III CZP 56/12

Sygn. akt III CZP 56/12

UCHWAŁA

Dnia 16 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa G. M.

przeciwko A. P.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 listopada 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 8 czerwca 2012 r.,

"Czy podlegają odrzuceniu zarzuty pozwanego od nakazu

zapłaty z powodu nieuiszczania bez wezwania części należnej

opłaty od zarzutów po częściowym oddaleniu wniosku pozwanego

o zwolnienie od kosztów sądowych, jeśli pismo stanowiące zarzuty

złożył pełnomocnik będący radcą prawnym, a wniosek o zwolnienie

od kosztów sądowych zawarty został w zarzutach?"

podjął uchwałę:

2

Przepis art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U.

z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) ma zastosowanie także w razie

częściowego oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych zawartego w zarzutach od nakazu zapłaty

wniesionych przez stronę reprezentowaną przez pełnomocnika

będącego adwokatem lub radcą prawnym.

Uzasadnienie

3

Sąd Okręgowy, postanowieniem z dnia 17 listopada 2011 r., odrzucił zarzuty

pozwanego wniesione od nakazu zapłaty, powołując się na przepisy zawarte w art.

112 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm., dalej: „u.k.s.c.”)

oraz w art. 494 § 1 k.p.c., z tej przyczyny, że pozwany po częściowym zwolnieniu

go od opłaty od zarzutów od nakazu zapłaty, wniesionych przez jego pełnomocnika

będącego adwokatem, zarzutów tych nie opłacił w terminie tygodniowym od dnia

doręczenia mu odpisu postanowienia w przedmiocie wniosku o zwolnienie go od

kosztów sądowych.

Rozpoznając zażalenie pozwanego na postanowienie Sądu pierwszej

instancji, Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w

przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1302

§ 1 k.p.c., pismo wniesione przez adwokata, radcę

prawnego lub rzecznika patentowego, które nie zostało należycie opłacone,

przewodniczący zwraca bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega

opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu sporu. Do 1 lipca 2009 r., tj. dnia wejścia w życie ustawy z dnia

5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571) art. 1302

§ 3 k.p.c. stanowił

również, iż sąd odrzuci bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez

adwokata, stanowiące m.in. zarzuty od nakazu zapłaty, jeżeli pismo podlegało

opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu zaskarżenia. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10 (OSNP 2011, nr 3-4, poz. 38)

przyjęto, że nieopłacona skarga kasacyjna złożona przez adwokata lub radcę

prawnego po wejściu w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234,

poz. 1571) – która uchyliła art. 1302

§ 3 k.p.c. - podlega odrzuceniu w razie

niewykonania zarządzenia wzywającego do opłacenia skargi (art. 3986

§ 2 w zw.

z art. 130 § 1 k.p.c.). W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, że uchylenie art. 1302

4

§ 3 k.p.c. spowodowało zmianę normatywną tego rodzaju, że w razie wniesienia

skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego podlegającej opłacie stałej

lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu

zaskarżenia, odpowiednie zastosowanie znajduje art. 130 § 1 k.p.c., nie zaś art.

1302

§ 1 i 2 k.p.c. Bez wyraźnej podstawy ustawowej nie można bowiem pogorszyć

sytuacji procesowej strony przez odmówienie jej możliwości usunięcia skutków

uchybienia polegającego nie nieopłaceniu skargi kasacyjnej, poprzez wybiórcze

zastosowanie art. 1302

§ 1 k.p.c. W uchwale tej podkreślono jednak,

że odpowiednie stosowanie art. 130 § 1 k.p.c. do skargi kasacyjnej należy

rozumieć również w ten sposób, że nie zostaje uchylony obowiązek

profesjonalnego pełnomocnika samoobliczenia opłaty w wysokości stałej lub

stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu

zaskarżenia.

Przedstawione wyżej stanowisko Sądu Najwyższego dotyczące

odpowiedniego stosowania art. 130 § 1 k.p.c. w razie wniesienia przez

profesjonalnego pełnomocnika nienależycie opłaconej skargi kasacyjnej

podlegającej opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu zaskarżenia ma zastosowanie także w odniesieniu do innych

nienależycie opłaconych środków odwoławczych lub środków zaskarżenia – w tym

zarzutów od nakazu zapłaty - wniesionych przez profesjonalnych pełnomocników

podlegających opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu zaskarżenia. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy wraz

ze środkiem odwoławczym lub środkiem zaskarżenia albo po ich wniesieniu, został

zgłoszony wniosek strony dokonującej tej czynności procesowej o zwolnienie jej

od kosztów sądowych. W takich przypadkach, mają bowiem zastosowanie

przepisy szczególne zawarte w art. 112 u.k.s.c., w brzmieniu nadanym ustawą

(art. 3 pkt 5) z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45).

Zgodnie z art. 112 ust. 1 u.k.s.c., zgłoszenie wniosku o zwolnienie

od kosztów sądowych oraz wniesienie środka odwoławczego od postanowienia

o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wstrzymuje biegu toczącego się

postępowania, chyba że chodzi o zwolnienie powoda od kosztów sądowych

5

na skutek wniosku zgłoszonego z pozwie lub przed wytoczeniem powództwa.

Według art. 112 ust. 2 u.k.s.c., jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

zgłoszony przed upływem terminu do opłacenia pisma został prawomocnie

oddalony, przewodniczący wzywa stronę do opłacenia złożonego pisma,

na podstawie art. 130 k.p.c. Przepisu tego - jak stanowi art. 112 ust. 3 u.k.s.c. - nie

stosuje się jednak, jeżeli pismo podlegające opłacie w wysokości stałej lub

stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub

wartości przedmiotu zaskarżenia, zostało wniesione przez adwokata, radcę

prawnego lub rzecznika patentowego. W takim przypadku, jeżeli wniosek

o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przed upływem terminu do opłacenia

pisma został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia

doręczenia stronie postanowienia, a gdy postanowienie zostało wydane na

posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia. Jeżeli jednak o zwolnieniu od

kosztów sądowych orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie

w przepisanym terminie, termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia

stronie postanowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu drugiej

instancji zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia.

Przed nowelizacją art. 112 u.k.s.c., mimo treści art. 10 tej ustawy –

przewidującego, że opłatę należy uiścić przy wniesieniu do sądu pisma

podlegającego opłacie - jak również wcześniej, pod rządem obowiązywania art. 15

ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm., dalej: „u.k.s.c. z 1967 r.”) –

przewidującego obowiązek wniesienia opłaty wraz z pismem podlegającym opłacie,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że zgłoszenie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje odsunięcie w czasie obowiązku

uiszczenia opłaty (por. uzasadnienia uchwały z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP

11/76, OSNC 1976, nr 7-8, poz. 162 oraz postanowień: z dnia 21 kwietnia 1999 r.,

I CKN 1461/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 196 i z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CZ

75/05, "Biuletyn SN" 2005, nr 10, s. 15, z dnia 26 lipca 2006 r., IV CZ 57/06, Lex nr

1102558, z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 36

i uchwały z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06, OSNC 2007, nr 6,

poz. 86). Przepisy zawarte w art. 112 ust. 1-3 u.k.s.c. unormowały tę zasadę

6

wynikającą dotychczas z orzecznictwa, a mianowicie, że zgłoszenie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z pismem podlegającym opłacie albo

po wezwaniu do uiszczenia opłaty, powoduje odroczenie terminu do uiszczenia tej

opłaty do czasu rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku strony o zwolnienie jej

od kosztów sądowych.

Jeszcze pod rządem przepisów u.k.s.c. z 1967 r., w orzecznictwie Sądu

Najwyższego rozstrzygnięto, iż mimo istnienia obowiązku samoobliczania przez

profesjonalnych pełnomocników opłat od pism procesowych zawierających środki

zaskarżenia podlegających opłacie w wysokości stałej pod rygorem ich odrzucenia

(art. 17 wymienionej ustawy) w razie odmownego załatwienia wniosku o zwolnienie

strony od kosztów sądowych, sąd był zobowiązany do wezwania o uiszczenie

należnej opłaty na zasadach ogólnych. Odrzucono tezę, jakoby doręczenie

prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych

zastępowało wezwanie do uiszczenia opłaty. Dopiero więc nieopłacenie

w wyznaczonym zarządzeniem sądu terminie należnej opłaty uzasadniało

odrzucenie nieopłaconego środka zaskarżenia (por. uchwała z dnia 26 lutego

1976 r., III CZP 11/76, OSNC 1976, nr 7-8, poz. 162 oraz postanowienia: z dnia

15 października 1997 r., III CZ 70/97, OSNC 1998, nr 3, poz. 45 i z dnia 31 maja

2006 r., IV CZ 40/06, Lex nr 1101719). Rygor przewidziany w art. 17 u.k.s.c.

z 1967 r. miał więc zastosowanie, gdy adwokat wniósł środek zaskarżenia

podlegający opłacie w wysokości stałej bez należnej opłaty, nie miał natomiast

zastosowania, jeżeli adwokat z pismem takim łączył wniosek o zwolnienie strony

od opłaty. Stanowisko to było uzasadnione tym, iż przepis o charakterze

wyjątkowym (art. 17 u.k.s.c. z 1967 r.) nie mógł być traktowany rozszerzająco.

Taką samą zasadę przyjęto w orzecznictwie Sądu Najwyższego pod rządem

obowiązywania przepisów u.k.s.c. - przed nowelizacją art. 112 tej ustawy – oraz

art. 1302

§ 3 k.p.c. przed jego uchyleniem (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 131 oraz postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, z dnia

6 października 2006 r., V CZ 66/06, Lex nr 327901 oraz V CZ 69/06, Lex

nr 1100093 oraz z dnia 20 października 2006 r., IV CZ 69/06, Lex nr 467468).

Stan, będący następstwem oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

7

wniesionym wraz ze środkiem odwoławczym lub środkiem zaskarżenia

(ewentualnie później), nie jest bowiem tożsamy z sytuacją uregulowaną w art. 1302

§ 3 k.p.c. W razie więc oddalenia zawartego w środku odwoławczym lub środku

zaskarżenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący sądu

wzywa do uiszczenia należnej opłaty stałej lub stosunkowej obliczonej

od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia także wtedy, gdy wniósł ją

profesjonalny pełnomocnik. W powołanej uchwale z dnia 28 listopada 2006 r.,

III CZP 98/06, zwrócono uwagę na brak odrębnego przepisu, który w razie

oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, wyłączałby zastosowanie

ogólnych zasad przewidujących obowiązek zastosowania ogólnego trybu

przewidzianego w art. 130 k.p.c. sanowania braków fiskalnych pism procesowych

zawierających środki odwoławcze lub środki zaskarżenia - podlegających opłacie

stałej lub stosunkowej obliczanej od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia -

wniesionych przez profesjonalnych pełnomocników.

Z uzasadnienia projektu ustawy, którą dokonano zmiany art. 112 u.k.s.c.

(nr druku 1925/VI kadencja Sejmu), wynika, że wskazana wyżej uchwała Sądu

Najwyższego była bezpośrednim impulsem zmiany art. 112 u.k.s.c. Istota regulacji

zawartej w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. polegała na tym, że zawierał on szczególną

regulację, na mocy której po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych,

został wyłączony wynikający z przepisów ogólnych (art. 130 k.p.c. w zw. z art. 112

ust. 2 u.k.s.c.) tryb wzywania strony do uiszczenia opłaty, od obowiązku uiszczenia

której strona nie została zwolniona. Czynność przewodniczącego sądu,

przewidziana w art. 130 k.p.c. w zw. 112 ust. 2 u.k.s.c. została zastąpiona

czynnością polegającą jedynie na doręczeniu stronie postanowienia oddalającego

jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie czynnością ogłoszenia

tego postanowienia. Z chwilą doręczenia, ewentualnie ogłoszenia postanowienia

oddalającego wniosek strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych rozpoczyna

bieg, wynikający z art. 112 ust. 3 u.k.s.c., autonomiczny – w stosunku do innych

terminów, przewidzianych w odrębnych przepisach, do uzupełnienia braków pism

procesowych - termin ustawowy do uiszczenia przez stronę należnej opłaty

o wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej wartości przedmiotu

sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia.

8

Przepis zawarty w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. dotyczy także środków

odwoławczych i środków zaskarżenia, gdyż także do nich ma zastosowanie art. 130

k.p.c. w razie ich nienależytego opłacenia. Zagadnienie to był przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 9 lutego 2012 r., III CZP 92/11

(OSNC 2012, nr 7-8, poz. 87), w której, nawiązując do uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10, wyjaśniono,

że art. 130 § 1 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie nie tylko do pism

podlegających opłacie wnoszonych w toku postępowania przed sądem pierwszej

instancji, ale także stanowi podstawę wezwania do opłacenia środków zaskarżenia

w sytuacji, kiedy obowiązek uiszczenia opłaty stałej lub stosunkowej obliczonej

od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu

zaskarżenia aktualizuje się już z chwilą wniesienia środka odwoławczego lub

środka zaskarżenia, jak również w sytuacji, kiedy obowiązek ten powstaje z chwilą

doręczenia postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych, a gdy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia

jego ogłoszenia, ewentualnie – w razie wniesienia zażalenia – od dnia doręczenia

stronie postanowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu drugiej

instancji zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia.

Art. 130 k.p.c. znajduje zastosowanie w odniesieniu do środków zaskarżenia

nienależycie opłaconych z odpowiednią modyfikacją dotyczącą właściwego rygoru,

albowiem k.p.c. nie zna instytucji „zwrotów środków zaskarżenia”. Z tego względu –

jak argumentowano – wskazanie w art. 112 ust. 2 u.k.s.c., jako podstawy wezwania

strony do opłacenia pisma art. 130 k.p.c., nie może być rozumiane jako wyłączenie

zastosowania art. 112 ust. 3 u.k.s.c. do apelacji podlegającej opłacie stałej lub

stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu

zaskarżenia. Potwierdza to również nawiązanie w art. 112 ust. 3 u.k.s.c.

do „wartości przedmiotu zaskarżenia” pozostające w bezpośrednim związku

z wniesieniem środka zaskarżenia. Także więc w razie wniesienia zarzutów

od nakazu zapłaty wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych

prawomocne oddalenie tego wniosku, powoduje, co do zasady, konieczność

wezwania strony na podstawie art. 130 k.p.c. w zw. z art. 112 ust. 2 u.k.s.c.

do uzupełnienia w terminie tygodniowym braku fiskalnego tego środka zaskarżenia

9

z modyfikacją skutków nieuzupełnienia tego braku wynikającego z art. 494 § 1

k.p.c. Dodać należy, iż za takim zakresem stosowania art. 112 ust. 3 u.k.s.c.

przemawia także przedstawiona wcześniej geneza zmian tego przepisu.

Przesłanką zastosowania art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie jest wcześniejsze,

tj. dokonane przed rozpoznaniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych,

wezwanie strony do uiszczenia określonej opłaty – stałej lub stosunkowej obliczonej

od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia - od pisma procesowego

zawierającego środek odwoławczy bądź środek zaskarżenia, które zostało

wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika. Przeciwne stanowisko, za którym

opowiedział się Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia zawierającego

przedstawione zagadnienie prawne, ograniczające zastosowanie art. 112 ust. 3

u.k.s.c. jedynie do sytuacji, gdy przed zgłoszeniem wniosku o zwolnienie

od kosztów sądowych wezwano stronę w trybie ogólnym do sanacji braku

fiskalnego pisma procesowego opiera się na błędnym założeniu, że złożenie

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych „przed upływem terminu do opłacenia

pisma”, o którym mowa w art. 112 ust. 3 u.k.s.c., może nastąpić dopiero wówczas,

gdy rozpocznie się bieg terminu do uzupełnienia braku fiskalnego pisma

procesowego na podstawie zarządzenia wydanego na podstawie art. 130 k.p.c.

Tymczasem termin do uiszczenia należnej opłaty, także od środków odwoławczych

i środków zaskarżenia, wynika z powołanego już wcześniej art. 10 u.k.s.c., według

którego opłatę należy uiścić przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie.

W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10

podkreślono, że uchylenie art. 1302

§ 3 k.p.c. nie uchyliło obowiązku

samoobliczenia opłaty stałej lub stosunkowej w razie wniesienia środków

odwoławczych i środków zaskarżenia przez profesjonalnych pełnomocników.

Termin wyznaczany zarządzeniem przewodniczącego sądu na podstawie art. 130

§ 1 k.p.c. do uiszczenia opłaty jest więc terminem dodatkowym w ciągu, którego

można uzupełnić brak fiskalny pisma procesowego. Uwzględnienie przepisu

zawartego w art. 10 u.k.s.c. uzasadnia więc konkluzję, że zgłoszenie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych przed upływem terminu do opłacenia pisma

procesowego, o czym stanowi art. 112 ust. 3 u.k.s.c., obejmuje także sytuację,

gdy wniosek taki został zgłoszony przez stronę przed wydaniem zarządzenia

10

przewodniczącego sądu wzywającego ją do opłacenia pisma procesowego,

w szczególności, jeśli taki wniosek został zgłoszony wraz z pismem procesowym

podlegającym opłacie lub po jego wniesieniu, a przed wydaniem zarządzenia

wzywającego do opłacenia tego pisma. Takie też stanowisko jest przyjmowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwała z dnia 9 lutego 2012 r., III CZP

92/11 oraz postanowienia: z dnia 23 marca 2011 r., V CZ 116/10, Lex nr 1108525,

z dnia 28 września 2011 r., I CZ 86/11, Lex nr 1043972, z dnia 3 lutego 2012 r.,

I CZ 172/11, Lex nr 1133795, z dnia 2 marca 2012 r., II CZ 173/11 SIP Legalis,

z dnia 22 marca 2012 r., V CZ 159/11, SIP Legalis), w którym, że skutków

wynikających z art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie uchyla nawet bezpodstawne wezwanie

strony do uiszczenia opłaty sądowej w razie nieuiszczenia opłaty w terminie

określonym w tym przepisie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

26 października 2011 r., I CZ 91/11, SIP Legalis, z dnia 23 marca 2011 r., V CZ

7/11 SIP Legalis, z dnia 22 marca 2012 r., V CZ 154/11, Lex nr 1136002).

Odmienna, wąska wykładnia art. 112 ust. 3 u.k.s.c., za którą odpowiedział się Sąd

Apelacyjny, musiałaby prowadzić do wniosku, że jeżeli wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych został złożony przed wezwaniem przewodniczącego sądu do

uiszczenia opłaty, to sytuacja powstała w następstwie negatywnego rozpoznania

wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych nie podpadałaby nie tylko pod

zakres regulacji zawartej w art. 112 ust. 3 u.k.s.c., ale także pod zakres normy

zawartej w art. 112 ust. 2 u.k.s.c. Hipotezy obu norm zawartych w art. 112 ust. 2 i 3

u.k.s.c. – w zakresie dotyczącym zgłoszenia wniosku o zwolnienie jej od kosztów

sądowych przed upływem terminu do opłacenia pisma - są bowiem tożsame.

Ponadto art. 112 u.k.s.c. miał kompleksowo normować sytuację powstałą

w następstwie oddalenia wniosku strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych

zgłoszonego przed upływem terminu do opłacenia pism procesowych.

Przyjęta wykładnia art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie prowadzi do niespójnego

zróżnicowania sytuacji strony reprezentowanej przez profesjonalnego

pełnomocnika procesowego w razie wniesienia nieopłaconego pisma procesowego

podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia w stosunku do

strony, która oprócz tego zgłasza wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

11

W obu przypadkach zastosowanie mają przepisy - w pierwszym, art. 130 k.p.c.

w zw. z art. 112 ust. 2 u.k.s.c. w drugim, art. 113 ust. 3 u.k.s.c. – które umożliwiają

stronie uiszczenie należnej opłaty w terminie tygodniowym od doręczenia jej,

odpowiednio wezwania do uzupełnienia braku fiskalnego albo postanowienia

oddalającego wniosek strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych, ewentualnie

postanowienia oddalającego zażalenie na to postanowienie albo od dnia ogłoszenia

postanowienia oddalającego wniosek strony o zwolnienie od kosztów sądowych lub

zażalenia w tym przedmiocie. Uiszczenie przez stronę należnej opłaty po

doręczeniu (ogłoszeniu) wymienionych wyżej orzeczeń wymaga jedynie jej

obliczenia przez pełnomocnika procesowego strony. Należy mieć przy tym na

uwadze, że nałożenie przez ustawodawcę obowiązku samoobliczania przez

profesjonalnych pełnomocników opłat w wysokości stałej lub stosunkowej

od środków odwoławczych lub środków zaskarżenia sankcjonowany nawet,

w razie uchybienia temu obowiązkowi, ich odrzuceniem (uchylony art. 1302

§ 3

k.p.c.), było przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który uznał

rozwiązanie to za zgodne z Konstytucją (por. wyroki: z dnia 17 listopada 2008 r.,

SK 33/07, OTK-A 2008, nr 9, poz. 154, z dnia 28 maja 2009 r., P 87/08, OTK-A

2009, nr 5, poz. 72, z dnia 14 września 2009 r., SK 47/07, OTK-A 2009, nr 8, poz.

122). Również w uzasadnieniach wyroków Trybunału Konstytucyjnego: z dnia

20 grudnia 2007 r., P 39/06 (OTK-A 2007, nr 11, poz. 161) oraz z dnia 26 czerwca

2008 r., SK 20/07 (OTK-A 2008, nr 5, poz. 86) - w których uznano za sprzeczny

z Konstytucją art. 1302

§ 4 zd. pierwsze k.p.c. w zw. z art. 494 § 1 k.p.c. oraz w zw.

z art. 1302

§ 3 k.p.c. w zakresie, w jakim w postępowaniu w sprawach

gospodarczych przewidywał, że sąd odrzuca nieopłacone środki odwoławcze lub

środki zaskarżenia, w tym zarzuty od nakazu zapłaty, wniesione przez

przedsiębiorcę niereprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego, bez

uprzedniego wezwania do uiszczenia należnej opłaty - wyraźnie stwierdzono,

że nie budzi wątpliwości rygoryzm uchybienia obowiązkom wynikającym

z konieczności opłacenia pisma w sytuacji, gdy strona procesowa korzysta

w postępowaniu z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Nie ma więc

ograniczeń wynikających z Konstytucji dla możliwości przyjęcia przez ustawodawcę

rozwiązania nakładającego na profesjonalnych pełnomocników obowiązek

12

samoobliczenia opłat w wysokości stałej lub stosunkowych należnych od pism

procesowych, zawierających także środki odwoławcze lub środki zaskarżenia,

z wyłączeniem ogólnego trybu sanacji braku fiskalnego tych pism przewidzianego

w art. 130 k.p.c. Należy przy tym podkreślić, że art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie zmienia,

przewidzianego w razie zastosowania trybu ogólnego na podstawie art. 130 § 1

k.p.c. w zw. z art. 112 ust. 2 u.k.s.c., tygodniowego terminu do opłacenia pisma

procesowego po oddaleniu wniosku strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych,

lecz jedynie nadaje czynności doręczenia stronie (ewentualnie ogłoszenia)

postanowienia oddalającego jej wniosek lub postanowienia rozstrzygającego

o zażaleniu wniesionym na takie postanowienie takie same skutki, jakie wiążą się

z doręczeniem stronie zarządzenia wydanego w trybie art. 130 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 112 ust. 2 u.k.s.c.

Odmiennej wykładni art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie uzasadnia także, podniesiona

przez Sąd Apelacyjny, okoliczność uchylenia art. 1302

§ 3 k.p.c. Jak podkreślono w

uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP

98/06, sytuacja spowodowana oddaleniem wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych towarzyszącemu pismu procesowemu zawierającemu środek

odwoławczy lub środek zaskarżenia nie jest tożsama z tą, która była przedmiotem

regulacji zawartej w art. 1302

§ 3 k.p.c. Z tej przyczyny uchylenie tego ostatniego

przepisu nie wpływa na wykładnię art. 112 ust. 3 u.k.s.c. Tym bardziej, jeżeli

uwzględni się, że art. 1302

§ 3 k.p.c. został uchylony z dniem 1 lipca 2009 r. mocą

ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), natomiast art. 112

u.k.s.c., w brzmieniu obecnie obowiązującym, wszedł w życie z dniem 19 kwietnia

2010 r. na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7,

poz. 45). W chwili uchwalania nowelizacji art. 112 u.k.s.c., art. 1302

§ 3 k.p.c. już

więc nie obowiązywał.

Należy także uwzględnić, iż samo złożenie przez profesjonalnego

pełnomocnika wraz z pismem procesowym wniosku o zwolnienie strony od kosztów

sądowych potwierdza świadomość pełnomocnika istnienia obowiązku opłacenia

tego pisma procesowego. Doręczenie pełnomocnikowi strony postanowienia

oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych stanowi, jak przyjęto

13

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 23 marca 2011 r.,

V CZ 116/10, Lex nr 11085250), kompetentną informację dla profesjonalnego

pełnomocnika, jaką opłatę sądową obowiązany jest uiścić w terminie 7 dni od daty

otrzymania postanowienia. Ponadto, co należy zakładać, zgłoszenie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych powinna poprzedzać, ocena pełnomocnika

podstaw przewidzianych we właściwych przepisach do żądania przez stronę

zwolnienia jej od kosztów sądowych z uwzględnieniem konkretnej opłaty należnej

od wniesionego pisma procesowego. W przeważającej części przypadków -

w sytuacji, gdy wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych są zgłaszane przed

sądem pierwszej instancji – odmowa zwolnienia od kosztów sądowych podlega

zaskarżeniu zażaleniem. Z tej przyczyny, ocena wniosków o zwolnienie od

kosztów sądowych – odzwierciedlana w uzasadnieniach orzeczeń sądów w tym

przedmiocie - jest dokonywana w odniesieniu do konkretnej opłaty, jaką strona jest

zobowiązana uiścić.

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy również tego, czy art. 112 ust. 3

u.k.s.c. ma zastosowanie także wówczas, gdy wniosek zwolnienie od kosztów

sądowych został częściowo oddalony. Odnośnie do tego zagadnienia, nie ma

zgodności poglądów w piśmiennictwie prawniczym. Natomiast w orzecznictwie

Sądu Najwyższego zajmowane jest jednolite stanowisko, według którego art. 112

ust. 3 u.k.s.c. ma zastosowanie także przy częściowej odmowie zwolnienia od

kosztów sądowych (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia

2011 r., III CZ 70/10 nie publ., z dnia 23 marca 2011 r., V CZ 116/10, Lex nr

1108525, z dnia 2 czerwca 2011 r., I CZ 51/11, nie publ., z dnia 6 lipca 2011 r.,

I CZ 72/11, nie publ., z dnia 28 września 2011 r., I CZ 86/11, Lex nr 1043972,

z dnia 3 lutego 2012 r., I CZ 172/11, Lex nr 1133795, z dnia 2 marca 2012 r., II CZ

173/11, SIP Legalis). Przepis zawarty w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. posługuje się

pojęciem oddalenia wniosku zwolnienie od kosztów sądowych, nie różnicując czy

chodzi o przypadek całkowitego, czy częściowego zwolnienia od kosztów

sądowych. Zastosowanie reguł wykładni językowej nie pozwala więc na dokonanie

jednoznacznej wykładni tego przepisu, a jedynie na wniosek, że zastosowanie tej

wykładni nie wyłącza możliwości objęcia zakresem tego przepisu także

postanowienia oddalającego częściowo wniosek strony o zwolnienie jej od kosztów

14

sądowych. Z tej przyczyny, że reguły wykładni językowej nie prowadzą do

jednoznacznych wniosków należy uwzględnić przede wszystkim cel regulacji

zawartej w art. 112 ust. 3 u.k.s.c., która zmierzała do przyspieszenia i usprawnienia

postępowania, nakładając na profesjonalnych pełnomocników obowiązek

samoobliczenia i uiszczenia odpowiedniej prostej (w wysokości stałej bądź

stosunkowej) opłaty i ograniczenia czynności sądu podejmowanych w razie

oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Sens wprowadzenia tej

regulacji byłby wątpliwy, gdyby zakres jej stosowania ograniczyć tylko do oddalenia

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w całości.

Uwzględniając przewidziane w art. 101 ust. 2 u.k.s.c. formy częściowego

zwolnienia strony od kosztów sądowych, kiedy dochodzi do częściowego oddalenia

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, w takich przypadkach postanowienie

sądu może wprost określać wysokość opłaty, jaką zobowiązana jest uiścić strona,

jeżeli zostaje zwolniona od kosztów ponad kwotę wskazaną w orzeczeniu. Tak było

też w sprawie, w której przedstawiono zagadnienie prawne, w której Sąd Okręgowy

zwolnił pozwanego od ponoszenia kosztów sądowych w części, tj. od opłaty od

zarzutów ponad kwotę 2.000 zł. W takich przypadkach, nie występuje jakakolwiek

trudność w ustaleniu wysokości należnej opłaty od pisma procesowego, gdyż

wysokość opłaty wynika wprost z orzeczenia sądu oddalającego częściowo

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Częściowe zwolnienie od kosztów

sądowych może polegać także na zwolnieniu strony od pewnej części (określonej

za pomocą ułamka lub w procentach) opłaty bądź kosztów, co powoduje

konieczność obliczenia opłaty przez pełnomocnika przy zastosowaniu

elementarnych i prostych działań matematycznych. Trudność w obliczeniu należnej

opłaty nie jest wówczas wyższa niż w przypadku konieczności obliczenia opłaty

stosunkowej. Interpretacja zmierzająca do ograniczenia zastosowania art. 112 ust.

3 u.k.s.c. tylko do przypadków oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych w całości w istocie, jak zauważano w orzecznictwie, opiera się na

podważaniu kompetencji profesjonalnych pełnomocników do przeprowadzenia

prostych operacji matematycznych. Konieczność ich dokonania nie zmienia przy

tym charakteru – według przepisów u.k.s.c. – opłaty należnej od pisma

procesowego. Także w przepisach tej ustawy ustawodawca przewiduje pobieranie

15

opłaty, która jest obliczana jako ułamek innej opłaty (por. art. 19 u.k.s.c.).

Tak obliczona opłata jest dalej opłatą stosunkową (por. również uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2000 r., III CZP 34/00, OSNC 2001,

nr 1, poz. 4 na tle przepisów u.k.s.c. z 1967 r.). Należy mieć także na względzie

umiejscowienie art. 112 u.k.s.c. w przepisach tej ustawy w grupie przepisów

regulujących całościowo problematykę zwolnienia od kosztów sądowych

odnoszących się więc do każdego zakresu zwolnienia od kosztów sądowych

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CZ 72/11,

nie publ.).

Z tych względów na podstawie art. 390 k.p.c. podjęto uchwałę, jak na

wstępie.