IV CSK 303/12

Sygn. akt IV CSK 303/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa Gminy B. - Zarządu Mienia Komunalnego

przeciwko T. Ż.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 28 września 2011 r. Sąd Okręgowy w B. zasądził od

pozwanej T. Ż. na rzecz powódki Gminy B. kwotę 66.355,70 złotych z ustawowymi

odsetkami od dnia 5 listopada 2010 r. odpowiadającą wartości czynszu za

zajmowany lokal nr 60 przy ul. Z. 11 za lata 2000 – 2006. Jednocześnie Sąd

Okręgowy umorzył postępowanie w zakresie kwoty 30.358,75 złotych oraz oddalił

powództwo wobec pozwanej E. W.

Jak ustalił Sąd Okręgowy, decyzją wydaną w dniu 15 stycznia 1985 r. T. Ż.

uzyskała przydział lokalu przedmiotowego lokalu mieszkalnego, a uprawnioną do

jego zajmowania była także jej córka E., obecnie z męża W. W dniu 18 września

1997 r. powódka wypowiedziała najem tego lokalu, a wyrokiem z dnia 15

października 1997 r. Sąd Rejonowy nakazał powódce opróżnienie i wydanie lokalu,

do którego doszło dopiero w dniu 3 sierpnia 2006 r. Sąd Okręgowy uznał

powództwo wobec T. Ż. za uzasadnione w znacznej części. Odnosząc się do

zarzutu przedawnienia roszczenia, Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 18

ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., Nr 31,

poz. 266 ze zm., dalej jako u.o.p.pl.), osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego

są obowiązane do dnia opróżnienia lokalu, co miesiąc uiszczać odszkodowanie

w wysokości czynszu właściciel mógłby otrzymać z tytułu najmu. Podkreślił,

że przepis ten odkreśla jedynie wysokość należnego świadczenia, nie przesądza

zaś o okresowym jego charakterze. Dochodzona pozwem kwota została wyliczona,

zgodnie z art. 18 ust. 2 u.o.p.l. i odpowiada wartości czynszu za dochodzony okres.

Ponieważ pozwana E. W. w okresie objętym pozwem nie zajmowała

przedmiotowego lokalu, Sąd Okręgowy uznał, że nie ma podstaw do obciążania jej

obowiązkiem zapłaty odszkodowania.

Pozwana T. Ż. wniosła apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Zarzuciła w niej naruszenie art. 18 ust. 1 u.o.p.l. oraz art. 225, 224 § 1, 232 oraz

316 § 2 k.p.c. przez otwarcie na nowo rozprawy przez Sąd pierwszej instancji,

zobowiązanie powódki do przedłożenia dokumentów potwierdzających zasadność

dochodzonego roszczenia a w końcu dopuszczenie dowodu z tych dokumentów.

3

Wyrokiem z dnia 23 lutego 2012 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki.

Uznał, że dowody przedstawione przez powódkę po otwarciu na nowo zamkniętej

rozprawy stanowiły jedynie rozwinięcie wyliczeń wysokości odszkodowania, jakie

zostały złożone w odpowiedzi na zarzuty zawarte w sprzeciwie pozwanych od

nakazu zapłaty i dlatego zarzucanego uzupełnienia materiału dowodowego nie

można traktować jako naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na

wynik postępowania. Odnosząc się do zarzutu przedawnienia roszczenia, Sąd

Apelacyjny wskazał, że w uchwałach z dnia 24 października 1972 r., III CZP 70/72

(OSNCP 1973, nr 6, poz. 102) oraz z dnia 18 kwietnia 1974 r., III CZP 20/74

(OSNCP 1974, nr 12, poz. 208) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że roszczenia

właściciela z tytułu bezumownego korzystania z jego rzeczy, które mogą powstać

w razie korzystania z niej po wygaśnięciu stosunku najmu czy dzierżawy, nie są

roszczeniami o świadczenia okresowe i przedawniają się z upływem 10 – o

letniego terminu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stanowisko to jest aktualne także

pod rządem przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. W wypadku wygaśnięcia

umowy najmu, najem przestaje istnieć, a korzystający nadal z cudzej rzeczy

(lokalu), której pomimo obowiązku nie zwraca właścicielowi, powinien płacić mu,

zgodnie z przepisem ustawy, odszkodowanie, które jest świadczeniem

jednorazowym za cały okres korzystania. Dlatego Sąd Apelacyjny podzielił

stanowisko Sądu pierwszej instancji, że żądanie powoda znajduje oparcie w treści

art. 18 ust. 1 u.o.p.l.

Pozwana T. Ż. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego.

Zarzuciła w niej naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 316 § 2, 225, 232 dz. 2

k.p.c. przez niedostatecznie wnikliwą ocenę i rozważenie wszystkich zarzutów

apelacji i nieuwzględnienie, że otwarcie rozprawy na nowo z uwagi na stwierdzenie

nieudowodnienia wysokości roszczenia i przeprowadzenie przez sąd dowodu z

urzędu wyłącznie w interesie jednej ze stron, stanowi uchybienie procesowe, które

daje podstawę do zakwestionowania dowodów przeprowadzonych w wyniku tych

czynności. W ramach podstawy wymienionej w art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwana

zarzuciła: błędną wykładnię art. 18 ust.1 u.o.p.l. przez uznanie, że przewidziane w

tym przepisie roszczenie jest roszczeniem o świadczenie jednorazowe;

niezastosowanie art. 117 § 2 k.c., pomimo że roszczenie powódki uległo

4

trzyletniemu przedawnieniu; niewłaściwe zastosowanie art. 455, 481 § 1 w zw. z

art. 482 § 1 k.c. na skutek nieuwzględnienia, że roszczenie powódki mogło stać się

wymagalne dopiero po wezwaniu pozwanej do spełnienia świadczenia, w

konsekwencji nieuzasadnione przyjęcie do kapitalizacji odsetek liczonych od dnia 4

listopada 2007 r. do dnia 10 lutego 2010 r.; niewłaściwe zastosowanie art. 32 ust. 1

i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP na skutek nieuwzględnienia, że działanie sądu z

urzędu prowadziło do naruszenia prawa do bezstronnego sądu oraz naruszenia

zasady równego traktowania stron.

Na tych podstawach pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i jego zmianę przez oddalenie w całości powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przytoczonego w skardze kasacyjnej art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

wynika powinność Sądu drugiej instancji rozpoznania sprawy w granicach apelacji.

Oznacza to, między innymi, nakaz wzięcia pod uwagę, rozważenia i oceny

wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Wówczas obrazę tego

przepisu stanowi nierozpoznanie zarzutów apelacji (zob. m.in.: postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01, OSNC 2004, nr 10,

poz. 161 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1998 r., III CKN 372/97,

niepubl., z dnia 23 lutego 1998 r., II CKN 284/97, niepubl.; z dnia 17 lipca 2009 r.,

IV CSK 110/09, niepubl.; z dnia 23 listopada 2011 r., IV CSK 157/11 oraz z dnia

2 lutego 2012, II CSK 303/11 niepubl.). Tymczasem w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. łączy się jedynie z nie dość wnikliwą oceną

wszystkich zarzutów apelacji.

Innym usprawiedliwieniem naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. związanym z treścią

art. 316 § 2, 225 oraz 232 zdanie drugie k.p.c. jest nieuwzględnienie jednego

z zarzutów apelacji, dotyczącego otwarcia na nowo zamkniętej rozprawy

i przeprowadzenia z urzędu nowych dowodów. Przepis art. z art. 232 zdanie

drugie k.p.c. pozostawia sądowi możliwość inicjatywy dowodowej z urzędu. Decyzja

o dopuszczeniu dowodu z urzędu nie została jednak pozostawiona do swobodnego

uznania sądu, a określona w tym przepisie możliwość oznacza powinność

5

dopuszczenia dowodu z urzędu w sytuacji, w której istnieją szczególnie

uzasadnione przyczyny nakazujące jej podjęcie w celu prawidłowego wyjaśnienia

sprawy. Ocena wyjątkowości sytuacji musi odnosić się do konkretnych okoliczności

danej sprawy, a zarazem powinna pozostawać w zgodzie z celem i zasadami

procesu. Pomimo wielu zmian ustawodawczych wzmacniających zasadę

kontradyktoryjności, pozostawiono w systemie prawnym opisaną regulację, która

jest wyrazem nadal funkcjonującej w ograniczonym zakresie zasady prawdy

materialnej. Wśród tych wyjątkowych sytuacji kwalifikowanych w orzecznictwie

Sądu na użytek wykładni art. 232 zdanie drugie k.p.c. wymienia się także wysokie

uprawdopodobnienie zasadności dochodzonego (zob. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 5 września 2008 r., I CSK 117/08, niepubl. oraz z dnia 15 stycznia 2010 r.,

I CSK 199/09, niepubl. z dnia 22 marca 2012 r., IV CSK 330/11, niepubl.). Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 2006 r. (sygn. akt III CK 341/05, OSNC

2006/10/174) oceniając krytycznie próby ograniczania zakresu stosowania art. 232

zdanie drugie k.p.c., wskazał ponadto, że władza sędziego, w tym wypadku

określona przez ustawodawcę w sposób bliski dyskrecjonalności, nie może być

w drodze wykładni zwężana lub w inny sposób ograniczana; jeżeli ustawodawca

chciałby tę władzę zredukować albo wyznaczyć jej granice, musiałby uczynić to

wyraźnie. Teza ta dałaby się uzasadnić, ale tylko wtedy, gdy sąd, mimo oczywistej

potrzeby albo wręcz konieczności, nie podjął inicjatywy dowodowej z urzędu; w tych

wyjątkowych sytuacjach można twierdzić - powołując się na interes publiczny

– że uprawnienie sądu staje się jego obowiązkiem. Można wówczas sądowi

zarzucać niedopuszczenie jakiegoś dowodu z urzędu, mimo że zachodziły ku temu

powody, nie można natomiast wytykać mu, że jakiś dowód dopuścił, czyli

że skorzystał z przyznanej mu dyskrecjonalnie władzy (por. także uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC

2000, nr 11, poz. 195 oraz wyroki z dnia 5 listopada 1997 r., III CKN 244/97, OSNC

1998, nr 3, poz. 52; z dnia 10 października 1997 r., II CKN 378/97, OSP 1998, nr 6,

poz. 111; z dnia 25 maja 2011 r. IV CSK 397/10, niepubl.). W judykaturze Sądu

Najwyższego podkreśla się, że dopuszczenie przez sąd dowodu z urzędu nie może

być uznane co do zasady za działanie naruszające bezstronność sądu i zasadę

równości stron. Nie można też sądowi zarzucać, naruszenia przepisów

6

postępowania jedynie przez dopuszczenie dowodu z urzędu tj. wytykać mu,

że skorzystał z przysługującego mu uprawienia. Natomiast ewentualne naruszenie

z tego powodu równowagi stron, zasady kontradyktoryjności, czy obowiązku

bezstronności podlega na zarzut strony badaniu indywidualnie w okolicznościach

każdego przypadku (zob. wyrok wymieniony wyrok z dnia 22 marca 2012 r.).

Oceniając w tym kontekście zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące otwarcia

zamkniętej rozprawy i przeprowadzenia z urzędu dowodów uzupełniających, należy

przyjąć, iż nie doszło do naruszenia przepisów postępowania, a także nie doszło

do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów Konstytucji RP.

Zważyć bowiem trzeba, że przedstawione przez powoda zestawienie obrazowało

wysokość dochodzonego roszczenia, a jak wskazał Sąd drugiej instancji, dowody

dołączone po otwarciu na nowo rozprawy nie wnosiły do sprawy nic nowego

i istotnego, a w zasadzie były rozwinięciem wyliczeń przedstawionych przez

powódkę w odpowiedzi na zarzuty zawarte w sprzeciwie pozwanej złożonym od

nakazu zapłaty. Poza tym, pozwana kwestionowała wysokość dochodzonego

roszczenia przede wszystkim w związku z przyjmowaną podstawą ustalania

odszkodowania odpowiadającą wysokości czynszu najmu.

Wobec podniesienia w skardze kasacyjnej zarzutu bezpodstawnej

kapitalizacji odsetek ustawowych od dnia 4 listopada 2007, kiedy możliwość ta

mogłaby powstać dopiero po wezwaniu pozwanej do spełnienia świadczenia,

należy przede wszystkim podkreślić brak stosownych ustaleń co do wezwania

pozwanej do zapłaty świadczenia odszkodowawczego. Można wobec tego jedynie

podnieść, że przyjęcie istnienia stanu opóźnienia jest możliwe wówczas, gdy

dłużnik nie spełnia w terminie świadczenia pieniężnego określonego co do

wysokości. Warunkiem istnienia stanu opóźnienia dłużnika w spełnieniu

świadczenia pieniężnego jest to, aby dłużnik znał treść obowiązku, jaki ma spełnić

(wysokość świadczenia pieniężnego) względnie czynniki, które pozwalają ustalić

wysokość tego świadczenia. Tę wiedzę uzyskuje dłużnik bez wątpienia z chwilą

dotarcia do niego wezwania do zapłaty wystosowanego przez wierzyciela

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r., III CSK 308/09, niepubl.

por. też wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 marca 1998 r., III CKN 330/97,

7

niepubl; z dnia 15 stycznia 2004 r., II CSK 352/02, niepubl. oraz z dnia 10 lutego

2010 r., V CSK 269/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 13).

Słusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej błędną wykładnię art. 18 ust. 1

u.o.p.l. i uznanie, że przewidziane w tym artykule roszczenia przedawniają się

w dziesięcioletnim terminie, a przez to także, niezastosowanie do tego roszczenia

art. 117 § 2 k.c., przewidującego trzyletni termin przedawnienia. Kwestie dotyczące

odszkodowania za zajmowanie lokalu bez tytułu prawnego były wielokrotnie

przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego na tle różnych stanów prawnych.

W wymienionej przez Sąd drugiej instancji uchwale z dnia 18 kwietnia 1974 r. Sąd

Najwyższy przyjął, że należności za korzystanie z lokalu po wygaśnięciu stosunku

najmu nie stanowią świadczeń okresów w rozumieniu art. 118 k.c. Stanowisko to

było usprawiedliwiane między innymi brakiem uregulowań ustawowych,

pozwalających uznać, iż należności te mają charakter okresowy. Dopiero zmiany

wprowadzone od dnia 1 stycznia 1988 r. do art. 17 ustawy z dnia 10 kwietnia

1974 r. Prawo Lokalowe (tekst jedn. Dz. U. z 1988 r., Nr 30, poz. 165 ze zm.

– dalej jako Pr. lok.) - który nakładał na osoby korzystające bez tytułu prawnego

z lokalu obowiązek opłacania wynagrodzenia miesięcznego według stawek

czynszu określonych dla tego lokalu lub w szczególnych okolicznościach

w wysokości ich wielokrotności - dały uzasadnione podstawy do uznania,

że odszkodowanie za dalsze korzystanie z lokalu bez tytułu prawnego ma

charakter okresowy.

Do art. 17 pr. lok., mówiącego o „miesięcznej” zapłacie, nawiązał Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 7 stycznia 1998 r. w sprawie III CZP

62/97 (OSNC 1998/6/91) wskazując, że z uwagi na cel art. 18 ust. 3 ustawy z dnia

z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych

(jedn. tekst Dz. U. z 1998 r., Nr 120, poz. 787 ze zm. dalej jako u.o.n.l.) trzeba

przyjąć, iż od dnia wyrokowania do dnia opróżnienia lokalu zasądzone

odszkodowanie powinno przybierać postać świadczeń okresowych i roszczenie

z tego tytułu przedawnia się w terminie właściwym dla świadczeń okresowych

(art. 118 k.c.). Podobnie Sąd Najwyższy ocenił przewidziane w art. 33 ust.1 u.o.n.l.

odszkodowanie, uznając, że przez użycie w tym przepisie częstotliwej formy,

że najemca powinien „uiszczać” odszkodowanie w wysokości odpowiadającej

8

czynszowi , jaki powinien był płacić, gdyby nie wytoczono powództwa o rozwiązanie

najmu i nakazanie przez sąd opróżnienia lokalu, zasądzone świadczenie powinno

przybierać, wzorem czynszu, postać świadczeń okresowych z terminem

przedawnienia właściwym dla tych świadczeń. Kontynuacją tych rozwiązań jest

art. 18 ust. 1 u.o.p.l.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 maja 2012 r. (sygn. akt

IV CSK 490/11, niepubl.), art. 18 ust. 1 i 2 u.o.p.l. reguluje szczególną

odpowiedzialność odszkodowawczą byłego lokatora zajmującego lokal bez tytułu

prawnego. Odpowiedzialność tę kwalifikuje się jako odpowiedzialność ex contractu

opartą na zasadach art. 471 k.c. za naruszenie obowiązku zwrotu lokalu po

wygaśnięciu tytułu prawnego do korzystania z niego, zmodyfikowaną

postanowieniami dotyczącymi wysokości (odpowiadającej wysokości czynszu

– art. 18 ust. 1 u.o.p.l.) i sposobu spełniania świadczenia (co miesiąc – art. 18 ust. 1

u.o.p.l.) odszkodowawczego, odpowiadającego wysokości czynszu. Natomiast

hipotezą art. 18 ust. 3 u.o.p.l. objęte są przypadki, kiedy wobec osób uprawnionych

do lokalu zamiennego albo socjalnego sąd orzekł o wstrzymaniu wykonania

opróżnienia lokalu do czasu przedstawienia im takiego lokalu. Ponieważ

zachowania osób zajmujących lokal mieszkalny uprawnionych do lokalu socjalnego

lub zamiennego, do czasu dostarczenia tych lokali - nie można uznać za działanie

bezprawne, pomimo użytego w ustawie (art. 18 ust. 3 ) sformułowania, że osoby

uprawnione do lokalu zamiennego lub socjalnego „opłacają odszkodowanie”,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że byłego lokatora i właściciela

łączy szczególnego rodzaju stosunek zobowiązaniowy, którego treścią jest

zapewnienie właścicielowi określonego, również płatnego periodycznie (co miesiąc

- art. 18 ust. 1 u.o.p.l.) wynagrodzenia za dalsze korzystanie z lokalu (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2007 r., III CZP 121.07, OSNC 2008/12/137

oraz wyrok z dnia 19 czerwca 2008 r., V CSK 31/08, OSNC-ZD, 2009/10/12).

Do obu uregulowanych w art. 18 ust. 2 i 3 u.o.p.l. obowiązków byłego

lokatora ma zastosowanie art. 18 ust. 1 u.o.p.l. przewidujący miesięczną płatność

świadczeń, określonych zbiorczo jako świadczenia odszkodowawcze.

9

Według przyjmowanych w piśmiennictwie kryteriów, świadczenie jest

okresowe, jeżeli polega na periodycznym dawaniu uprawnionemu w czasie trwania

określonego stosunku prawnego pieniędzy lub rzeczy oznaczonych co do gatunku,

których ogólna ilość nie jest z góry określona. Taki charakter mają świadczenia

określone w art. 18 ust. 1 u.o.p.l., które zgodnie z postanowieniami ustawy, osoba

zajmująca lokal obowiązana jest uiszczać miesięcznie, aż do czasu opuszczenia

lokalu. Nadanie przewidzianym w art. 18 ust. 1 u.o.p.l. świadczeniom

odszkodowawczym charakteru świadczeń okresowych, uzasadnia zastosowanie

do ich dochodzenia, właściwego dla nich, trzyletniego terminu przedawnienia

przewidzianego w art. 118 k.c.

Poza tym zakresem pozostaje uzupełniające odszkodowanie przewidziane

w art. 18 ust. 2 zdanie drugie u.o.p.l. Jak wynika z treści art. 18 ust. 1 u.o.p.l.,

trzyletni termin przedawnienia odnosi się wyłącznie do odszkodowania

odpowiadającego wysokości czynszu, jaki właściciel mógłby otrzymać z tytułu

najmu lokalu. Wysokość tej szkody zależy od indywidualnych okoliczności każdej

sprawy, a przede wszystkim od warunków na jakich właściciel, na określonym

rynku najmu, mógłby wynająć konkretne mieszkanie, w tym od możliwości

wliczenia do czynszu opłat niezależnych od właściciela ponoszonych przez niego

za dostawy do lokalu energii , gazu, wody oraz odbiór ścieków, odpadów

i nieczystości stałych. Wobec oparcia skargi kasacyjnej wyłącznie na naruszeniu

art. 18 ust. 1 u.o.p.l. można jedynie podnieść, iż jeżeli odszkodowanie

odpowiadające wysokości czynszu, jaki mógłby otrzymać właściciel z najmu tego

lokalu, nie pokrywa poniesionych strat, może on stosownie do treści art. 18 ust. 2

u.o.p.l., żądać na ogólnych zasadach odszkodowania uzupełniającego od osoby

zajmującej lokal bez tytułu prawnego. Do dochodzonego na tej podstawie

odszkodowania uzupełniającego art. 18 ust. 1 u.o.p.l. nie ma zastosowania.

Z tych wszystkich względów, ponieważ część zarzutów skargi kasacyjnej

okazała się uzasadniona, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł

jak wyżej.

10

es