V KK 16/12

Sygn. akt V KK 16/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Grubba (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Michał Laskowski

SSN Jarosław Matras

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jerzego Engelkinga

w sprawie G. U . skazanego z art. 197 § 1 kk, 199 § 2 kk, 200 § 1 kk, 201 kk i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 14 listopada 2012 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 30 czerwca 2011 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego

z dnia 2 lutego 2011 r.,

1/ uchyla zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Rejonowego i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w G. ,

2/ zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. P. K., Kancelaria

Adwokacka, kwotę 1180 zł 80 gr (tysiąc sto osiemdziesiąt złotych

i 80/100 groszy) za sporządzenie kasacji i udział w rozprawie

przed Sądem Najwyższym,

3/ kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciąża

Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

2

G. U. wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie II

K … został uznany za winnego tego, że:

1. w okresie, co najmniej od marca 2004 r. do stycznia 2007 r., działając w

krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru przemocą

oraz nadużywając stosunku zależności wynikającego z więzów

pokrewieństwa kilkakrotnie doprowadził swoją córkę K. U. do obcowania

płciowego w ten sposób, że kazał jej rozbierać się, bądź sam ją rozbierał, a

następnie wbrew woli wymienionej, przytrzymując ją siłą odbywał z nią

stosunki płciowe;

tj. popełnienia przestępstwa z art. 197 § 1 k.k., art. 199 § 2 k.k., art. 200 § 1

k.k. i art. 201 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

2. w tym samym miejscu i czasie jak w pkt 1 działając w krótkich odstępach

czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, nadużywając stosunku

zależności wynikającego z więzów pokrewieństwa, wielokrotnie doprowadził

swoją małoletnią córkę K. U. do poddania się czynnościom seksualnym w ten

sposób, że wbrew woli wyżej wymienionej dotykał jej ciała, w szczególności

piersi i pośladków;

tj. popełnienia przestępstwa z art. 199 § 2 k.k., art. 200 § 1 k.k. i art. 201 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

Za tak opisane i zakwalifikowane czyny Sąd wymierzył oskarżonemu

odpowiednio kary 4 lat i 2 lata pozbawienia wolności, które objął karą łączną 5 lat

pozbawienia wolności.

Wyrok ten zaskarżony został apelacją obrońcy oskarżonego, w której

podniesiono zarzuty:

1. błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku i mająca

wpływ na jego treść przez przyjęcie, że oskarżony dopuścił się popełnienia

zarzuconych mu czynów, choć nie pozwalał na to zebrany materiał dowodowy,

2. rażącą niewspółmierność wymierzonej kary,

3. naruszenie prawa materialnego i procesowego dotyczące kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej.

Wskazując na powyższe, obrona wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku

poprzez uniewinnienie oskarżonego, ewentualnie o zmianę wyroku, poprzez

złagodzenie kary i zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej

z urzędu.

3

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 czerwca 2011 r. w sprawie XVII Ka …

utrzymał w mocy zaskarżony wyrok uznając apelację za oczywiście bezzasadną i

jednocześnie zmienił ten wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o zasądzeniu

kosztów obrony z urzędu.

Orzeczenie powyższe zaskarżone zostało kasacją obrońcy skazanego, w

której podniesiono zarzut:

- rażącego naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na treść

rozstrzygnięcia, tj. przepisów art. 185a § 1 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k. wyrażające się

w nierozpoznaniu wniosku o ponowne przesłuchanie małoletniej, złożonego przez

skazanego, a co za tym idzie – w zaniechaniu ponownego przesłuchania

pokrzywdzonej K. U. w sytuacji, gdy w trakcie pierwszego przesłuchania małoletniej

pokrzywdzonej G. U. nie miał obrońcy, co w konsekwencji spowodowało

naruszenie jego prawa do obrony.

Wskazując na powyższe, obrona wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut podniesiony w kasacji wskazuje na uchybienie, które w niniejszej

sprawie rzeczywiście zaistniało, lecz o uchyleniu wyroków obu instancji

zadecydowały względy nie w niej podniesione, ale wynikające z art. 536 k.p.k. w zw.

z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. i art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k.

Bezsprzecznie bowiem, zgodnie z dyspozycją art. 205 k.k., ściganie

przestępstwa, którego znamiona unormowano w art. 197 k.k., następuje na

wniosek. Z tego zaś przepisu zakwalifikowany (między innymi) został pierwszy z

zarzuconych oskarżonemu czynów, ten przepis stał się również podstawą wymiaru

kary za ten czyn.

Jak wynika z akt sprawy – k. 2 zawiadomienie o popełnieniu przestępstw

będących przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie złożyła I. B., będąca

ciotką pokrzywdzonej. Nie była to zatem, zgodnie z dyspozycją art. 51 § 2 k.p.k.,

osoba uprawniona do złożenia wniosku o ściganie. Wniosek taki mogła natomiast

złożyć matka pokrzywdzonej – B. U. (nie była w tym czasie osobą, której

ograniczono władzę rodzicielską nad córką, nastąpiło to dopiero dnia 29 września

2008 r. – k 21 akt Sądu Najwyższego). B. U. przesłuchana została po raz pierwszy,

już po wszczęciu śledztwa w niniejszej sprawie, w dniu 4 października 2007 r. (k.

24 – 30), lecz nie odebrano od niej oświadczenia w przedmiocie wniosku o ściganie,

4

nie nastąpiło to również później podczas kolejnych przesłuchań w trakcie rozpraw

sądowych.

W tej sytuacji stwierdzić należy zachodzenie w niniejszej sprawie, w zakresie

omawianego czynu, ujemnej przesłanki procesowej z art. 17§1 pkt 10 k.p.k., która

skutkowała zaistnieniem bezwzględnej przesłanki odwoławczej z art. 439§1 pkt 9

k.p.k., którą Sąd Najwyższy zobowiązany był uwzględnić z urzędu, bez względu na

granice zaskarżenia i podniesione w kasacji zarzuty, zgodnie z dyspozycją art. 536

k.p.k.

Powyższe skutkować musiało przynajmniej częściowym uchyleniem

zaskarżonego wyroku.

Przechodząc na grunt skargi kasacyjnej, stwierdzić trzeba, że obrona

sformułowała zawarty w niej zarzut, wskazując jedynie na uchybienie, którego

dopuścił się Sąd I instancji, ale nie wiążąc go w żaden sposób z postępowaniem

odwoławczym i zapadłym w jego wyniku wyrokiem, a przecież, zgodnie z

dyspozycją art. 519 k.p.k., to od tego orzeczenia wnosi się kasację. Bezsprzecznie

jednak, opisane w kasacji uchybienie zaistniało. Pokrzywdzona przesłuchana

została w toku postępowania przygotowawczego, gdy oskarżony nie miał jeszcze

obrońcy – spełnione zatem zostały wymogi dla żądania ponownego jej

przesłuchania, wynikające z art. 185a § 1 k.p.k. Pomimo złożenia takiego wniosku,

pokrzywdzona nigdy ponownie nie została przesłuchana, a okoliczność ta stała się

nawet jednym z powodów uchylenia pierwszego wyroku wydanego w sprawie.

Obecnie, w sytuacji konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku wobec

zaistnienia omówionej wyżej przesłanki z art. 439 k.p.k., znowu aktualizuje się

kwestia rozpoznania wniosku oskarżonego o ponowne przesłuchanie

pokrzywdzonej i to w zakresie obu zarzuconych czynów.

Jednocześnie przesłuchanie takie nie mogłoby odbyć się przed sądem

odwoławczym, gdyż nastąpiłoby to z naruszeniem art. 452 § 1 k.p.k., który

zasadniczo nie zezwala na przeprowadzanie na tym etapie postępowania dowodów

co do istoty sprawy – takim zaś bezsprzecznie, w niniejszej sprawie, jest dowód z

przesłuchania pokrzywdzonej.

Zauważyć należy zatem, że choć Sąd Odwoławczy w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, w sposób bardzo stanowczy stwierdził, że „w sprawie w

sposób oczywisty (podkreślenie SN) brak jest wątpliwości co do tego, że nie

wystąpiły bezwzględne przyczyny odwoławcze, a nadto nie zachodzi przesłanka z

5

art. 440 k.p.k.” (k.2 uzasadnienia wyroku SO), to w niniejszej sprawie zachodzi

zarówno przyczyna odwoławcza o bezwzględnym charakterze, jak i obrażony

został art. 440 k.p.k., bo Sąd ten zobowiązany był dokonać co najmniej na tyle

wnikliwej kontroli odwoławczej, by dostrzec, że nie zostały wykonane jego

wcześniejsze zalecenia, związane z wnioskiem złożonym w trybie art. 185a § 1

k.p.k.

Mając na uwadze powyższe względy, Sąd Najwyższy orzekł o uchyleniu

zaskarżonego wyroku w całości oraz o uchyleniu utrzymanego nim w mocy wyroku

Sądu Rejonowego i przekazaniu sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy dokonując takiego rozstrzygnięcia dostrzegał zmianę treści art. 197

§ 3 k.k., która weszła w życie z dniem 8 czerwca 2010 r. (ustawa z dnia 5 listopada

2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego,

ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz

niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2009 r., nr 206, poz.1589), powodującą, że

zgwałcenie, którego sprawca dopuścił się wobec osoby małoletniej poniżej lat 15

jest obecnie zbrodnią, lecz zmiana ta, wobec treści art. 4 § 1 k.k., nie będzie miała

zastosowania do sytuacji oskarżonego w niniejszej sprawie, a więc również nie

może spowodować zmiany właściwości sądu na podstawie art. 25 § 1 pkt 1 k.p.k.

(„przepis art. 25 § 1 pkt 1 k.p.k., ustanawiający właściwość sądu okręgowego w

sprawach o zbrodnie, obejmuje zakresem tej właściwości sprawy o czyny

zabronione, które należały do kategorii zbrodni w czasie ich popełnienia. Oznacza

to, że jeśli czyn zabroniony miał wtedy status występku, a po wniesieniu aktu

oskarżenia do sądu rejonowego, jako rzeczowo właściwego, na skutek zmiany

zagrożenia ustawowego włączony został do kategorii zbrodni, to taka zmiana

ustawy, jako niekorzystna dla oskarżonego, nie może odnosić się do czynu

objętego oskarżeniem [art. 4 § 1 k.k.]. Zachowuje on zatem status występku, a

właściwym do rozpoznania sprawy pozostaje sąd rejonowy.” – uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2007 r., I KZP 34/06, OSNKW z 2007 r., z. 2, poz.

10).

Sąd Rejonowy przy ponownym rozpoznawaniu sprawy w pierwszej

kolejności zobowiązany będzie rozstrzygnąć kwestię związaną z brakiem wniosku o

ściganie czynu z art. 197 k.k. i rozważyć możliwość konwalidacji tego braku.

Kolejną zaś z istotnych decyzji procesowych będzie rozpoznanie wniosku

złożonego przez oskarżonego w trybie art. 185a § 1 k.p.k.

6

W ocenie Sądu Najwyższego, biorąc pod uwagę powagę zaistniałych w

sprawie uchybień, okres prowadzonego postępowania, wielokrotne prowadzenie

sprawy od początku, a także długotrwałość stosowanego wobec oskarżonego

tymczasowego aresztowania, konieczne jest objęcie niniejszego postępowania

nadzorem Prezesa Sądu Okręgowego w P. oraz wyciągnięcie przez niego

wniosków w zakresie dotychczasowego prowadzenia tej sprawy.