o dokument

świadczący o istnieniu pewnego stanu prawnego. Oznacza to, że stan ten nie

może wynikać z twierdzeń osób zainteresowanych, lecz musi być odpowiednio

udowodniony i co do zasady z podpisem poświadczony notarialnie.

Do kategorii szczególnych dokumentów należy zaliczyć decyzje

administracyjne, jeśli dotyczą stanu prawnego nieruchomości. Wówczas ramy

kontroli sądu wieczystoksięgowego są podobne jak przy akcie notarialnym. Sąd

musi bowiem zbadać, czy decyzja spełnia wymagania formalne zawarte w art. 107

ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst

jedn.: Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), a więc m.in. czy została wydana

przez właściwy organ, we właściwej formie z wymaganymi podpisami i pieczęcią

urzędową w rozumieniu art. 250 § 1 k.p.c. oraz czy nie jest bezwzględnie

nieważna. W orzecznictwie utrwalił się pogląd, że sądy powszechne, w tym sądy

wieczystoksięgowe, są związane ostateczną decyzją. W tym miejscu wskazać

należy, że zgodnie z art. 6262

k.p.c. sam wniosek o wpis (czy wykreślenie) hipoteki

nie wymaga od organu rentowego podjęcia rozstrzygnięcia w formie decyzji,

jedynym zatem dokumentem wymaganym przez przepisy prawa przy dokonaniu

wpisu o wykreśleniu hipoteki jest wniosek wierzyciela bądź dłużnika rzeczowego

(właściciela nieruchomości) sporządzony według reguł przewidzianych, a zatem w

oparciu o dokumenty wskazane w art. 31 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i

hipotece. Zgodnie z powołanym przepisem takim dokumentem może być decyzja

organu rentowego określająca wysokość zobowiązania składkowego wydana na

mocy art. 83 ustawy systemowej. Mając powyższe na uwadze zasadniczą kwestią

wymagającą w niniejszej sprawie wyjaśnienia była zasadność podjęcia przez

organ rentowy decyzji określającej wielkość zadłużenia S.K., jako dłużnika

rzeczowego z tytułu nabycia nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową na

rzecz ZUS, tj. decyzja, która nie jest skierowana do dłużnika osobistego. Instytucja

hipoteki przymusowej uregulowana jest w ustawie z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz.U. z 1982 r. Nr 19, poz. 147 ze zm.), która w art. 110

stanowi, że hipotekę przymusową można uzyskać także na podstawie

8

tymczasowego zarządzenia sądu, postanowienia prokuratora, na mocy przepisów

szczególnych na podstawie decyzji, chociażby decyzja nie była ostateczna, albo

zarządzenia zabezpieczenia dokonanego na podstawie przepisów o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji. Taką szczególną regulację zawiera w art. 26 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie wnikając w szczegóły związane z istotą

hipoteki przymusowej (a taki charakter ma będące przedmiotem sporu

zabezpieczenie), stwierdzić trzeba, że jakkolwiek zabezpiecza ona należności

składkowe organu rentowego, to zgodnie z obowiązującymi w tym względzie

przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (mającej charakter lex

specialis w stosunku do ustawy o księgach wieczystych i hipotece) jej wpis

dokonywany jest na wniosek wierzyciela - właściwego organu rentowego - przez

Sąd Rejonowy na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, w tym samym trybie dokonywany jest wpis o wykreślenie

hipoteki. Analiza przepisów obu powołanych wyżej ustaw wskazuje, że sam

wniosek o wpis (czy wykreślenie) hipoteki nie wymaga od organu rentowego

podjęcia rozstrzygnięcia w formie decyzji, jedynym zatem dokumentem

wymaganym przez przepisy prawa przy wykreśleniu hipoteki jest wniosek

wierzyciela bądź dłużnika rzeczowego (właściciela nieruchomości) sporządzony

według reguł przewidzianych w ustawie o księgach wieczystych i hipotece.

Jak wynika z przytoczonych przepisów ustawy o księgach wieczystych i

hipotece oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie istnieje żadna

norma prawa materialnego uprawniająca organ rentowy do wydania decyzji

określającej wielkość zadłużenia S.K. jako dłużnika rzeczowego z tytułu nabycia

nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową na rzecz tego organu. W

niniejszej sprawie możliwe są dwa sposoby dokonania wpisu o wykreśleniu

hipoteki. Pierwszy na wniosek wierzyciela, drugi na wniosek właściciela

nieruchomości tj. dłużnika rzeczowego. Zarówno w pierwszej jak i w drugiej

sytuacji, w myśl przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece, w

szczególności art. 31 wystarczy jakikolwiek dokument potwierdzający wygaśnięcie

wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na nieruchomości. Niezasadne jest zatem

żądanie powoda wydania decyzji ustalającej wysokość zadłużenia powoda jako

dłużnika rzeczowego z tytułu nabycia nieruchomości obciążonej hipoteką

9

przymusową na rzecz ZUS, skoro na tym etapie, gdy dług zabezpieczony hipoteką

nie został zaspokojony przez dłużnika osobistego, czy tak jak w tym przypadku

dłużnika rzeczowego, taka decyzja nie stanowi dokumentu na gruncie przepisów

wieczystoksięgowych w oparciu, o który skuteczne byłoby wniesienie wniosku o

dokonanie wpisu o wykreśleniu hipoteki. Dlatego też uznać należy, że informacja

przekazana powodowi pismem z dnia 11 lutego 2010 r. o stanie konta,

wskazująca, jakie kwoty należy uregulować, aby zaspokoić wierzytelność

zabezpieczoną hipoteką stanowiła wystarczającą informację, zgodnie z którą

powód, jako dłużnik rzeczowy mógł zaspokoić wierzytelność, a następnie wystąpić

do organu rentowego o wydanie dokumentu potwierdzającego spełnienie tego

świadczenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

/tp/