V CSK 495/11

Sygn. akt V CSK 495/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Filmowców Polskich w Warszawie

przeciwko J. L.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 listopada 2012 r.,

skarg kasacyjnych strony powodowej i pozwanego od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 czerwca 2011 r.,

I. uchyla rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 1 (pierwszym)

zaskarżonego wyroku i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego;

II. oddala skargę kasacyjną strony powodowej.

Uzasadnienie

2

Powód domagał się ustalenia braku obowiązku zawarcia z pozwanym

umowy o reemisję utworów w sieci kablowej na warunkach określonych

w postanowieniu Komisji Prawa Autorskiego (KPA), przewidującym m.in.

wynagrodzenie w wysokości 1,6 % wpływów netto uzyskiwanych przez pozwanego.

Nadto powód domagał się ewentualnie zobowiązania pozwanego do zawarcia

umowy o określonej treści m.in. z wynagrodzeniem w określonej przez siebie

wysokości 2,2 % wpływów netto (k. 1091 – 1094).

Sąd I instancji wyrokiem z dnia 3 marca 2011 r.:

I. oddalił powództwo o ustalenie;

II. zobowiązał pozwanego do złożenia oświadczenia woli o wskazanej

w sentencji wyroku treści z określeniem wysokości wynagrodzenia

na poziomie 1,6 % rzeczywistych wpływów netto;

III. oddalił dalej idące powództwo;

IV. opłatę ostateczną ustalił na 1000 zł;

V. zasądził od pozwanego kwotę 500 zł tytułem zwrotu części kosztów procesu;

VI. zniósł wzajemne koszty zastępstwa procesowego.

Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok apelacją.

Podczas rozprawy apelacyjnej powodowe Stowarzyszenie cofnęło

powództwo w zakresie roszczenia ewentualnego o zobowiązanie pozwanego do

złożenia oznaczonego oświadczenia woli wraz ze zrzeczeniem się tego roszczenia

(k. 1432 – 1434 akt).

Sąd Apelacyjny uwzględniając w części apelację strony powodowej:

1) uchylił wyrok Sądu Okręgowego w punktach II i III i w tym zakresie

postępowanie umorzył, uchylił punkt V tego wyroku, zmienił punkt VI przez

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego 360 zł tytułem kosztów

zastępstwa procesowego;

2) oddalił apelację powodowego Stowarzyszenia co do punktu I wyroku

i zasądził od niego na rzecz pozwanego kwotę 270 zł tytułem kosztów

postępowania apelacyjnego.

3

Sąd Apelacyjny uznał za dopuszczalne na podstawie art. 203 § 1 i § 4 k.p.c.

dokonane cofnięcie pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia ewentualnego,

wobec braku w jego ocenie podstaw do uznania, że takie postępowanie strony

powodowej zmierzało do obejścia prawa. Konsekwencją powyższego stanowiska

było umorzenie w tym zakresie postępowania w punkcie pierwszym (1) sentencji.

Natomiast za niezasadną uznał Sąd odwoławczy apelację strony powodowej

w części zaskarżającej wyrok Sądu Okręgowego oddalający powództwo

o ustalenie. Uznał, że organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi nie

może odmówić zgody na reemisję utworów w granicach sprawowanego zarządu,

a wyjątkowo może odmówić zawarcia umowy licencyjnej tylko z ważnych

powodów. W ocenie Sądu odwoławczego stronie powodowej przysługiwało

powództwo o ukształtowanie przez Sąd umowy w spornej części, co wyłączało

istnienie interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie, ponieważ za taki

ważny powód odmowy zawarcia umowy (i tym samym istnienia wówczas interesu

prawnego w ustaleniu braku obowiązku jej zawarcia) nie można uznać sporu

sprowadzającego się jedynie do wysokości wynagrodzenia.

Ponadto, powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia

13 lipca 2010 r., sygn.. akt III CZP 1/10, Sąd Apelacyjny uznał, że art. 108 ust. 7

w zw. z art. 108 ust. 5 i art. 211

ust. 2 u.p.a.p.p. kształtuje samodzielną podstawę

roszczenia o ukształtowanie umowy z czego wynika, że stronom niezadowolonym

z rozstrzygnięcia KPA służy dalej idące powództwo aniżeli o ustalenie w trybie art.

189 k.p.c., a mianowicie powództwo o ukształtowanie umowy. Wytoczenie takiego

powództwa na podstawie art. 108 ust. 7 u.p.a.p.p. eliminuje potrzebę rozstrzygania

przez Sąd w przedmiocie ustalenia istnienia obowiązku zawarcia umowy, o której

mowa w art. 211

ust. 1 u.p.a.p.p. W tej sytuacji strona powodowa nie miała interesu

prawnego w żądaniu takiego ustalenia w rozumieniu art. 189 k.p.c., ponieważ

interes taki należy rozumieć jako obiektywną, rzeczywistą potrzebę uzyskania

wyroku odpowiedniej treści, stwierdził Sąd Apelacyjny.

Wyrok Sądu drugiej instancji zaskarżyły w częściach skargami kasacyjnymi

obie strony.

4

Storna powodowa zaskarżyła w części wyrok Sądu Apelacyjnego, tj. w pkt.

1) w zakresie w jakim rozstrzyga o kosztach postępowania (pkt V i VI wyroku Sądu

Okręgowego) oraz w punkcie 2), tj. oddalającym apelację powódki od orzeczenia

oddalającego powództwo o ustalenie i oparła skargę kasacyjną na obu

podstawach.

Zarzutem naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie objęto art. 211

ust. 1 i 2, art. 106 ust. 2 w zw. z art. 108

ust. 5 i w zw. z art. 108 ust. 7 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych

(u.p.a.p.p.) w zw. z art. 64 k.c. przez uznanie tych przepisów za podstawę

roszczenia o ukształtowanie stosunku prawnego lub roszczenia o stwierdzenie

obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli, oraz o niezastosowaniu

art. 106 ust. 2 u.p.a.p.p. do oceny zasadności żądania ustalenia nieistnienia

obowiązku zawarcia umowy.

Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. uzasadniono jego niewłaściwym

zastosowaniem do żądania ustalenia nieistnienia obowiązku zawarcia umowy,

o której mowa w art. 211

ust. 1 u.p.a.p.p., oraz błędnym przyjęciu, że powód nie

posiadał interesu prawnego we wniesieniu tego powództwa po wydaniu orzeczenia

Komisji Prawa Autorskiego.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej strona powodowa zarzuciła

naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

i w zw. z art. 382 k.p.c. przez zaniechanie dokonania ustaleń faktycznych

i wszechstronnego rozważenia materiału sprawy w przedmiocie wysokości

wynagrodzenia należnego powodowi.

Strona powodowa wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Pozwany zaskarżył w części wyrok Sądu Apelacyjnego w punkcie 1)

(pierwszym) w przedmiocie uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w pkt. II i III

i umorzenia w tym zakresie postępowania.

Ten skarżący zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 106 ust. 2 u.p.a.p.p.

przez błędne przyjęcie, że powód mógł cofnąć pozew ze zrzeczeniem się

5

roszczenia w sytuacji istniejącego przymusu zawarcia umowy, wynikającego

z powołanego przepisu ustawy.

Zarzut błędnej wykładni art. 203 § 4 k.p.c. uzasadnił pozwany nieuznaniem

przez Sąd odwoławczy, że cofnięcie pozwu przez powoda zmierza do obejścia

prawa i jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Z kolei zarzut

naruszenia art. 386 § 3 k.p.c. pozwany uzasadnił jego niewłaściwym

zastosowaniem wskutek przyjęcia, że zachodzą przesłanki umorzenia

postępowania.

W odpowiedzi pozwanego na skargę kasacyjną powoda pozwany wniósł

o oddalenie skargi kasacyjnej powoda w całości i o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego, kwestionując zasadność zarzutów skargi kasacyjnej

powoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Usprawiedliwiona okazała się skarga kasacyjna pozwanego w odniesieniu

do niektórych spośród zgłoszonych w niej zarzutów, co spowodowało, że Sąd

Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w części zaskarżonej przez

pozwanego, tj. w odniesieniu do rozstrzygnięcia zawartego w punkcie pierwszym

sentencji o umorzeniu postępowania i adekwatnego do tego orzeczenia

rozstrzygnięcia o kosztach zastępstwa procesowego i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 203 § 4 k.p.c., a w konsekwencji

i art. 386 § 3 k.p.c. i umorzenia postępowania w części dotyczącej żądania powoda

zobowiązania pozwanego do złożenia oznaczonego oświadczenia woli. Trafnie

zarzucił ten skarżący, że przyjęcie za dopuszczalne cofnięcia pozwu

ze zrzeczeniem się roszczenia, ocenionego przez Sąd Apelacyjny wyłącznie

w oparciu o jedną spośród niezbędnych do oceny ustawowych przesłanek

określonych w art. 203 § 4 k.p.c., naruszyło ten przepis w stopniu mogącym mieć

istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd drugiej instancji uznał bowiem, że cofnięcie pozwu wraz ze zrzeczeniem

się roszczenia w zakresie dochodzonego żądania ewentualnego nie zmierzało

6

do obejścia prawa, chociaż takie zachowanie powoda Sąd ten ocenił jako

postępowanie nielojalne i właściwe dla monopolisty na rynku zarządzania

konkretnymi prawami. Tymczasem działania powoda zmierzające do obejścia

prawa są tylko jedną, ale nie jedyną spośród wymienionych w art. 203 § 4 k.p.c.

alternatywnie ujętych ustawowych przesłanek, będących podstawą do oceny Sądu

w przedmiocie dopuszczalności cofnięcia pozwu wraz ze zrzeczeniem się

roszczenia. Dlatego rację ma strona pozwana, że Sąd odwoławczy nie zbadał i nie

dokonał jurydycznej oceny, czy zachowanie powoda, uznane przez ten Sąd

za nielojalne postępowanie monopolisty, było sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego, co w konsekwencji miałoby rozstrzygające znaczenie z mocy art. 203

§ 4 k.p.c. dla przesądzenia o dopuszczalności cofnięcia pozwu, a w konsekwencji

dla przyjęcia, że zaszła podstawa do umorzenia postępowania na podstawie

art. 386 § 3 k.p.c.

Potrzebę oceny przez Sąd zachowania powoda w postaci cofnięcia pozwu

wraz ze zrzeczeniem się jednego z dochodzonych roszczeń w kontekście

sprzeczności takiego zachowania także z zasadami współżycia społecznego

potwierdza stanowisko pozwanego, że takie zachowanie powoda uniemożliwia mu

doprowadzenie do skutecznego zawarcia umowy ukształtowanej orzeczeniem

Sądu, w sytuacji, gdy wcześniejsze pozasądowe negocjacje stron i próby zawarcia

umowy bez ingerencji Sądu już od wielu lat nie dają rezultatów wobec prób

jednostronnego naruszenia określonych postanowień umowy przez powoda.

Ograniczenie zatem dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny

dopuszczalności cofnięcia pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia tylko do

jednej spośród alternatywnych przesłanek dopuszczalności cofnięcia,

a wymienionych w art. 203 § 4 k.p.c. spowodowało naruszenie tego przepisu,

a w konsekwencji naruszenie art. 386 § 3 k.p.c. przez co najmniej przedwczesne

uznanie, że zaszły podstawy do umorzenia postępowania bez dokonania

uprzedniej wszechstronnej oceny wszystkich przesłanek rozstrzygających

o dopuszczalności cofnięcia pozwu.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w punkcie I sentencji

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

7

Natomiast skarga kasacyjna strony powodowej nie została oparta na

usprawiedliwionych podstawach, co skutkowało jej oddaleniem na mocy art. 39814

k.p.c. w punkcie drugim (2) sentencji.

Zarzuty naruszenia przepisów procesowych, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 227 k.p.c. i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 382 k.p.c. uznać

należało za pozbawione usprawiedliwionych podstaw, ponieważ strona powodowa

uzasadniła je zaniechaniem oceny materiału dowodowego w przedmiocie

wysokości wynagrodzenia przysługującego powodowi, w sytuacji, w której to powód

cofnął na rozprawie apelacyjnej żądanie zobowiązania pozwanego do złożenia

oznaczonego oświadczenia woli, obejmującego także i wysokość wynagrodzenia

należnego od pozwanego i domagał się umorzenia w tym zakresie postępowania,

które to żądanie powoda Sąd Apelacyjny uwzględnił. W tej sytuacji zarzut

zaniechania dokonania przez Sąd w tym przedmiocie ustaleń faktycznych ocenić

należało jako nieusprawiedliwiony, skoro sam powód cofnął pozew i zrzekł się

swojego roszczenia, odstępując w ten sposób od domagania się rozstrzygnięcia

przez Sąd m.in. o wysokości wynagrodzenia.

Nie ma racji strona powodowa, zarzucając naruszenie art. 106 ust. 2

u.p.a.p.p. przez jego niezastosowanie do oceny zasadności jej żądania o ustalenie

nieistnienia obowiązku zawarcia umowy, o której stanowi art. 211

ust. 1 u.p.a.p.p.

Z mocy uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 13 lipca 2010 r., sygn.. akt

III CZP 1/10 (OSNC 2011, nr 1, poz. 1) sprawami związanymi z zawarciem umowy,

o której stanowi w art. 211

ust. 1 u.p.a.p.p. są wszelkie spory mogące powstać

między stronami, a więc zarówno spory co do samego obowiązku zawarcia umowy,

jak i co do treści umowy, a w szczególności postanowień dotyczących sposobu

ustalenia wysokości wynagrodzenia, należących do istotnych elementów umowy

i mających dla stron doniosłe znaczenie. Dlatego obowiązujące wcześniej przepisy

art. 108 ust. 5 i ust. 7 u.p.a.p.p. stanowiły samodzielną podstawę prawną roszczeń

także o ukształtowanie umowy, a nie tylko roszczeń w przedmiocie ustalenia

istnienia obowiązku zawarcia umowy, po uprzednim przesądzeniu istnienia

ważnych powodów do jej zawarcia.

8

Ponieważ bezspornym jest, że spór pomiędzy stronami niniejszego

postępowania sprowadza się do wysokości należnego stronie powodowej od strony

pozwanej wynagrodzenia, to rację ma Sąd Apelacyjny, że taki przedmiot sporu nie

może być utożsamiany z ważnym powodem odmowy udzielenia zgody

na korzystanie z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych w rozumieniu art. 106

ust. 2 u.p.a.p.p., a powództwo wytaczane w takiej sytuacji na podstawie

ówczesnego art. 108 ust. 7 u.p.a.p.p. także mogło zmierzać wyłącznie

do ukształtowania umowy w punktach między stronami spornych.

Taka wykładnia art. 211

ust. 1 i ust. 2 oraz art. 108 ust. 7 u.p.a.p.p.

dokonana przez Sąd Apelacyjny zgodna jest ze stanowiskiem prezentowanym

w judykaturze i nie może skutecznie uzasadniać zarzutu błędnej wykładni tych

przepisów. W wyroku z dnia 8 lipca 2011 r., sygn.. akt IV CSK 638/10 (nie publ.)

Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w sytuacji, gdy spór między organizacją

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi a operatorem kablowym dotyczy tylko

wysokości wynagrodzenia za korzystanie z utworów w formie reemisji kablowej,

a więc warunków (treści) umowy, o której mowa w art. 211

ust. 1 ustawy z dnia

4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (j.t. Dz. U. z 2006 r.

Nr 90 poz. 631 ze zm.), stronie wytaczającej powództwo na podstawie art. 108

ust. 7 Pr. aut. nie przysługuje roszczenie przewidziane w art. 189 k.p.c. o ustalenie

nieistnienia obowiązku zawarcia umowy na warunkach, co do wysokości

wynagrodzenia, określonych w orzeczeniu Komisji Prawa Autorskiego, o którym

mowa w art. 108 ust. 5 Pr. aut., lecz roszczenie o ukształtowanie stosunku

prawnego (umowy).

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela to

stanowisko judykatury, co w konsekwencji oznacza, że zarzut błędnej wykładni

i niewłaściwego zastosowania art. 189 k.p.c. należało uznać za bezzasadny. Rację

ma Sąd odwoławczy, że strona powodowa nie ma interesu prawnego w ustaleniu

nieistnienia obowiązku zawarcia umowy, w odniesieniu do której spór sprowadza

się wyłącznie do wysokości należnego jej od pozwanego wynagrodzenia, ponieważ

mogła ona domagać się ukształtowania przez Sąd umowy w tej spornej materii,

także w sposób odbiegający od treści postanowienia dawnej Komisji Prawa

Autorskiego. Brak jest więc po stronie powodowej interesu prawnego w żądaniu

9

ustalenia braku obowiązku zawarcia umowy, a to wobec braku rzeczywistej

potrzeby uzyskania wyroku rozstrzygającego o takim żądaniu w sytuacji, w której

wysokość należnego powódce, a spornego między stronami, wynagrodzenia mogła

być ukształtowana przez Sąd, a co dotychczas nie nastąpiło wskutek cofnięcia

pozwu w zakresie tego roszczenia w toku postępowania apelacyjnego.

Zważywszy, że z mocy art. 211

ust. 1 u.p.a.p.p. umowa o reemisję ma

charakter umowy obowiązkowej dla operatora sieci kablowej, a z kolei odmowa jej

zawarcia przez organizację zbiorowego zarządzania może nastąpić tylko

z ważnych powodów podlegających kontroli Sądu (art. 106 ust. 2 u.p.a.p.p.) to

w istocie wyłączona jest swoboda kontrolowania stron w odniesieniu do jej

zawarcia. W sytuacji, gdy spór dotyczy więc wyłącznie wysokości wynagrodzenia,

to jego rozstrzygnięcie jest możliwe za pomocą powództwa o ukształtowanie przez

Sąd umowy w spornym zakresie, a to z kolei przesądza o braku interesu prawnego

powoda w ustaleniu braku obowiązku zawarcia umowy (v. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn.. akt IV CSK 200/11, nie publ.).

Oddalenie zatem apelacji od orzeczenia oddalającego powództwo o ustalenie

z powodu braku interesu prawnego strony powodowej w domaganiu się żądanego

ustalenia, a w konsekwencji braku podstaw do zastosowania art. 189 k.p.c.,

nastąpiło więc bez naruszenia wymienionego przepisu (v. wyrok SN z dnia 18

kwietnia 2012 r., V CSK 149/11, nie publ.).

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w pkt. II sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.

es