V KK 139/12

Sygn. akt V KK 139/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Cesarz

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Kazimierz Klugiewicz

SSA del. do SN Dariusz Czajkowski

Protokolant Joanna Sałachewicz

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie K. M.

skazanego z art. 148 § 1 kk w zw. z art. 64 § 1 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 6 listopada 2012r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 listopada 2011 r., zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego

z dnia 1 lipca 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia

wydanego na podstawie art. 77§2 kk (pkt 1 wyroku) i przekazuje

sprawę w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania;

2. oddala kasację jako oczywiście bezzasadną w części

dotyczącej utrzymania w mocy wyroku Sądu Okręgowego (pkt 2

wyroku), zwalniając skazanego od kosztów sądowych

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 1 lipca 2011r., Sąd Okręgowy uznał Krzysztofa M. za

winnego tego, że w nocy na 10 września 2010r., działając z zamiarem

bezpośrednim, w wyniku kilkukrotnego zadania ciosów młotkiem w głowę, dokonał

zabójstwa M. M., która zmarła śmiercią gwałtowną z powodu doznanych obrażeń

czaszkowo-mózgowych w postaci złamania kości twarzoczaszki oraz mózgoczaszki,

krwawienia podpajęczynówkowego i do układu komorowego mózgu, przy czym

czynu tego dopuścił się przed upływem 5 lat od odbycia ponad 8 lat z kary łącznej

10 lat pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w sprawie III

K … za przestępstwa podobne z art. 280§1 kk i 155 kk – tj. popełnienia zbrodni z

art. 148§1 kk w zw. z art. 64§1 kk i wymierzył mu za to karę dożywotniego

pozbawienia wolności z zaliczeniem na jej poczet tymczasowego aresztowania od

dnia 11 września 2010r.

Od tego wyroku apelacje wnieśli obrońca oskarżonego i pełnomocnik

oskarżyciela posiłkowego S. M.

Obrońca zarzucił wyrokowi: 1) naruszenie przepisów postępowania, które

miało wpływ na jego treść (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności, art. 2§2 kpk w zw. z art. 4 i 410 kpk, art.

391§1 kpk w zw. z art. 333§2 i 366§1 kpk, art. 4 i art.7 kpk, art. 195 kpk, art. 196§3

kpk w zw. z art. 4 i 2§2 kpk oraz 366§1 kpk), 2) błąd w ustaleniach faktycznych

przyjętych za podstawę wyroku, który miał wpływ na jego treść, polegający na

ustaleniu sprawstwa i winy oskarżonego, pomimo nieusunięcia wątpliwości co do

istotnych okoliczności sprawy. Z ostrożności procesowej obrońca podniósł też

zarzut rażącej niewspółmierności kary, będącej skutkiem nieuwzględnienia szeregu

okoliczności łagodzących. Wniósł w konkluzji o uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o

zmianę wyroku i znaczne obniżenie wymiaru kary adekwatnie do stopnia winy i

szkodliwości społecznej.

Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, skarżąc wyrok na niekorzyść

oskarżonego w części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze, sformułował w apelacji

zarzut rażącej obrazy przepisu art. 77§2 kk w zw. z art. 53 kk, poprzez

niewyznaczenie surowszych ograniczeń do skorzystania przez K. M. z

3

warunkowego zwolnienia, niż przewidziane w art. 78 kk, w sytuacji, gdy w sprawie

zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 77§2 kk i

spełnione zostały wszelkie przesłanki do wyznaczenia surowszych ograniczeń,

albowiem przemawia za tym:

- ocena osoby oskarżonego, jego szczególna demoralizacja, uprzednia

karalność za przestępstwo przeciwko życiu popełnione na szkodę osoby najbliższej

i bez żadnego powodu, pod wpływem środków odurzających i substancji

psychoaktywnych, wobec którego proces resocjalizacji okazał się bezskuteczny, a

także zaburzenia osobowości oskarżonego, brak poczucia winy i odpowiedzialności

oraz obniżony samokrytycyzm,

- okoliczności popełnienia przestępstwa pod wpływem substancji

psychoaktywnych, drastyczne zachowanie oskarżonego polegające na zadaniu

ofierze uderzeń młotkiem, czym naraził ją na znaczne cierpienia fizyczne,

- negatywna prognoza kryminologiczna przy uwzględnieniu, że oskarżony

przez 8 lat był poddawany procesowi resocjalizacji, który okazał się bezskuteczny,

a ponadto nie ma on żadnej motywacji do podjęcia leczenia odwykowego, mimo że

zdaje sobie sprawę ze skutków zażywania środków odurzających i

psychotropowych,

- zapobiegawcze i wychowawcze oddziaływanie na oskarżonego rozumiane

tak, że wymierzona mu kara winna mieć przede wszystkim charakter eliminacyjny,

aby uniemożliwić mu popełnienie kolejnych przestępstw w przyszłości.

Skarżący wniósł końcowo o zmianę wyroku poprzez zawarcie w nim

dodatkowego rozstrzygnięcia, zgodnie z którym oskarżony będzie mógł skorzystać

z warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary dożywotniego pozbawienia

wolności po odbyciu co najmniej 40 lat tej kary.

Po rozpoznaniu obu tych środków odwoławczych Sąd Apelacyjny wyrokiem z

dnia 30 listopada 2011r., zmienił zaskarżony wyrok zgodnie z wnioskiem apelacji

pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego w ten sposób, że na podstawie art. 77§2

kk zastrzegł, iż K. M. nabędzie prawo do ubiegania się o warunkowe zwolnienie

dopiero po odbyciu 40 lat kary pozbawienia wolności. W pozostałym zakresie

utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

Obrońca oskarżonego złożył kasację od prawomocnego wyroku, podnosząc

zarzuty rażącego naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ

na jego treść, tj.:

4

1. art. 434§ 1 zd. 2 kpk, polegającego na orzeczeniu przez Sąd odwoławczy na

niekorzyść oskarżonego pomimo stwierdzenia uchybień niepodniesionych w

środku odwoławczym pochodzącym od pełnomocnika oskarżyciela

posiłkowego;

2. art. 454§2 kpk, polegającego na orzeczeniu przez Sąd odwoławczy surowszej

kary pozbawienia wolności, pomimo zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji;

3. art. 454§3 kpk, polegającego na zaostrzeniu przez Sąd odwoławczy kary

dożywotniego pozbawienia wolności przez wyznaczenie surowszego

ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia,

niż przewidziane w art. 78 kk;

4. art. 7 kpk, polegającego na przyjęciu wadliwych kryteriów oceny

wiarygodności zeznań świadka J. P. w zakresie, w jakim świadek zeznała, że

na młotku nie było śladów krwi pokrzywdzonej;

5. art. 366§1 kpk, polegającego na zaniechaniu wyjaśnienia przez Sąd

odwoławczy wszystkich okoliczności sprawy, w tym kiedy i w jakich

okolicznościach na ujawnionym młotku znalazły się ślady krwi pokrzywdzonej

oraz kiedy w odbytnicy i pochwie pokrzywdzonej znalazły się ujawnione tam

substancje biologiczne, w jakich okolicznościach te substancje się tam

znalazły oraz od kogo pochodziły;

6. art. 410 kpk, polegającego na braku uwzględnienia przez Sąd odwoławczy

całokształtu ujawnionych okoliczności, także tej, że zwłoki pokrzywdzonej

zostały ujawnione w pozycji kolanowo-łokciowej oraz, że w wymazie z

odbytnicy ujawniono obecność enzymu kwaśnej fosfatazy oraz antygen

prostaty, składniki m. inn. nasienia ludzkiego, natomiast w wymazie z pochwy

ujawniono DNA nasienia męskiego i w żadnym z tych wymazów nie ujawniono

DNA K. M.

Na wypadek nieuwzględnienia tych zarzutów autor kasacji podniósł nadto

zarzut rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, które mogło mieć

istotny wpływ na jego treść, tj. art. 77§2 kk w zw. z art. 3 kk, polegającego na

orzeczeniu przez Sąd Apelacyjny ograniczenia co do możliwości ubiegania się o

warunkowe zwolnienie w ten sposób, że skazany nabędzie prawo do ubiegania się

o nie dopiero po odbyciu 40 lat kary pozbawienia wolności, co wbrew art. 77§2 kk

5

całkowicie wyłącza prawo do ubiegania się o warunkowe zwolnienie, a czemu

sprzeciwia się zasada humanitaryzmu i poszanowania godności człowieka.

W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzutowi ujętemu w pkt 1 nie można odmówić słuszności. Wywód należy

rozpocząć od oczywistego stwierdzenia, że wyznaczając na podstawie art. 77§2 kk

surowsze ograniczenie co do skorzystania przez K. M. z warunkowego zwolnienia

niż przewidziane w art. 78§3 kk, Sąd Apelacyjny orzekł na jego niekorzyść.

Ograniczenie to jest elementem orzeczenia o karze, określającym po jakiej części

odbytej kary pozbawienia wolności skazany będzie uprawniony do ubiegania się o

warunkowe zwolnienie. W niniejszym wypadku zastrzeżenie zawarte w wyroku

podwyższa o 15 lat ustawowy limit tej części kary wyznaczony przepisem art. 78§3

kk dla skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Stanowi ono w

całokształcie orzeczenia o karze istotny składnik pogarszający sytuację prawną

skazanego. Orzekanie w tej kwestii na niekorzyść powinno respektować wszystkie

warunki określone w art. 434§1 kk. Przede wszystkim musi mieścić się w granicach

zaskarżenia na niekorzyść, a więc w granicach wyznaczonych także treścią

zarzutów zawartych w środku odwoławczym wniesionym przez pełnomocnika

oskarżyciela posiłkowego.

Jak wynika ze sformułowań zamieszczonych w apelacji wniesionej na

niekorzyść, skarżący wyartykułował rozbudowany zarzut rażącej obrazy przepisu

art. 77§2 kk w zw. z art. 53 kk, przez niezaostrzenie warunków ubiegania się o

warunkowe zwolnienie, mimo zaistnienia in concreto szczególnie uzasadnionego

wypadku, przemawiającego za wprowadzeniem stosownego orzeczenia do wyroku.

Sąd Apelacyjny stwierdził w uzasadnieniu wyroku, że zarzut obrazy prawa

materialnego jest nietrafny, a jeśli skarżący dążył do zmiany skarżonego wyroku

przez orzeczenie surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z

warunkowego zwolnienia, to powinien był wysunąć zarzut błędu w ustaleniach

faktycznych „co do braku występowania szczególnie uzasadnionego przypadku” w

rozumieniu art. 77§2 kk. Sąd odwoławczy wyraźnie oddzielił obie kategorie

zarzutów, wręcz przeciwstawił je w uzasadnieniu w ujęciu słownym: „zarzut obrazy

prawa materialnego tj. art. 77§2 kk w zw. z art. 53 kk zamiast zarzut błędu w

ustaleniach faktycznych” (k. 859v). Potwierdził tym sformułowaniem, że w apelacji

6

dostrzegał tylko zarzut wskazujący na naruszenie przepisu prawa materialnego, nie

zaś zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, który celniej wyrażałby granice i

intencje skarżenia wyroku. Niemniej jednak, kontynuując wywód Sąd Apelacyjny

stwierdził, że są powody do uwzględnienia wniosku apelacji o ograniczenie

skazanemu możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie i dlatego zmienił

odpowiednio wyrok.

Niekorzystne rozstrzygnięcie zapadło zatem nie w rezultacie uwzględnienia

zarzutu apelacji wytykającego obrazę prawa materialnego, uznanego expressis

verbis za nietrafnie podniesiony. Do zmiany wyroku doszło natomiast w rezultacie

uznania za słuszny wniosku apelacji, wspieranego argumentacją zmierzającą do

wykazania, że w odniesieniu do osoby oskarżonego zachodzi szczególnie

uzasadniony wypadek, o którym mowa w art. 77§2 kk. Nie ulega wątpliwości, że

przy takim, jak przytoczono, zinterpretowaniu przez Sąd odwoławczy granic

zaskarżenia apelacją (zarzut obrazy prawa materialnego przy braku zarzutu błędu

w ustaleniach faktycznych), orzeczenie na niekorzyść nastąpiło z przekroczeniem

tych granic, wyznaczonych treścią zarzutów. Jasno stąd wynika, że Sąd

odwoławczy sam wprowadził ustalenie stanowiące warunek orzekania na

podstawie art. 77§2 kk. Konkluzji tej nie może osłabiać norma zawarta w drugim

zdaniu art. 434§1 kpk, uzależniająca ponadto możliwość orzekania na niekorzyść w

wypadku złożenia środka odwoławczego przez oskarżyciela publicznego lub

pełnomocnika, od stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwoławczym lub

podlegających uwzględnieniu z urzędu. Formułuje ona dodatkowy warunek

orzekania na niekorzyść, poza wskazanymi w zdaniu pierwszym tego przepisu, a

więc także tym, że orzekanie na niekorzyść musi mieścić się przede wszystkim w

granicach zaskarżenia zakreślonych treścią zarzutów. Raz jeszcze trzeba

podkreślić, że w przekonaniu Sądu Apelacyjnego skarżący nie podniósł zarzutu

błędu w ustaleniach faktycznych.

Wszystko to dowodzi, że przy interpretacji zarzutu apelacji przyjętej przez Sąd

odwoławczy, niekorzystne dla skazanego orzeczenie na podstawie art. 77§2 kk

wydane zostało z naruszeniem przepisu art. 434§1 kpk. Uchybienie to miało rażący

charakter i co oczywiste, wywarło istotny wpływ na treść prawomocnego wyroku. W

tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie zamieszczone w

pkt 1 wyroku. Uznał zarazem, że zarzut apelacji pełnomocnika oskarżyciela

7

posiłkowego powinien podlegać ponownemu rozpoznaniu w instancji odwoławczej

z przyczyn, które zostaną przedstawione w końcowej części uzasadnienia.

Bezzasadne w stopniu oczywistym okazały się pozostałe zarzuty kasacji.

I tak, podnosząc zarzut naruszenia art. 454§2 kpk przez orzeczenie surowszej

kary pozbawienia wolności przy zmianie ustaleń faktycznych, skarżący utrzymywał,

że orzeczenie surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z

warunkowego zwolnienia jest równoznaczne z orzeczeniem surowszej kary

pozbawienia wolności. Twierdzenie takie, odniesione do kary dożywotniego

pozbawienia wolności, należało uznać za całkowicie nietrafne. Spośród kar

przewidzianych w Kodeksie karnym dwie z nich są ściśle oznaczone, tj. kary 25 lat

pozbawienia wolności i dożywotniego pozbawienia wolności. Nie można orzec

surowszej kary dożywotniego pozbawienia wolności, gdyż jej wymiar jest w ten

tylko sposób określony i żadnym zmianom na skali surowości nie może podlegać.

Zaostrzenie w wyroku formalnych kryteriów warunkowego zwolnienia z tej kary jest

orzeczeniem niezmieniającym poziomu jej surowości, aczkolwiek niekorzystnym dla

skazanego w innym aspekcie.

Zarzut obrazy art. 454§3 kpk, mającej polegać na zaostrzeniu w instancji

odwoławczej kary dożywotniego pozbawienia wolności jest wręcz niezrozumiały,

jako nieprzystający w ogóle do normy prawnej zawartej w tym przepisie. Zakazuje

ona zaostrzenia kary w wyroku sądu odwoławczego przez wymierzenie

dożywotniego pozbawienia wolności. Do takiej zmiany przecież nie doszło.

Trzy ostanie zarzuty mają niekasacyjny charakter. Skarżący wskazał w nich

na obrazę przepisów odnoszących się do postępowania przed sądem pierwszej

instancji (art. 7, 366§1, 410 kpk) w sytuacji, gdy Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy

wyrok Sądu Okręgowego rozstrzygający o winie i wymiarze kary. W ten sposób

autor kasacji zmierzał do ponowienia kontroli odwoławczej wyroku Sądu pierwszej

instancji, wysuwając raz jeszcze zarzuty wcześniej podnoszone w apelacji, bądź

modyfikując ich uzasadnienie. Krótko tylko należy podkreślić, że do kwestii śladów

biologicznych pozyskanych z ciała ofiary zabójstwa i narzędzia zbrodni (młotka)

Sąd Apelacyjny odniósł się obszernie i konkluzywnie przy rozpoznaniu zarzutów

apelacji. W wywodzie zamieszczonym w uzasadnieniu wyroku przekonująco

wykazał, że przy ocenie tych dowodów Sąd meriti nie dopuścił się uchybień

proceduralnych.

8

Oczywista bezzasadność zarzutów sformułowanych w pkt 4-6 kasacji zwalnia

od pogłębionego umotywowania oddalenia kasacji w części odnoszącej się do pkt 2

wyroku Sądu Apelacyjnego, jako oczywiście bezzasadnej (art. 535§3 kpk).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy w zakresie apelacji wniesionej przez

pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego rzeczą Sądu Apelacyjnego będzie przede

wszystkim wnikliwe zinterpretowanie podniesionego w niej zarzutu, uwzględniające

pełną jego treść. Punktem wyjścia powinno być to, że wydanie na podstawie art.

77§2 kk orzeczenia o surowszym ograniczeniu do skorzystania przez skazanego z

warunkowego zwolnienia niż przewidziane w art. 78 kk, o co wnosi autor apelacji,

możliwe jest w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Warunkiem zastosowania

tego obostrzenia jest zatem ustalenie, że in concreto zachodzi taki szczególny

wypadek. Przy jego braku strona skarżąca wyrok może podnieść zarzut błędu w

ustaleniach faktycznych, jeśli ma w tym interes procesowy. Słusznie więc Sąd

Apelacyjny zauważył w uzasadnieniu, że taki właśnie zarzut realizujący intencję

skarżącego powinien się znaleźć w apelacji, jeśli skarżący domaga się wydania

orzeczenia, o którym mowa w art. 77 kk. W ocenie Sądu Najwyższego nie do końca

jednak rozważono przy rozpoznaniu apelacji pełnomocnika oskarżyciela

posiłkowego, czy w formule zarzutu zawiera się również tak pojmowany zarzut

błędu w ustaleniach faktycznych. W szacie słownej zarzut apelacji wyraża to, że

wyrok Sądu Okręgowego jest obciążony obrazą art. 77§2 kk, gdyż zachodzi

szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu tego przepisu, przemawiający za

orzeczeniem wobec oskarżonego surowszego ograniczenia do skorzystania z

warunkowego zwolnienia w rozumieniu tego przepisu. Cała natomiast

argumentacja apelacji jest ukierunkowana na wykazanie, że ustalenie o zaistnieniu

takiego wypadku należy tu poczynić.

Jak już wykazano, w postępowaniu kasacyjnym nie można było akceptować

orzeczenia niekorzystnego dla skazanego, wydanego mimo uznania za nietrafny

zarzutu obrazy art. 77§2 kk, podniesionego, w przekonaniu Sądu odwoławczego,

„zamiast” zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych. Jednak kontrola skarżonego

orzeczenia musiałaby przebiegać drogą innego rozumowania, gdyby uznać, że

zarzut błędu w ustaleniach mieści się w formule zarzutu wysłowionego w środku

odwoławczym. Skoro Sąd Apelacyjny nie dostrzegł go, to orzekł na niekorzyść na

podstawie art. 77§2 kk z naruszeniem art. 434§1 kpk, poza granicami zaskarżenia,

które w określony sposób wyinterpretował. Zdaniem Sądu Najwyższego recepcja

9

treści zarzutu apelacji, także w świetle art. 118§1 kpk, nie była pełna i z tej racji

wymaga ponowienia w postępowaniu odwoławczym. Sąd Apelacyjny ograniczył się

do zauważenia, że skarżący podniósł wyłącznie zarzut obrazy art. 77§2 kk, a więc

przepisu, którego stosowanie ma fakultatywny charakter i jest uwarunkowane

ustaleniem przesłanki w nim określonej. Nie odniósł się natomiast do zarzutu w

pełnym jego brzmieniu, zwłaszcza w części ujętej w słowach: „ w niniejszej sprawie

zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 77§2 kk”.

Niezbędne jest więc rozważenie, jakie znaczenie procesowe nadaje zarzutowi

apelacji cała jego treść, a w ślad za tym, jakie są rzeczywiste granice zaskarżenia

ze względu na podniesione uchybienia. Jeśli zostaną one wyinterpretowane

szerzej, niż w zaskarżonym wyroku, to uprawnione stanie się orzekanie

reformatoryjne w sposób przewidziany w art. 77§2 kk, o ile Sąd odwoławczy uzna w

tych warunkach zasadność wniosku skarżącego. W razie natomiast przyjęcia, jak w

poprzednim postępowaniu odwoławczym, że w apelacji zawiera się tylko zarzut

obrazy art. 77§2 kk, nie będzie podstaw do orzekania na niekorzyść z przyczyn, na

które Sąd odwoławczy zwrócił już uwagę w poprzednim postępowaniu.

W związku z uchyleniem wyroku w części dotyczącej orzeczenia wydanego

na podstawie art. 77§2 kk, bezprzedmiotowe stało się rozpoznanie zarzutu

naruszenia tego przepisu w kontekście obrazy także art. 3 kk (art.436 kpk w zw. z

art. 518 kpk).