III CSK 24/12

Sygn. akt III CSK 24/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. K. sp. z o.o.

przeciwko S. O.

o świadczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 września 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Strona powodowa S. K. Sp. z o.o. w pozwie z dnia 31 marca 2009 r. wnosiła

o nakazanie pozwanemu S. O. wymiany wadliwego przenośnika taśmowego

odwadniającego PTO 1800 na wolny od wad, z którego to świadczenia pozwany

mógł się zwolnić przez zapłatę kwoty 288 530 zł.

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc zarzut wygaśnięcia

roszczenia na podstawie art. 568 § 1 k.c., braku legitymacji czynnej strony

powodowej oraz braku jego odpowiedzialności za wady z przyczyn określonych

w art. 557 § 1 i 2 k.c.

Wyrokiem z dnia 31 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił

powództwo ustalając między innymi, że w drodze wymiany ofert strony zawarły

umowę, w której pozwany zobowiązał się wykonać dla strony powodowej między

innymi przenośnik taśmowy odwadniający PTO 1800 o wydajności około 1200 m.

kw. na godz. Ponieważ pozwany produkował dotychczas tylko odwadniacze kołowe

a nie przenośniki taśmowe odwadniające i nie miał dokumentacji technicznej

takiego urządzenia, przed wykonaniem umowy udał się wraz z prezesem strony

powodowej i swoimi współpracownikami do producenta takich urządzeń: K.

Zakładów /…/, gdzie pokazano mu przenośnik oraz niepełną dokumentację

techniczną, na podstawie której jego współpracownik sporządził dokumentację

techniczną przedmiotowego przenośnika, który został według niej wykonany w

przedsiębiorstwie pozwanego i dostarczony stronie powodowej w dniu 15 grudnia

2006 r. Wcześniej, bo w dniu 27 listopada 2006 r., została zawarta umowa leasingu

operacyjnego powyższego przenośnika między stroną powodową, jako

korzystającym, a Bankowym Funduszem Leasingowym S.A., jako finansującym a w

dniu 29 listopada 2006 r. Bankowy Fundusz Leasingowy S.A. zawarł z pozwanym

umowę sprzedaży i dostawy urządzeń zamówionych przez stronę powodową, w

tym spornego przenośnika odwadniającego.

Przenośnik ten okazał się wadliwy, a usunięcie stwierdzonych przez

biegłego sądowego wad, opisanych szczegółowo w uzasadnieniu zaskarżonego

3

wyroku, mogłyby jedynie poprawić jakość jego pracy, jednak nie doprowadziłoby do

osiągnięcia założonej w umowie stron wydajności 1200 m. kw. na godz.

Strona powodowa wielokrotnie powiadamiała pozwanego, między innymi

pismami z dnia 1 sierpnia 2007 r., 24 września 2007 r., 5 października 2007 r.

i 11 czerwca 2008 r. o złej pracy przenośnika i nie osiąganiu zakładanej

wydajności, pozwany naprawiał urządzenie jednak nieskutecznie. Pismem z dnia

24 września 2008 r. strona powodowa poinformowała pozwanego, że przedmiotowy

przenośnik, będący na gwarancji, po wielokrotnych rozbudowach i przeróbkach

praktycznie nie został uruchomiony i nie osiągnął zakładanych parametrów

technicznych oraz eksploatacyjnych i wezwała do jego uruchomienia i oddania do

użytku a w piśmie z dnia 19 listopada 2008 r. zażądała by pozwany dostarczył

przenośnik taśmowy PTO 1800 wolny od wad i odebrał wadliwy, na co pozwany nie

wyraził zgody.

W oparciu o te ustalenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że strony

początkowo zawarły umowę o dzieło dotyczącą wykonania przez pozwanego dla

strony powodowej przedmiotowego przenośnika, a następnie urządzenie to nabył

od pozwanego Bankowy Fundusz Leasingowy i zawarł ze stroną powodową

umowę leasingu operacyjnego obejmującą przenośnik. Zgodnie z art. 7098

§ 2 k.c.

strona powodowa jest legitymowana do dochodzenia od pozwanego roszczeń na

podstawie przepisów o rękojmi za wady fizyczne rzeczy będącej przedmiotem

leasingu. Sporny przenośnik jest rzeczą oznaczoną co do tożsamości i stronie

powodowej przysługiwało wobec pozwanego na podstawie art. 709 w zw. z art. 561

§ 2 k.c. żądanie usunięcia jego wad, a wobec bezskuteczności napraw, roszczenie

o wymianę urządzenia na wolne od wad.

Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska pozwanego o wyłączeniu jego

odpowiedzialności na podstawie art. 557 k.c., gdyż w chwili zawarcia umowy

sprzedaży nie było wiadomo, że urządzenie jest wadliwe, jak również pozwany

nie poinformował o możliwości wystąpienia wad. Nie podzielił też zarzutu

wygaśnięcia roszczeń w oparciu o art. 568 § 1 k.c. stwierdzając, że roszczenia

te nie wygasły, gdyż przed upływem roku od wydania przenośnika, strona

powodowa zawiadomiła pozwanego o wadach.

4

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację pozwanego, uznał ją za skuteczną,

jednak z innej przyczyny niż wskazane w zarzutach i zaskarżonym wyrokiem z dnia

16 września 2011 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji, oddalając powództwo.

Stwierdził, że powodowa spółka, jako korzystająca z przedmiotu leasingu,

realizuje uprawnienia z rękojmi za wady fizyczne rzeczy, która okazała się wadliwa.

Zgodnie z art. 7098

§ 2 k.c., ma prawo, jako leasingobiorca, korzystać z uprawnień

z tytułu wad rzeczy przysługujących finansującemu względem zbywcy, z wyjątkiem

uprawnienia odstąpienia od umowy, którego jednak nie zgłosiła w sprawie.

Jest zatem legitymowana do dochodzenia zgłoszonego roszczenia wymiany rzeczy

wadliwej na wolną od wad. Jednakże, zgodnie z art. 561 § 1 k.c., roszczenie takie

przysługuje tylko wtedy, gdy przedmiotem sprzedaży była rzecz oznaczona co do

gatunku. Ponieważ przedmiotem umowy stron i umowy sprzedaży była rzecz

oznaczona co do tożsamości, gdyż pozwany wyprodukował tylko jeden przenośnik

właśnie na zamówienie strony powodowej, spełniający określone przez nią

parametry, a więc urządzenie prototypowe wyprodukowane na indywidualne

zamówienie, stronie powodowej, zgodnie z art. 561 § 2 k.c., przysługuje tylko

roszczenie o usuniecie wad, a w przypadku jego bezskuteczności finansującemu

z umowy leasingu przysługuje uprawnienie odstąpienia od umowy. Z tych przyczyn

Sąd drugiej instancji oddalił powództwo.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 561 w zw. z art. 45 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że przedmiotowy przenośnik jest

rzeczą oznaczoną co do tożsamości a nie co do gatunku, wobec czego stronie

powodowej nie przysługuje roszczenie o wymianę rzeczy wadliwej na wolną od wad

oraz art. 579 w zw. z art. 577 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie w wyniku nie

uwzględnienia faktu, że stronie powodowej w związku z wadami przysługiwało

również roszczenie z tytułu gwarancji, które uprawnia do żądania dostarczenia

rzeczy wolnej od wad.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 321 k.p.c. przez

nieuwzględnienie przy orzekaniu właściwej podstawy prawnej rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Nie ulega wątpliwości, że zgodnie z art. 561 k.c. roszczenie o wymianę

rzeczy wadliwej na wolną od wad przysługuje nabywcy, w ramach roszczeń

wynikających z rękojmi za wady fizyczne rzeczy, jedynie wtedy, gdy przedmiotem

umowy sprzedaży była rzecz oznaczona co do gatunku. Roszczenie takie nie

przysługuje, gdy przedmiotem umowy była rzecz oznaczona co do tożsamości,

gdyż wówczas kupujący może żądać - jeżeli sprzedawca jest wytwórcą rzeczy

usunięcia wady w określonym terminie, a po jego bezskutecznym upływie, odstąpić

od umowy. Takie uregulowanie roszczeń jest oczywiste jeżeli zważy się, że w art.

561 k.c. rozróżnienie rzeczy na oznaczone co do gatunku i co do tożsamości nie

pełni funkcji identyfikacyjnej ( jak w wielu innych przepisach kodeksu, np. w art. 155

k.c.), lecz opiera się na „zastępowalności”. W rozumieniu tego przepisu rzecz

oznaczona co do gatunku to rzecz zamienna, zastępowalna inną taką samą rzeczą,

natomiast rzecz oznaczona co do tożsamości to rzecz niezamienna,

niezastępowalna, wykazująca cechy indywidualne. Rzecz oznaczona co do

tożsamości to taka, która nie da się zastąpić inną rzeczą. Skoro tak, to oczywiste

jest, że w razie jej wadliwości, kupujący nie może żądać wymiany takiej rzeczy na

inną wolną od wad.

W zasadzie o charakterze rzeczy decydują okoliczności obiektywne.

Z tego punktu widzenia niewątpliwe jest, że rzeczami oznaczonymi co do

tożsamości są nieruchomości, rzeczy używane oraz rzeczy unikatowe. Natomiast w

odniesieniu do innych rzeczy strony umowy sprzedaży mogą zadecydować o tym,

czy potraktować rzecz zastępowalną jako oznaczoną co do gatunku czy jako

oznaczoną co do tożsamości. W szczególności w sytuacji, gdy kupujący otrzymał

dokument gwarancyjny od sprzedawcy, treść gwarancji i przewidzianych w niej

obowiązków sprzedawcy, może wskazywać na przyjęty przez strony charakter

rzeczy sprzedanej. W literaturze przyjmuje się, że gwarancja funkcjonalnie dotyczy

zasadniczo tylko rzeczy oznaczonych co do gatunku, gdyż na ogół zapewnienie

o dobrej jakości rzeczy wiąże się z jej techniczną sprawnością. Jednakże z uwagi

na to, że jak wskazano wyżej, podział rzeczy na oznaczone co do gatunku i co do

tożsamości ma często charakter subiektywny, zależny od woli stron umowy

sprzedaży, nie można z samej definicji, w oderwaniu od konkretnego przypadku,

wyłączyć udzielenia gwarancji w stosunku do wszystkich rzeczy oznaczonych co do

6

tożsamości. Jednak w razie udzielenia gwarancji na rzecz oznaczoną co do

tożsamości, w dokumencie gwarancyjnym powinna być wyłączona możliwość

wymiany rzeczy wadliwej na wolną od wad, gdyż rzeczy oznaczone co do

tożsamości z samej definicji są niewymienialne na inne, niezastępowalne innymi.

Z faktu, że dokument gwarancyjny zawiera zobowiązanie gwaranta do wymiany

rzeczy wadliwej na wolną od wad, można domniemywać, że przedmiotem

sprzedaży była rzecz oznaczona co do gatunku a nie co do tożsamości, skoro

rzeczy oznaczonej co do tożsamości nie da się wymienić na inną.

Wszystkie powyższe okoliczności powinny być wzięte pod uwagę przy

ocenie, czy przedmiotem umowy sprzedaży była rzecz oznaczona co do

tożsamości, czy co do gatunku, w rozumieniu art. 561 k.c. Tymczasem Sąd

Apelacyjny przyjmując, że przedmiotem umowy stron była rzecz oznaczona co do

tożsamości ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że taka ocena charakteru

sprzedanego przenośnika taśmowego wynika z faktu, iż pozwany wykonał tylko

jeden przenośnik, na zamówienie strony powodowej, spełniający określone przez

nią parametry oraz że było to urządzenie prototypowe wyprodukowane na

indywidualne zamówienie. W świetle tego co wskazano wyżej są to jednak

okoliczności niewystarczające do przyjęcia takiego charakteru spornego

przenośnika. Sąd drugiej instancji nie rozważył bowiem najważniejszej przesłanki

uzasadniającej ocenę, że przedmiotem umowy sprzedaży była rzecz oznaczona co

do tożsamości, mianowicie jej niezastępowalności. Pominął, że przenośniki takie

produkowały K. Zakłady /../ i przenośnik produkowany przez te Zakłady oraz

dokumentacja techniczna stanowiąca podstawę jego produkcji, zostały okazane

pozwanemu jako wzór do wykonania spornego przenośnika. W tych

okolicznościach sam fakt, że pozwany po raz pierwszy wykonywał takie urządzenie

na określone zamówienie strony pozwanej nie przesądza o prototypowym

charakterze przenośnika ani o jego niezastępowalności. Sąd Apelacyjny pominął

także, że z pisma strony powodowej z dnia 24 września 2008r., zawiadamiającego

pozwanego o nie osiągnięciu przez przenośnik zakładanych parametrów

technicznych i eksploatacyjnych wynika, iż urządzenie to jest „na gwarancji”, co

wskazuje na udzielenie przez pozwanego gwarancji na przedmiotowy przenośnik.

Jak stwierdzono wyżej, sam fakt, że udzielono gwarancji może wskazywać na to, iż

7

urządzenie jest rzeczą oznaczoną co do gatunku, gdyż gwarancja jest funkcjonalnie

związana z rzeczami tego rodzaju, ponieważ jednak nie można wykluczyć, że

gwarancji udzielono na rzecz oznaczoną co do tożsamości, treść gwarancji, a w

szczególności przyjętych na siebie przez sprzedającego obowiązków

gwarancyjnych jest istotna dla oceny, czy urządzenie będące przedmiotem

sprzedaży jest rzeczą oznaczoną co do gatunku czy co do tożsamości. Nie wzięcie

pod uwagę tej okoliczności i nie poddanie ocenie dokumentu gwarancyjnego,

podobnie jak pominięcie również pozostałych wskazanych wyżej okoliczności,

uzasadnia kasacyjny zarzut naruszenia art. 561 k.c.

Jeżeli pozwany udzielił stronie powodowej gwarancji na wykonane

urządzenie, obejmującej zobowiązanie do jego wymiany na wolne od wad,

oznaczałoby to nie tylko to, że strony uznały przedmiotowy przenośnik taśmowy za

rzecz oznaczoną co do gatunku ale i to, że stronie powodowej przysługiwało

roszczenie o wymianę urządzenia na wolne od wad oparte także na przepisach

o gwarancji. Zgodnie z art. 579 k.c., kupujący może wykonywać uprawnienia

z gwarancji lub rękojmi niezależnie od siebie, co oznacza kumulatywny zbieg

roszczeń uprawniający kupującego do wyboru jednego z nich, jednak dokonanie

tego wyboru nie powoduje automatycznego wygaśnięcia innych roszczeń

wynikających z tej samej podstawy faktycznej, tj. z ujawnienia się określonej wady.

Gdy dojdzie już do procesu sądowego powód ma obowiązek - zgodnie z art. 126

i art. 187 k.p.c. - przytoczenia podstawy faktycznej swojego żądania, nie musi

natomiast wskazywać jego podstawy prawnej, co w przypadku roszczeń z rękojmi

lub gwarancji oznacza konieczność określenia, jakie wady wystąpiły w rzeczy

sprzedanej i jakie w związku z tym podjął działania wobec sprzedawcy przed

wystąpieniem do sądu oraz jakiego rozstrzygnięcia oczekuje od sądu.

Nie musi natomiast wyraźnie wskazywać, czy zgłoszone roszczenie opiera na

przepisach o rękojmi czy gwarancji. Przytoczona przez niego podstawa faktyczna

i sformułowane żądanie są wiążące dla sądu w tym znaczeniu, że prowadzi on

postępowanie dowodowe w aspekcie całego reżimu wybranej instytucji prawnej.

Jednakże ostatecznie to sąd rozstrzygający sprawę ma obowiązek dokonania

wyboru podstawy prawnej odpowiadającej ustalonej podstawie faktycznej

i zgłoszonemu roszczeniu oraz właściwej dla zapewnienia najlepszej ochrony

8

interesów powoda. Trzeba bowiem pamiętać, że przepisy o rękojmi i gwarancji

mają chronić kupującego i - jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

18 stycznia 2000 r. III CKN 524/98 (niepubl.) - przy zbiegu roszczeń wynikających

z tych przepisów, w granicach podstawy faktycznej powództwa, sąd uprawniony

jest do wyboru jednego z nich dla zapewnienia ochrony interesów powoda.

W rozpoznawanej sprawie Sądy obu instancji przyjęły jako podstawę prawną

powództwa i rozstrzygnięcia przepisy o rękojmi za wady fizyczne rzeczy nie

uzasadniając dlaczego wybrały ten reżim odpowiedzialności sprzedawcy za

stwierdzone wady urządzenia, choć w ustaleniach faktycznych znalazła się także

wzmianka o tym, że na urządzenie to udzielono gwarancji. Wprawdzie strona

powodowa nie powołała się na dokument gwarancyjny, jednak, jak wskazano

wyżej, okoliczność czy został on wydany oraz jaka była jego treść miała znaczenie

zarówno dla oceny, czy przedmiotem umowy była rzecz oznaczona co do gatunku

czy co do tożsamości, a więc dla oceny roszczenia na podstawie przepisów

o rękojmi za wady fizyczne, przyjętej przez Sądy, jak i dla ustalenia, czy w oparciu

o tę samą podstawę faktyczną powód może dochodzić tego samego roszczenia

także w oparciu o przepisy o gwarancji. W konsekwencji umożliwiłoby to dokonanie

przez Sądy wyboru reżimu odpowiedzialności zapewniającego najlepszą ochronę

kupującego. Brak oceny w tym przedmiocie nie pozwala na odparcie kasacyjnego

zarzutu naruszenia art. 579 w zw. z art. 577 k.c. Nieuzasadniony jest natomiast

zarzut naruszenia art. 321 k.p.c., gdyż przepis ten nie dotyczy zastosowania przez

sąd właściwej podstawy prawnej rozstrzygnięcia, a wyjścia ponad żądanie, czego

Sąd Apelacyjny nie uczynił.

Skuteczność wskazanych wyżej zarzutów kasacyjnych spowodowała

konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39815

oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c.).

Na koniec należy stwierdzić, że ze względu na związanie podstawą

rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji oraz zarzutami kasacyjnymi (art. 39813

§ 1 i 2

k.p.c.), poza oceną Sądu Najwyższego musiały pozostać wszystkie inne kwestie

9

dotyczące skuteczności roszczenia, w tym także zarzut pozwanego wygaśnięcia

roszczenia z rękojmi na podstawie art. 568 § 1 k.c.

jw