II UK 87/12

Sygn. akt II UK 87/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwo Usług Metalowo-Budowlanych D.-B. Sp. z

o.o. w Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

przy udziale zainteresowanych: S. S. i in. , o składki na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 21 marca 2011 r. Sąd Okręgowy zmienił decyzje Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z 17 i 20 kwietnia 2009 r. i ustalił, że nie zachodzi

2

obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne przez Przedsiębiorstwo

Usług Metalowo-Budowlanych D.-B.Spółka z o.o. (zwane dalej wnioskodawcą) z

tytułu wypłat obejmujących diety i ryczałty za noclegi delegowanych do pracy poza

granicami kraju pracowników – […] (zwanych dalej zainteresowanymi). Podstawę

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca w latach 2006-2008 zawierał umowy o pracę z osobami z

różnych regionów Polski. Do osób tych należeli również zainteresowani, których

łączyły z wnioskodawcą umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowiskach

murarza i murarza-cieśli. W umowach tych miejsce wykonywania pracy określono

„na prowadzonych przez pracodawcę miejscach budów w obrębie Z." Po zawarciu

umów o pracę zainteresowani pracowali w Z., a następnie w Belgii, na co

dobrowolnie wyrazili zgodę. Praca zainteresowanych miała miejsce w

następujących okresach: S. S. - od 16 czerwca 2006 r. do 12 kwietnia 2008 r., w

tym od 1 sierpnia do 22 grudnia 2006 r. oraz od 8 stycznia do 23 lutego 2007 r. na

terenie Belgii; M. S. - od 4 lutego do 30 listopada 2008 r., w tym na terenie Belgii od

18 lutego do 14 marca 2008 r.; P. S. - od 26 października 2005 r. do 30 kwietnia

2006 r., w tym od 7 listopada do 23 grudnia 2005 r. na terenie Belgii; J. S. - od 14

stycznia do 23 maja 2008 r.; w tym na terenie Belgii od 18 lutego do 30 kwietnia

2008 r.; H. S. - od 11 września 2006 r. do 30 kwietnia 2008 r., w tym od 8 do 31

stycznia 2007 r., od 7 do 18 stycznia 2008 r. oraz od 5 lutego do 14 marca 2008 r.

na terenie Belgii; P. P. - od 16 września do 29 października 2005 r., w tym na

terenie Belgii od 26 września do 28 października 2005 r.; M. G. - od 16 września

2005 r. do 31 maja 2006 r., w tym od 26 września do 27 listopada 2005 r. na terenie

Belgii. Wnioskodawca uzyskiwał od zainteresowanych uprzednią zgodę na

świadczenie pracy w Belgii oraz informował ich o przysługujących z tytułu

skierowania do pracy poza granicami kraju świadczeniach, obejmujących zwrot

kosztów przejazdu, zakwaterowanie i wypłatę diet.

W tak ustalonym stanie faktycznym i powołując się na art. 18 ust. 1 ustawy z

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa)

oraz § 2 ust. 1 pkt 15 i 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia

18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania postawy wymiaru

3

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze

zmianami, zwanego dalej rozporządzeniem), Sąd Okręgowy stwierdził, że pierwszy

z powołanych przepisów rozporządzenia stanowi o wyłączeniu z podstawy wymiaru

składek diet i innych należności z tytułu podróży służbowej pracownika, drugi

natomiast zezwala na wyłączenie z podstawy wymiaru składek części

wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców, w

wysokości równej równowartości diety przysługującej z tytułu podróży służbowej

poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu. Sąd pierwszej instancji, odwołując się

do orzecznictwa Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 30 maja 2001 r., I PKN 424/00,

OSNAPiUS 2003 nr 7, poz. 172) i Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z dnia 4

października 2005 r., K 36/03, OTK-A 2005 nr 9, poz. 98), wskazał, że podróżą

służbową jest każdy wyjazd pracownika na polecenie pracodawcy poza

miejscowość, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce

pracy - w celu wykonywania zadania służbowego, a podróżą służbową poza

granice kraju - wykonywanie zadania określonego przez pracodawcę, poza

miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika. Sąd

Okręgowy stwierdził wreszcie, że wszyscy zainteresowani byli pracownikami

wnioskodawcy nie tylko w okresach pracy na terenie Belgii, ale również wcześniej i

później, wykonując obowiązki pracownicze na terenie Polski. Nie można więc

mówić w ich przypadku o pracy za granicą u polskiego pracodawcy. W tym

wypadku mamy bowiem do czynienia z pracownikami zatrudnionymi w polskim

zakładzie pracy, u polskiego pracodawcy - oddelegowanymi służbowo do pracy w

Belgii. W ramach delegacji wnioskodawca zapewniał zainteresowanym nocleg i

obciążały go diety, których wartość - zgodnie z § 2 pkt 15 rozporządzenia - nie

stanowi podstawy wymiaru składek.

Wyrokiem z dnia 8 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego od powyższego wyroku, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji i dodatkowo wskazując, że z uwagi na rodzaj prowadzonej

działalności wnioskodawca przewidywał możliwość wykonywania zleceń poza

granicami kraju i stąd konieczność dysponowania grupą pracowników

przygotowanych do wykonywania pracy poza jej stałym miejscem i wprowadzenia

do umów odpowiednich klauzul. Wnioskodawca określał termin, cel oraz warunki

4

podróży i pobytu, a także zadania do realizacji, w ramach delegacji zapewniał

pracownikom noclegi i wypłacał diety, a konkretnie wartość tego świadczenia

zgodnie z § 2 pkt 15 rozporządzenia.

W ocenie Sądu drugiej instancji, nawet gdyby przyjąć, że zainteresowani S.

S. i M. G. nie pracowali w Polsce, to - stosownie do poglądu wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09 - pracownik

zatrudniony za granicą u polskiego pracodawcy nie odbywa wprawdzie podróży

służbowej, ale w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne nie

uwzględnia się części wynagrodzenia za pracę odpowiadającej równowartości diet

z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił: I. naruszenie prawa

materialnego polegające na: 1) niewłaściwej wykładni art. 775

§ 1 k.p. wskutek

przyjęcia, że pracownicy zatrudnieni w Belgii wykonywali pracę w ramach podróży

służbowej, pomimo że z istoty łączących strony stosunków prawnych wynikało, iż

(nie) była to podróż służbowa, a pracownicy wyrazili zgodę na zmianę miejsca

pracy przewidzianego w umowach o pracę; 2) niewłaściwym zastosowaniu art. 775

§ 1 k.p. (w związku) z art. 18 ustawy systemowej w związku z § 2 pkt 15 i 16

rozporządzenia i przez to ustalenie, iż przychód osiągany przez zainteresowanych

z tytułu pracy wykonywanej za granicą nie stanowi podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne; II. naruszenie przepisów postępowania, tj. 378 § 1 w

związku z art. 328 § 2 k.p.c., które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez brak

ustosunkowania się do zarzutu apelacji, że zainteresowany M. G. nie pozostawał w

zatrudnieniu na ternie kraju, przez co nie można mówić o wykonywaniu zadania

służbowego w ramach stosunku pracy, ale o oddelegowaniu.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, lub o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i orzeczenie co do

istoty sprawy poprzez oddalenie odwołań od decyzji skarżącego.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, aczkolwiek nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogą być uznane za zasadne.

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c.

Taka konstrukcja zarzutu kasacyjnego może być uzasadniona uchybieniem sądu

drugiej instancji polegającym na nierozpoznaniu części zarzutów apelacji i

nieodniesieniu się do nich w uzasadnieniu orzeczenia i na takie uchybienie

skarżący wskazuje. Jednak, wbrew jego twierdzeniu, Sąd drugiej instancji odniósł

się do apelacyjnego zarzutu niepozostawania niektórych zainteresowanych w

zatrudnieniu na terenie kraju, uznając, że okoliczność ta nie ma znaczenia dla

wyniku sprawy, skoro - zgodnie z zaprezentowanym przez Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09 (OSNP 2011 nr 9-10, poz. 136) i

zacytowanym przez Sąd odwoławczy poglądem - pracownik zatrudniony za granicą

u polskiego pracodawcy nie odbywa podróży służbowej, jednakże w podstawie

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie uwzględnia się części

wynagrodzenia za pracę odpowiadającej równowartości diet z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju. Trafność odniesienia przez Sąd drugiej instancji

tego - wyrwanego z kontekstu rozważań - poglądu do istoty sprawy, w której

wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, nie leży w płaszczyźnie

przepisów, których obrazę podniesiono w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia

przepisów postępowania.

Uzasadnione okazały się natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego.

W myśl art. 18 ust. 1 ustawy systemowej oraz § 1 rozporządzenia podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników stanowi

przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych,

osiągany przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach

stosunku pracy, z wyłączeniem przychodów wymienionych w § 2 ust. 1

rozporządzenia. Wyłączeniem są objęte, między innymi, określone pkt 15 tego

przepisu - diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do

wysokości określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania

należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub

6

samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze

kraju oraz poza granicami kraju, z zastrzeżeniem niemającym znaczenia w

przedmiotowej sprawie oraz w pkt 16 - część wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców, z wyłączeniem nie znajdującym

w sprawie zastosowania - w wysokości równowartości diety przysługującej z tytułu

podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, określonej w

przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, z tym

zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych osób stanowiący

podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty przeciętnego

wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy.

W ocenie Sądów obu instancji, zainteresowani wykonywali pracę w Belgii w

ramach podróży służbowej poza granicami kraju, a tym samym wypłacane im z

tego tytułu diety i inne należności podlegały wyłączeniu z przychodu stanowiącego

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stosownie do § 2 pkt 15

rozporządzenia. Istotna dla rozstrzygnięcia tej kwestii jest zatem ocena, czy - przy

poczynionych w sprawie ustaleniach - podczas zatrudnienia w Belgii

zainteresowani istotnie pozostawali w podróży służbowej, czy też wykonywali

zatrudnienie za granicą u polskiego pracodawcy, co uzasadniałoby redukcję ich

przychodu według zasad określonych w § 2 pkt 16 rozporządzenia. Ze stanu

faktycznego sprawy wynika, że w spornych okresach zainteresowani nie pracowali

w określonych w umowach o pracę miejscach pracy w Polsce („na prowadzonych

przez pracodawcę miejscach budów w obrębie Z.”), ale wykonywali stacjonarnie

pracę w Belgii, praca ta była przez nich świadczona w zamkniętych i niekrótkich

(niekilkudniowych) okresach czasu, na budowach przy wykonywaniu czynności

określonych w umowach o pracę (murarza i murarza-cieśli), przy realizacji umów

zawartych przez wnioskodawcę, który przed rozpoczęciem wykonywania przez

zainteresowanych zatrudnienia poza granicami kraju każdorazowo i uprzednio

uzyskiwał na to ich zgodę. Zdaniem Sądu Najwyższego, takie ustalenia nie

pozwalają na przyjęcie, że zainteresowani pozostawali w podróży służbowej w

rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. Zgodnie z tym przepisem, pracownikowi wykonującemu

7

na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje

się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności

na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową.

Zagadnienie pojęcia podróży służbowej było już wielokrotnie przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego. W jego orzecznictwie przeważa aktualnie wykładnia

przyjęta w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP

11/08 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 166), zgodnie z którą art. 775

§ 1 k.p. wskazuje

na incydentalny, tymczasowy i krótkotrwały charakter podróży służbowej.

Wykonywanie zadania służbowego w rozumieniu tego przepisu nie jest tym samym

co wykonywanie wynikającej z zatrudnienia pracy określonego rodzaju (art. 22

k.p.), a stałe miejsce pracy w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. nie różni się od

umówionego miejsca pracy, o którym stanowi art. 29 § 1 pkt 2 k.p. Skoro tak, to

traci na znaczeniu badanie, czy miejsce pracy zapisane w umowie o pracę jest

adekwatne do rzeczywistego miejsca pracy pracownika. Z samego braku

dostosowania miejsca pracy określonego w umowie o pracę do rzeczywistego

miejsca wykonywania pracy, nie wynika, że pracownik jest w podróży służbowej

tylko z tego względu, że wykonuje pracę w miejscu innym niż określona w umowie.

Punktem ciężkości jest bowiem to, czy pracownik ma do wykonania zadanie w

podróży służbowej (art. 775

§ 1 k.p.), która w kompleksie jego obowiązków stanowi

zjawisko nietypowe, okazjonalne, czy też wykonuje pracę przez niekrótki czas w

innym miejscu (nawet za granicą) niż zapisane w umowie o pracę.

W wyroku z dnia 17 lutego 2012 r., III UK 54/11 (LEX nr 1157573) Sąd

Najwyższy, z powołaniem się na powyższą wykładnię, stwierdził, że pracownik -

zwłaszcza wykonujący prace budowlane lub remontowe - może być zatrudniony w

różnych miejscach pracy, gdyż jego zatrudnienie zależy od miejsca tych prac. Nie

ma przy tym przesądzającego znaczenia okoliczność, że miejsce pracy określone

w umowie o pracę nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy, gdyż z faktów (np.

porozumienia) mogą wynikać inne (choćby dorozumiane) ustalenia stron w tym

zakresie. Jeżeli więc pracownik umówił się z pracodawcą na wykonywanie pracy w

określonym miejscu, to nie jest to niestałe (a contrario do stałego z art. 775

§ 1 k.p.)

miejsce pracy. W takim przypadku nie znajdują do niego zastosowania przepisy

określające należności przysługujące z tytułu podróży służbowej (por. również

8

wyrok z dnia 22 lutego 2008 r., I PK 208/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 134, w

którym stwierdzono, że podróż służbową charakteryzuje jej odbywanie, po pierwsze

- poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym

miejscem pracy, po drugie - na polecenie pracodawcy, po trzecie - w celu

wykonania określonego przez pracodawcę zadania, przy czym wszystkie te cechy

muszą wystąpić łącznie; a także wyroki z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06,

OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97 oraz z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010

nr 19-20, poz. 233, w których stwierdzono, że o podróży służbowej można mówić

jedynie w przypadku delegowania narzuconego pracownikowi w drodze polecenia

zobowiązującego go do odbycia takiej podróży. Zawarte przez strony umowy o

pracę porozumienie co do wykonywania przez pracownika określonej pracy w

ramach delegowania przez pracodawcę prowadzi do okresowej zmiany ustalonego

w tej umowie rodzaju pracy oraz miejsca jej wykonywania. W takim przypadku

podjęcie się przez pracownika podróży połączonej z wykonywaniem określonej

pracy na podstawie zawartego z pracodawcą porozumienia nie jest podróżą

służbową w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p., do której znajdują zastosowanie przepisy

określające należności przysługujące pracownikowi z tytułu takiej podróży).

Poglądów tych nie podważa stanowisko zawarte w powołanym przez

wnioskodawcę w odpowiedzi na skargę kasacyjną wyroku z dnia 9 lutego 2010 r.,

I PK 157/09 (OSNP 2011 nr 15-16, poz. 200), gdyż zostało ono zajęte w innym

stanie faktycznym i odnosiło się do potraktowania zgody pracownika na

wynagrodzenie walutowe za pracę wykonywaną poza granicami kraju za

prowadzącą do zmiany ustalonego w umowie miejsca świadczenia pracy. Z kolei

pogląd zaprezentowany w powołanym przez Sąd drugiej instancji wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09 (OSNP 2011 nr 9-10, poz.

136) odnosi się do wyłączeń określonych w § 2 pkt 16 rozporządzenia, który

pozwala na redukowanie podstawy wymiaru składek nie o diety i inne należności

wypłacone pracownikowi z tytułu podróży służbowej, jak czyni to § 2 pkt 15

rozporządzenia, ale o równowartość diety przysługującej z tytułu podróży służbowej

poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu za granicą pracownika zatrudnionego

u polskiego pracodawcy.

9

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815

§

1 zdanie pierwsze k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto

na odpowiednio stosowanym art. 98 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.