III CZP 61/12

Sygn. akt III CZP 61/12

UCHWAŁA

Dnia 16 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych TUW

w W.

przeciwko J. K. i A. K.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 listopada 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2012 r.,

"Czy zakładowi ubezpieczeń przysługuje w oparciu o przepisy

art. 43 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach

obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym

i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. z 2003

roku, Nr 124, poz. 1152) w zw. z art. 922 § 1 k.c. prawo dochodzenia

od następców prawnych posiadacza pojazdu mechanicznego zwrotu

wypłaconego przez ten zakład z tytułu ubezpieczenia OC posiadacza

pojazdu mechanicznego odszkodowania, jeżeli kierujący posiadacz

pojazdu wyrządził szkodę w stanie po użyciu alkoholu i zmarł przed

wypłatą odszkodowania przez zakład ubezpieczeń?"

podjął uchwałę:

2

Zakład ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu

ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkodę wyrządzoną przez kierującego pojazdem w stanie po

użyciu alkoholu, nie może dochodzić od jego spadkobierców

roszczenia zwrotnego przewidzianego w art. 43 pkt. 1 ustawy

z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152

ze zm.), jeżeli wypłata odszkodowania nastąpiła po śmierci

kierującego pojazdem.

Uzasadnienie

3

Przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznawaniu apelacji pozwanych od wyroku Sądu pierwszej instancji

zasądzającego solidarnie od J. K. i A. K. na rzecz Towarzystwa Ubezpieczeń

Wzajemnych TUW w W. kwotę 8 300 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami

procesu, z zastrzeżeniem prawa powoływania się przez pozwanych w toku

egzekucji tej należności na ograniczenie ich odpowiedzialności do wysokości stanu

czynnego spadku po P. K. Należność ta została zasądzona od spadkobierców

sprawcy wypadku komunikacyjnego jako świadczenie zwrotne wynikające z art. 43

pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm. - dalej: „ustawa

ubezpieczeniowa”).

Sąd Rejonowy ustalił między innymi, że w dniu 9 maja 2009 r. doszło do

czołowego zderzenia samochodu Citroen Jumper nr rej.[…], prowadzonego przez

A. N. i samochodu VW Golf nr rej.[…], prowadzonego przez P. K., który znajdował

się w stanie nietrzeźwości. W wyniku wypadku P. K. poniósł śmierć na miejscu

zdarzenia, natomiast w samochodzie Citroen Jumper powstały uszkodzenia

przedniej części nadwozia.

Postępowanie karne prowadzone w sprawie o popełnienie czynu

przewidzianego w art. 177 § 1 w zw. z art. 178 § 1 k.k. oraz w art. 178a § 1 k.k.

zostało umorzone na podstawie art. 17§ 1 pkt 5 k.p.k. postanowieniem Prokuratora

Rejonowego z dnia 31 lipca 2009 r. w sprawie […], z powodu śmierci sprawcy

wypadku – P. K.

Strona powodowa, którą łączyła z P. K., jako posiadaczem samochodu VW

Golf nr rej […], umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej,

wypłaciła w dniu 27 sierpnia 2009 r. A. N., na jego wniosek, kwotę 8 300 zł

odszkodowania za szkodę wynikającą z uszkodzenia jego samochodu w

przedmiotowym wypadku.

4

Postanowieniem z dnia 16 listopada 2009 r. wydanym w sprawie […] Sąd

Rejonowy stwierdził, że spadek po P. K. nabyli na podstawie ustawy z

dobrodziejstwem inwentarza żona J. K. i syn A. K. po połowie.

Sąd pierwszej instancji uznał, że zgodnie z art. 922 § 1 k.c., zobowiązanie

kierowcy - sprawcy wypadku komunikacyjnego - do zapłaty na rzecz zakładu

ubezpieczeń roszczenia regresowego przewidzianego w art. 43 pkt 1 ustawy

ubezpieczeniowej, przechodzi na spadkobierców zobowiązanego. Nie jest to

bowiem obowiązek ściśle związany z osobą zmarłego, o którym mowa w art. 922

§ 2 k.c., a jest to zobowiązanie majątkowe zmarłego, które nawet jeżeli powstało

i stało się wymagalne dopiero po jego śmierci, to wynika z wyrządzenia przez

spadkodawcę szkody czynem niedozwolonym, a więc stanowi obowiązek

odszkodowawczy wchodzący w skład spadku po nim.

Rozpoznając apelację pozwanych, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość

przedstawioną w zagadnieniu prawnym stwierdzając, że nie była ona jeszcze

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, nie ma też w tym zakresie

jednolitości poglądów w literaturze.

Podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że przewidziany w art. 43 pkt 1

ustawy ubezpieczeniowej obowiązek zwrotu przez kierującego pojazdem na rzecz

zakładu ubezpieczeń wypłaconego odszkodowania nie jest ściśle związany

z osobą spadkodawcy, w rozumieniu art. 922 § 2 k.c., a zatem nie wygasa z chwilą

jego śmierci.

Stwierdził, że pierwotne zobowiązanie do naprawienia szkody powstaje

w chwili zdarzenia, natomiast przesłanką warunkującą powstanie roszczenia

zwrotnego jest wypłata przez zakład ubezpieczeń odszkodowania

poszkodowanemu i dopiero z tą chwilą powstaje z mocy prawa i staje

się wymagalne roszczenie zakładu ubezpieczeń przewidziane w art. 43 pkt 1

ustawy ubezpieczeniowej. Jeżeli zatem wypłata odszkodowania, a w konsekwencji

powstanie roszczenia regresowego, nastąpiło już po śmierci sprawcy wypadku,

nie wchodzi ono w skład spadku po nim, zgodnie z art. 922 § 1 k.c.

Jednakże nie można, zdaniem Sądu Okręgowego, pominąć, że choć na

podstawie art. 43 pkt 1 ustawy ubezpieczeniowej powstaje nowa wierzytelność,

5

to jest ona pod wieloma względami uzależniona od istnienia wierzytelności

pierwotnej, podstawowej, która została zaspokojona przez zapłatę, dzięki czemu

powstało roszczenie zwrotne. Skoro roszczenie regresowe powstaje tylko dlatego,

że kierujący samochodem sprawca, będący także stroną umowy ubezpieczenia,

wyrządził szkodę po użyciu alkoholu, to można uznać, że nawet jeżeli roszczenie to

powstało i stało się wymagalne dopiero po jego śmierci, przechodzi na

spadkobierców, gdyż zgodnie z art. 922 § 1 k.c., wstępują oni w taką samą sytuację

prawną i faktyczną, jaka istniała w chwili śmierci spadkodawcy. Za przyjęciem

takiego rozwiązania przemawia też, zdaniem Sądu drugiej instancji, przewidziana

w prawie polskim szeroka odpowiedzialność gwarancyjna ubezpieczyciela

odpowiedzialności cywilnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważania prowadzące do udzielenia odpowiedzi na przedstawione

zagadnienie prawne należy rozpocząć od oceny charakteru roszczenia

przewidzianego w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej, gdyż nie jest ono typowym

roszczeniem regresowym. Kwestią tą zajmował się Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 10 listopada 2005 r. III CZP 83/05 (OSNC 2006, nr 9, poz. 147) stwierdzając,

że z samej istoty obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych wynika, iż umowa

ubezpieczenia zawarta w tym przedmiocie nie rodzi regresu zakładu ubezpieczeń

wobec ubezpieczonego w wyniku tej umowy sprawcy szkody komunikacyjnej:

kierowcy lub posiadacza pojazdu mechanicznego. Skutki umowy ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmują

zarówno strony tej umowy, jak i każdego kierującego pojazdem mechanicznym,

a jej sens i istota polega na definitywnym przejęciu przez zakład ubezpieczeń

obowiązku naprawienia szkody, co oznacza, że po spełnieniu świadczenia

odszkodowawczego ubezpieczyciel nie może domagać się jego zwrotu od

ubezpieczonego.

Jedynie jako wyjątek od tej fundamentalnej zasady obowiązkowych

ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych,

ustawodawca wprowadził w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej prawo zakładu

ubezpieczeń domagania się zwrotu od kierującego pojazdem mechanicznym

6

wypłaconego z tytułu ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych

odszkodowania w ściśle określonych w tym przepisie wypadkach, gdy zachowanie

kierującego pojazdem było tak rażące, że względy prewencyjne, wychowawcze

i represyjne, a także poczucie słuszności uzasadniają możliwość (a nie obowiązek)

dochodzenia przez ubezpieczyciela od kierowcy zwrotu wypłaconego

odszkodowania. Dotyczy to między innymi sytuacji objętej pytaniem prawnym,

gdy kierujący pojazdem wyrządził szkodę po spożyciu alkoholu lub w stanie

nietrzeźwości.

W literaturze i orzecznictwie to nadzwyczajne roszczenie zwrotne

przewidziane w omawianym przepisie (a wcześniej w przepisach kolejnych

rozporządzeń o ubezpieczeniach komunikacyjnych, w tym w § 33 rozporządzenia

Ministra Finansów z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych warunków

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów - Dz. U. Nr 96,

poz. 475 ze zm. - dalej: „rozp. z dnia 9 grudnia 1992 r.” oraz § 19 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń

komunikacyjnych Dz. U. Nr 46, poz. 274 ze zm. - dalej: „rozp. z dnia 28 listopada

1974 r.”), nazywane jest regresem nietypowym, w odróżnieniu od regresu typowego

przewidzianego w art. 828 § 1 k.c.

Z uwagi na to, że, jak wskazano wyżej, regres nietypowy przewidziany jest

w ściśle określonych przez ustawodawcę sytuacjach związanych ze szczególnie

rażącym zachowaniem sprawcy wypadku komunikacyjnego, a więc możliwość

powstania tego roszczenia zakładu ubezpieczeń i odpowiadającego mu obowiązku

sprawcy zależy od określonego w ustawie rażąco nagannego zachowania

kierującego pojazdem, rozważenia w pierwszej kolejności wymaga, czy jest

to „obowiązek zmarłego ściśle związany z jego osobą”, w rozumieniu art. 922 § 2

k.c., gdyż wówczas zobowiązanie to nie należałoby do spadku, bez względu na to,

kiedy powstało. W literaturze przyjmuje się, że w świetle art. 922 § 2 k.c. prawa

i obowiązki cywilnoprawne o charakterze majątkowym nie wchodzą w skład spadku

jeżeli: mają na celu zaspokojenie indywidualnego interesu spadkodawcy, treść

prawa zależy od osobistych potrzeb osoby uprawnionej, wartość świadczenia

zależy od osobistych przymiotów spadkodawcy oraz gdy prawa lub obowiązki

7

wynikają ze stosunków prawnych opartych na zaufaniu. Natomiast w odniesieniu do

samych tylko obowiązków przyjmuje się, że ściśle związane z osobą spadkodawcy

i nie podlegające dziedziczeniu są obowiązki, których wykonanie uzależnione jest

od osobistych przymiotów zobowiązanego lub które zostały związane z osobą

dłużnika ze względu na okoliczności powstania. W kontekście art. 43 ustawy

ubezpieczeniowej można rozważać jedynie tę ostatnią przesłankę. Trzeba jednak

pamiętać, że art. 922 § 2 k.c. stanowi wyjątek od zasady dziedziczności praw

i obowiązków majątkowych zmarłego i jako taki powinien być wykładany ściśle.

Należy zatem podzielić wyrażone w literaturze stanowisko, że nie chodzi w nim

o takie subiektywne okoliczności powstania zobowiązania związane z osobą

dłużnika jak np. jego wina. Nie są więc wyłączone ze spadku te majątkowe

zobowiązania spadkodawcy, do powstania których konieczna była przesłanka

podmiotowa w postaci jego winy. W konsekwencji nie można też uznać,

że przewidziane w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej majątkowe zobowiązanie

zwrotne kierowcy wyłączone jest na podstawie art. 922 § 2 k.c. ze spadku po nim

dlatego, że jego powstanie uwarunkowane jest opisanym w ustawie szczególnie

nagannym zachowaniem sprawcy i ma między innymi charakter represyjno-

wychowawczy. Te okoliczności nie są wystarczającą przesłanką do uznania takiego

zobowiązania spadkodawcy za ściśle związanego z jego osobą, w rozumieniu art.

922 § 2 k.c. Jako zobowiązanie majątkowe podlega zatem regulacji przewidzianej

w art. 922 § 1 k.c., a więc przechodzi na spadkobierców jeżeli istniało w chwili

śmierci spadkodawcy.

W literaturze i orzecznictwie dominuje pogląd, że roszczenie regresowe

powstaje i staje się wymagalne nie z chwilą wyrządzenia szkody przez

bezpośredniego sprawcę zdarzenia, lecz z chwilą jej naprawienia przez jednego

z dłużników solidarnych, a więc z chwilą wypłaty odszkodowania (porównaj między

innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1968 r. I CR 265/68, OSNC 1969,

nr 7-4, poz. 138 i z dnia 1 czerwca 1973 r. II PR 97/73, OSPiKA 1974, nr 1, poz.

84). Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy także w odniesieniu do regresu

nietypowego przewidzianego w § 19 rozp. z dnia 28 listopada 1974 r. -

odpowiedniku art. 43 ustawy ubezpieczeniowej (porównaj uchwałę składu siedmiu

sędziów z dnia 16 października 1976 r. III CZP 38/76, OSNC 1977, nr 2,

8

poz. 19 i wyrok z dnia 6 kwietnia 1981 r. IV CR 63/81, OSNC 1981, nr 12, poz.

242). Skoro tak, to jeżeli wypłata przez zakład ubezpieczeń odszkodowania

nastąpiła już po śmierci kierowcy - sprawcy szkody, dopiero wtedy powstało

roszczenie regresowe przewidziane w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej, a zatem

nie istniało ono w chwili śmierci kierowcy i jego spadkobiercy nie są zobowiązani

do zapłaty tej należności.

Jednakże w literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że ponieważ

spadkobiercy w zasadzie wchodzą w sytuację prawną, w jakiej znajdował się

w chwili śmierci spadkodawca, w skład spadku wchodzą nie tylko prawa i obowiązki

zmarłego istniejące w tej dacie, lecz także uzasadnione prawnie ekspektatywy praw

i obowiązków. Dziedziczeniu podlegają zatem także sytuacje prawne, w których

pozostawał spadkodawca w chwili śmierci, a więc pewne stany faktyczne, z których

wynikały dla niego lub mogły wyniknąć określone w hipotezach norm prawnych

skutki prawne.

Gdyby zatem uznać, że przewidziane w art. 43 roszczenie zwrotne stanowi

element sytuacji prawnej, w której znajduje się kierujący pojazdem mechanicznym

z uwagi na zawartą między posiadaczem pojazdu a zakładem ubezpieczeń umowę

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych, można by rozważać przejście na spadkobierców kierującego

pojazdem mechanicznym zobowiązania zwrotnego - także wtedy gdy powstało już

po jego śmierci - jako wynikającego ze stosunku prawnego, w którym pozostawał

spadkodawca w chwili śmierci.

Jak wskazano wyżej, z chwilą zawarcia umowy ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych powstaje

stosunek prawny ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej obejmujący nie tylko

strony tej umowy lecz także każdego kierującego pojazdem i każdego

poszkodowanego w wypadku komunikacyjnym. Rozważenia wymaga zatem,

czy źródłem przewidzianego w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej regresu

nietypowego, dotyczącego także kierowcy nie będącego stroną umowy

ubezpieczenia lecz objętego stosunkiem ubezpieczeniowym - jest ten właśnie

stosunek ubezpieczeniowy powstały w wyniku zawarcia umowy obowiązkowego

9

ubezpieczenia, czy też jest to roszczenie samoistne, powstałe w sposób pierwotny

na podstawie szczególnego przepisu ustawy.

W literaturze i orzecznictwie przeważa stanowisko, że roszczenie to jest

nowym, samoistnym roszczeniem, którego źródłem jest szczególny przepis – art.

43 ustawy ubezpieczeniowej. Pogłębiony wywód w tym przedmiocie zawarł Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu powołanej już uchwały z dnia 10 listopada 2005 r.

III CZP 83/05 stwierdzając, że przewidziane w § 33 rozp. z dnia 9 grudnia 1992 r.,

a obecnie w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej, roszczenie z regresu nietypowego

nie wynika z umowy ubezpieczenia, lecz jest roszczeniem w stosunku do niej

autonomicznym, przyznanym ubezpieczycielowi na podstawie szczególnego

przepisu prawa. Nie jest zatem roszczeniem umownym lecz roszczeniem

szczególnym, przysługującym ex lege. Wprawdzie roszczenie to jest powiązane

z umową ubezpieczenia w tym sensie, że jego powstanie związane jest z faktem

wcześniejszego zawarcia tej umowy i zapłatą, w jej wykonaniu, świadczenia

odszkodowawczego, jednak nie można uznać, że na podstawie art. 56 k.c. umowa

ubezpieczenia wywołuje z mocy prawa skutek w postaci powstania roszczenia

z regresu nietypowego. Zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym w powyższej

uchwale, umowa ubezpieczenia co najwyżej poprzedza powstanie tego roszczenia

zupełnie od niej odrębnego, wykreowanego przez ustawę i uwarunkowanego

zajściem szczególnych przyczyn określonych w ustawie. Samo istnienie tej

chronologii zdarzeń nie upoważnia do wyprowadzenia wniosku, że regres

nietypowy jest skutkiem prawnym zawartej umowy ubezpieczenia, powstającym

z mocy art. 56 k.c. Nie może też rozstrzygać tego problemu propozycja zaliczenia

regresu nietypowego do szeroko pojętych roszczeń ze stosunku ubezpieczenia a to

z uwagi na znaczną ogólnikowość tej formuły, która niczego nie wyjaśnia.

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy także w powołanym już wyroku

z dnia 6 kwietnia 1981 r. IV CR 63/81 oraz wyroku z dnia 9 października 2002 r.

IV CKN 1409/00 (niepubl.).

Jedynie w wyroku z dnia 18 listopada 2005 r. IV CK 203/05 (niepubl.)

Sąd Najwyższy uznał, że przewidziane w § 33 rozp. z dnia 9 grudnia 1992 r.

(a obecnie w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej) roszczenie zwrotne musi być

10

uznane za roszczenie wynikające z umowy obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego, ponieważ zgodnie

z art. 56 k.c. czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone lecz

również te, które wynikają z ustawy. Wydany zatem na podstawie art. 5 ust. 1

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 59,

poz. 344 ze zm.) przepis § 33 rozp. z dnia 9 grudnia 1992 r. współokreślał, razem

z innymi miarodajnymi w tym względzie w świetle art. 56 k.c. czynnikami, treść

stosunku prawnego wynikającego z umowy obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego.

Należy jednak podzielić wskazane jako pierwsze, przeważające stanowisko

zajęte przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 listopada 2005 r. III CZP 83/05,

że przewidziane w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej roszczenie zwrotne jest

nowym, samoistnym roszczeniem, powstającym z mocy szczególnego przepisu

ustawy, a nie roszczeniem wynikającym jako skutek, o którym mowa w art. 56 k.c.,

z umowy ubezpieczenia czy też stosunku ubezpieczenia powstałego na skutek

zawarcia umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadacza pojazdu mechanicznego. Nie jest ono bowiem tym samym

roszczeniem, które przysługiwało poszkodowanemu przeciwko sprawcy szkody

i z chwilą zapłaty przeszło z mocy prawa na ubezpieczyciela.

Roszczenie to powstaje jako nowe po wypłacie odszkodowania przez zakład

ubezpieczeń na rzecz poszkodowanego, co powoduje wygaśnięcie wierzytelności

poszkodowanego i powstanie - jedynie w ściśle określonych przez ustawodawcę

wypadkach - roszczenia zwrotnego, które z uwagi na istotę i sens obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego,

nie mogłoby powstać, gdyby nie istniał przepis art. 43 ustawy ubezpieczeniowej.

Powstanie takiego regresu nie jest skutkiem - w rozumieniu art. 56 k.c. - samego

zawarcia umowy ubezpieczenia, gdyż powstaje on dopiero w razie wyrządzenia

szkody w szczególnych okolicznościach określonych w art. 43 ustawy

ubezpieczeniowej jako roszczenie fakultatywne, zależne od woli uprawnionego

zakładu ubezpieczeń i jest ustawowym wyjątkiem od zasady braku regresu.

Regres taki nie powstałby jako skutek zawarcia umowy ubezpieczenia, gdyby nie

przewidywał go szczególny przepis - art. 43 ustawy ubezpieczeniowej. Trzeba też

11

podzielić wyrażany w literaturze pogląd, że nie może być wynikającym z ustawy

skutkiem czynności prawnej - w rozumieniu art. 56 k.c. - skutek nakładający jakiś

obowiązek na podmioty nie będące stronami umowy. Nie można więc uznać,

że regres nietypowy jest wynikającym z ustawy skutkiem umowy ubezpieczenia

skoro obciąża też kierowcę, który nie był stroną takiej umowy, a objęła go ona tylko

z mocy prawa, jako osobę trzecią.

W konsekwencji więc trzeba uznać, że roszczenie zwrotne nie jest

elementem umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadacza pojazdu mechanicznego ani stosunku prawnego wynikającego z tej

umowy. Nie stanowi więc - także jako potencjalna możliwość powstania obowiązku

zwrotu wypłaconego świadczenia - elementu sytuacji prawnej, w jakiej pozostawał

spadkodawca w chwili śmierci i która podlegałaby dziedziczeniu na podstawie art.

922 § 1 k.c. Niezależnie od tego wskazać też trzeba na stanowisko zajęte przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 listopada 2003 r. IV CK 62/02 (niepubl.)

dotyczącym kwestii wejścia w skład spadku roszczenia regresowego Funduszu

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, który po śmierci pracodawcy wypłacił

pracownikom świadczenia z tytułu wynagrodzenia za pracę. Sąd Najwyższy

stwierdzając, że zobowiązanie wynikające z tego roszczenia regresowego nie

wchodzi w skład spadku po pracodawcy nie podzielił stanowiska Sądu

Apelacyjnego o dziedziczeniu zobowiązania, którego niektóre elementy niezbędne

do wywołania skutku prawnego powstały dopiero po otwarciu spadku, a nie istniały

za życia spadkodawcy. Sąd Najwyższy wskazał, że zgodnie z art. 922 § 1, art. 924

i art. 925 k.c. dziedziczeniu podlegają nie elementy stosunku prawnego, ale prawa

i obowiązki istniejące w chwili śmierci spadkodawcy.

Z tych wszystkich względów należy uznać, że roszczenie zwrotne

przewidziane w art. 43 ustawy ubezpieczeniowej jest roszczeniem samoistnym

i autonomicznym, nie wypływającym ze stosunku obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Powstaje ono

w sposób pierwotny i konstytutywny na podstawie szczególnego przepisu ustawy

z chwilą wypłaty przez zakład ubezpieczeń odszkodowania. Jeżeli zatem wypłata

nastąpiła po śmierci kierującego pojazdem mechanicznym, roszczenie to nie

wchodzi w skład spadku po nim.

12

Za taką wykładnią przemawia nie tylko brzmienie przepisu i charakter

przewidzianego w nim roszczenia zwrotnego, lecz również jego cel prewencyjno-

represyjno-wychowawczy, który nie może być osiągnięty, jeżeli kierujący pojazdem

zmarł, w szczególności, gdy zginął w wypadku komunikacyjnym, kierując pojazdem

w okolicznościach określonych w omawianym przepisie.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1

k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w uchwale.