I UK 229/12

Sygn. akt I UK 229/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Myszka

Protokolant Joanna Porowska

w sprawie z odwołania A. P., I. R., S. P., A. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: M. N. i in.

o stwierdzenie odpowiedzialności członków zarządu stowarzyszenia na zaległości

składkowe,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 22 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej odwołujących od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 września 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Decyzją z 17 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że

ubezpieczony S. P. odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu

składek Stowarzyszenia /…/ i zobowiązany jest do zapłaty: 1. składek na Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego za okres od maja 2003 r. do lipca 2003 r., od września

2003 r. do listopada 2003 r., od stycznia 2004 r. do października 2004 r. oraz od

grudnia 2004 r. do stycznia 2006 r. w kwocie 118.988,86 zł; 2. odsetek za zwłokę

obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 62.666,00 zł; 3. składek na

Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od czerwca 2004 r. do września

2004 r., od stycznia 2005 r. do marca 2005 r., od maja 2005 r. do września 2005 r.

oraz za grudzień 2005 r. w kwocie 11.223,93 zł; 4. odsetek za zwłokę obliczonych

na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 5.168,00 zł; 5. składek na Fundusz Pracy

oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od czerwca

2004 r. do września 2004 r., od stycznia 2005 r. do stycznia 2006 r. w kwocie

5.165,89 zł oraz 6. odsetek za zwłokę obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w

kwocie 2.343,00 zł.

Decyzją z 17 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że

ubezpieczona I. R. odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu

składek Stowarzyszenia /…/ i zobowiązana jest do zapłaty: 1. składek na Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego za okres od maja 2003 r. do lipca 2003 r., od września

2003 r. do listopada 2003 r., od stycznia 2004 r. do października 2004 r. oraz od

grudnia 2004 r. do stycznia 2006 r. w kwocie 118.988,86 zł; 2. odsetek za zwłokę

obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 62.666,00 zł; 3. składek na

Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od czerwca 2004 r. do września

2004 r., od stycznia 2005 r. do marca 2005 r., od maja 2005 r. do września 2005 r.

oraz za grudzień 2005 r. w kwocie 11.223,93 zł; 4. odsetek za zwłokę obliczonych

na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 5.168,00 zł; 5. składek na Fundusz Pracy

oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od czerwca

2004 r. do września 2004 r., od stycznia 2005 r. do stycznia 2006 r. w kwocie

3

5.165,89 zł oraz 6. odsetek za zwłokę obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w

kwocie 2.343,00 zł.

Decyzją z 17 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że

ubezpieczona A. P. odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu

składek Stowarzyszenia /…/ i zobowiązana jest do zapłaty: 1. składek na Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego za okres od maja 2003 r. do lipca 2003 r., od września

2003 r. do listopada 2003 r., od stycznia 2004 r. do października 2004 r. oraz od

grudnia 2004 r. do stycznia 2006 r. w kwocie 118.988,86 zł; 2. odsetek za zwłokę

obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 62.666,00 zł; 3. składek na

Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od czerwca 2004 r. do września

2004 r., od stycznia 2005 r. do marca 2005 r., od maja 2005 r. do września 2005 r.

oraz za grudzień 2005 r. w kwocie 11.223,93 zł; 4. odsetek za zwłokę obliczonych

na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 5.168,00 zł.; 5. składek na Fundusz Pracy

oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od czerwca

2004 r. do września 2004 r., od stycznia 2005 r. do stycznia 2006 r. w kwocie

5.165,89 zł oraz 6. odsetek za zwłokę obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w

kwocie 2.343,00 zł.

Decyzją z 17 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że

ubezpieczona A. M. odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu

składek Stowarzyszenia /…/ i zobowiązana jest do zapłaty: 1. składek na Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego za okres od stycznia 2004 r. do października 2004 r.

oraz od grudnia 2004 r. do stycznia 2006 r. w kwocie 97.157,09 zł; 2. odsetek za

zwłokę obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 47.622,00 zł; 3. składek

na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od czerwca 2004 r. do września

2004 r., od stycznia 2005 r. do marca 2005 r., od maja 2005 r. do września 2005 r.

oraz za grudzień 2005 r. w kwocie 11.223,93 zł; 4. odsetek za zwłokę obliczonych

na dzień 17 grudnia 2008 r. w kwocie 5.168,00 zł; 5. składek na Fundusz Pracy

oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od czerwca

2004 r. do września 2004 r., od stycznia 2005 r. do stycznia 2006 r. w kwocie

5.165,89 zł oraz 6. odsetek za zwłokę obliczonych na dzień 17 grudnia 2008 r. w

kwocie 2.343,00 zł.

Odwołania od powyższych decyzji wnieśli ubezpieczeni.

4

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie odwołań.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C. wyrokiem z 26

maja 2010 r., oddalił odwołania.

Sąd Okręgowy ustalił iż w dniu 17 października 2001 r. Stowarzyszenie /…/

wpisane zostało do Krajowego Rejestru Sądowego, rejestru Stowarzyszeń, Innych

Organizacji Społecznych i Zawodowych, Fundacji i Publicznych Zakładów Opieki

Zdrowotnej. Przedmiotem jego działalności było: niesienie pomocy osobom starym,

chorym i opuszczonym; opieka nad osobami potrzebującymi niemającymi wsparcia

od rodzin lub innych instytucji oraz działalność charytatywna w szerokim tego słowa

znaczeniu.

Uchwałą Nr 2 Walnego Zebrania Członków z 2 sierpnia 2006 r. podjęto

decyzję w sprawie rozwiązania Stowarzyszenia. Z dniem 16 stycznia 2009 r.

„wniosek o rozwiązaniu” Stowarzyszenia zgłoszony został do Krajowego Rejestru

Sądowego.

W okresie, w którym powstały przedmiotowe zaległości w skład zarządu

Stowarzyszenia wchodzili: M. N. pełniący funkcję Prezesa w okresie od 17

października 2001 r. do 16 stycznia 2009 r.; S. P. w okresie od 17 października

2001 r. do 16 stycznia 2009 r.; I. R. w okresie od 17 października 2001 r. do 16

stycznia 2009 r.; A. P. w okresie od 17 października 2001 r. do 16 stycznia 2009 r.;

A. N. (obecnie P.) w okresie od 17 października 2001 r. do 16 stycznia 2009 r. oraz

A. M. w okresie od 27 sierpnia 2004 r. do 16 stycznia 2009 r.

Postanowieniem z 26 maja 2008 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w C.

umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku Stowarzyszenia

/…/, jako bezskuteczne.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ rentowy wykazał, iż egzekucja

zaległości z majątku stowarzyszenia okazała się bezskuteczna w całości, co wynika

bezpośrednio z postanowienia Naczelnika o Urzędu Skarbowego o umorzeniu

postępowania egzekucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. Ponadto, organ rentowy w

zaskarżonych decyzjach podniósł, iż odwołujący nie wykazali, że niezgłoszenie

wniosku o upadłość oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło bez ich

winy.

5

Sąd Okręgowy podkreślił jednak, że z uwagi na specyfikę części osób

prawnych niebędących spółkami kapitałowymi, członkowie ich organów

zarządzających mają utrudnioną możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności za

zobowiązania tych podmiotów. W szczególności dotyczy to osób prawnych, które w

ogóle nie mają zdolności upadłościowej i naprawczej, jak np. w przypadku

stowarzyszeń. Tym samym, zdaniem Sądu, niezłożenie przez nich wniosku o

ogłoszenie upadłości nie może ich obciążać, z uwagi na brak zdolności

upadłościowej Stowarzyszenia. Jednocześnie, brak możliwości zgłoszenia takiego

wniosku nie może być traktowany na równi z brakiem winy w jego niezłożeniu,

albowiem oznaczałoby to, że w przypadku osoby prawnej, co do której nie można

ogłosić upadłości, członkowie jej organów zarządzających zawsze byliby objęci

przesłanką wyłączającą ich odpowiedzialność. Tym samym, zdaniem Sądu

pierwszej instancji, przyjąć należy, iż odpowiednie stosowanie do tej kategorii

podmiotów z art. 116 ustawy Ordynacji podatkowej oznacza, że mogą oni korzystać

ze wskazanych tam przesłanek wyłączających ich odpowiedzialność jedynie wtedy,

gdy są one możliwe do zrealizowania. Zatem, jeżeli osoba prawna nie ma zdolności

upadłościowej lub układowej, członek jej organu zarządzającego może uwolnić się

od odpowiedzialności jedynie wskazując mienie, z którego egzekucja umożliwi

zaspokojenie zaległości podatkowych tej osoby prawnej w znacznej części.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że odwołujący się nie wykazali żadnego majątku

Stowarzyszenia, z którego możliwa byłaby egzekucja. Z wyjaśnień S. P. wynika

jedynie, iż Stowarzyszenie posiadało nieruchomość w B., która następnie została

przekazana na rzecz fundacji /…/. Powyższe potwierdziła także A. P. Ponadto, co

również wynika z uzasadnienia postanowienia w sprawie umorzenia postępowania

egzekucyjnego, Stowarzyszenie nie posiada ruchomości, wierzytelności ani

nieruchomości, do których można by skierować egzekucję. Z ewidencji Miasta oraz

Starostwa C. nie wynika nadto by Stowarzyszenie było właścicielem jakiejkolwiek

innej nieruchomości. Nie figuruje ono także w ewidencji Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji CEAP jako właściciel pojazdów.

Bez znaczenia, zdaniem Sądu pierwszej instancji, dla zakresu

odpowiedzialności odwołujących się jest również pełnienie przez nich swoich funkcji

społecznie oraz samodzielnego zarządzania Stowarzyszeniem i podejmowania

6

decyzji przez jego Prezesa M. N. Ponadto, jak Sąd Okręgowy zaznaczył,

Stowarzyszenie miało świadomość istniejącego zadłużenia, a zatem w przypadku

posiadania określonego majątku powinno z tego majątku opłacić istniejące

zadłużenie. Organ rentowy zaś - jako dłużnik, mógł żądać zwrotu zaległości w

każdym czasie, do „momentu” przedawnienia się tych należności.

Apelacje od powyższego wyroku złożyli: A. P., S. P., I. R. i A. M. Apelacja M.

N. została odrzucona.

Sąd Apelacyjny – Sad Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 29

września 2011 r. oddalił apelacje.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, który uznał że

stowarzyszenia (w tym Stowarzyszenie którego członkami zarządu byli apelujący)

nie posiadają tzw. zdolności układowej w związku z czym skarżący nie byli

zobowiązani do wykazywania przesłanek egzoneracyjnych podanych w pkt 1 i 2 art.

116 § 1 Ordynacji podatkowej. Taki pogląd nie znajduje odzwierciedlenia w

przepisach ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze

stanowiącej w art. 5, że przepisy ustawy stosuje się do przedsiębiorców w

rozumieniu Kodeksu cywilnego. Kodeks cywilny w art. 431

stanowi, że

przedsiębiorcą jest między innymi osoba prawna prowadząca we własnym imieniu

działalność gospodarczą lub zawodową. Z kolei ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. -

Prawo o stowarzyszeniach w art. 34 dopuszcza możliwość prowadzenia przez

stowarzyszenie działalności gospodarczej według ogólnych zasad określonych w

odrębnych przepisach. Z powyższego, w ocenie Sądu Apelacyjnego wynika że

skarżący, jako członkowie zarządu Stowarzyszenia prowadzącego działalność

gospodarczą, mieli prawo zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub o

wszczęcie postępowania układowego.

Powyższe zastrzeżenie nie rzutuje jednak, zdaniem Sądu drugiej instancji,

na ocenę prawidłowości zaskarżonego apelacją wyroku. Istotnie bowiem

eksponowane w odwołaniach i w treści apelacji skarżących okoliczności, tj. zarzut

podjęcia przez organ rentowy postępowania egzekucyjnego w czasie gdy

Stowarzyszenie wyzbywało się majątku i nie posiadało już środków na

zaspokojenie należności składkowych oraz wskazanie na charytatywny cel

działalności Stowarzyszenia i bezwynikowy rezultat tej działalności - pozostają bez

7

wpływu na ocenę prawidłowości zaskarżonych decyzji i wyroku, albowiem jak

wskazano powyżej - nie są to okoliczności zwalniające od odpowiedzialności

wskazane w art. 116 § 1 Ordynacji, które wykazać powinni odwołujący się. Organ

rentowy wykazał bezskuteczność egzekucji oraz powstanie zobowiązań w czasie

pełnienia przez odwołujących się funkcji członków zarządu.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargami kasacyjnymi wniesionymi przez

odwołujących się – w jednym piśmie procesowym, w którym zawarto wniosek o

uchylenie w całości zaskarżonego wyroku sądu drugiej instancji jak również

poprzedzającego go wyroku sądu pierwszej instancji w całości i przekazanie

sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem

kosztów procesu wraz z rozstrzygnięciem o należnych stronie pozwanej kosztach

procesu za wszystkie instancje.

Skargi kasacyjne zostały oparte „na następujących podstawach i zarzutach:

1. naruszeniu przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy,

a to art. 378 § 1 k.p.c. poprzez niewzięcie pod uwagę nieważności postępowania, a

to ze względu na udział w postępowaniu przed sądem I instancji nienależycie

umocowanego pełnomocnika organu rentowego,

2. naruszeniu przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy,

a to art. 378 § 1 k.p.c., poprzez nierozpoznanie rozprawy w granicach apelacji,

zarzutu podnoszonego przez skarżących, o to że z uwagi na bezwynikowy rezultat

działalności Stowarzyszenia, zajmującego się działalnością charytatywną, nie

powinni być objęci odpowiedzialnością z art. 116 ordynacji podatkowej”.

Rozwijając ten zarzut i wiążąc go z podnoszonym występowaniem w sprawie

zagadnienia prawnego skarżący rozważali czy odpowiednie stosowanie (z mocy

art. 116 a Ordynacji podatkowej) art. 116 Ordynacji podatkowej oznacza

stosowanie tego przepisu tylko do osób prawnych podobnych do wymienionych w

art. 116 tj. osób prowadzących zarobkową działalność gospodarczą czy też do

wszystkich osób prawnych innych niż wymienione w art. 116.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

8

Nie jest zasadny zarzut skargi kasacyjnej odnoszący się do nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji rzekomo niewziętej pod rozwagę

przez Sąd Apelacyjny. Nieważność postępowania nie miała miejsca. Organ rentowy

był reprezentowany przez osobę, która mogła być jego pełnomocnikiem (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2012 r., III UZP 3/11, OSNP 2012 nr

15-16, poz. 197 i z 9 lutego 2012 r., I UZP 10/11 LEX nr 1168155 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z 22 marca 2012 r., I UZ 64/11, LEX nr

1214565) i przedstawiła odpowiedni dokument wykazujący umocowanie. Na karcie

6 znajduje się pełnomocnictwo spełniające wymagania z art. 89 § 1 k.p.c. Jest to

oryginał pełnomocnictwa.

Natomiast uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z

art. 116 Ordynacji podatkowej. Sąd Apelacyjny niedostatecznie rozważył zarzut

apelacji związany z zastosowaniem art. 116 Ordynacji do odwołujących się

członków zarządu Stowarzyszenia, którzy twierdzą, że Stowarzyszenie to nie

prowadziło działalności gospodarczej.

W art. 116 Ordynacji podatkowej określone zostały zasady

odpowiedzialności członków zarządu spółek handlowych za zaległości podatkowe

tych podmiotów a także przesłanki uwolnienia od tej odpowiedzialności. Ze

względu na przedmiot sporu w tej sprawie kluczowe znaczenie ma możliwość

wykazania, że niezgłoszenie wniosku o upadłość spółki lub niewszczęcie

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości nastąpiło bez winy osób

obarczonych tą subsydiarną i solidarną odpowiedzialnością za powstałe zaległości.

Przepis art. 116 Ordynacji podatkowej ma zastosowanie w tej sprawie przez

podwójne odesłanie. Przedmiot tej sprawy obejmuje zobowiązania z tytułu składek

na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Według art. 31 ustawy z dnia

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), do należności z tytułu składek mają odpowiednie

zastosowanie wymienione w nim przepisy Ordynacji podatkowej, w tym art. 116 i

art. 116a. Jak wspomniano, art. 116 dotyczy odpowiedzialności członków zarządu

spółek handlowych za zaległości podatkowe tych spółek. Do odwołujących się w tej

sprawie może mieć odpowiednie zastosowanie przez odesłanie zawarte w art. 116a

9

Ordynacji. Przepis ten został wprowadzony ustawą z dnia 12 września 2002 r. o

zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 169, poz.1387). Stanowi on, że za zaległości podatkowe innych osób

prawnych niż wymienione w art. 116 odpowiadają solidarnie całym swoim

majątkiem członkowie organów zarządzających tymi osobami. Przepisy art. 116

stosuje się odpowiednio. W uzasadnieniu projektu ustawy zmieniającej (Sejm RP IV

kadencji, druk nr 414) podniesiono, że członkowie zarządu takich osób prawnych

jak fundacje, stowarzyszenia, zrzeszenia, spółdzielnie winni ponosić

odpowiedzialność na „zasadach identycznych” jak członkowie zarządów spółek

handlowych. Zaznaczono, że „status członka zarządu fundacji jest podobny do

statusu członka zarządu sp. z o.o. lub S.A”. Trzeba jednak zauważyć, że

podobieństwo ( które zostało zaakcentowane w uzasadnieniu projektu ustawy

zmieniającej) nie występuje w jednakowym stopniu we wszystkich osobach

prawnych, do których wprowadzony przepis ma zastosowanie. Powstaje bowiem

problem stosowania zasad odpowiedzialności członków zarządu spółek

handlowych do członków zarządu osób prawnych, które nie mają zdolności

upadłościowej i układowej. Zdolność upadłościowa została powiązana ze

spełnieniem kryteriów uznania danego podmiotu za przedsiębiorcę (art. 5 ust. 1

Prawa upadłościowego). W myśl art. 5 ust. 2 tego Prawa za przedsiębiorcę

uważało się (według stanu prawnego z daty podjęcia zaskarżonych decyzji),

między innymi, osobę prawną prowadzącą we własnym imieniu działalność

gospodarczą. Sąd pierwszej instancji przyjął, że Stowarzyszenie, za zaległości

składkowe którego odwołujący się zostali obciążeni odpowiedzialnością, nie miało

zdolności upadłościowej. Natomiast Sąd Apelacyjny stwierdził, że skarżący jako

członkowie zarządu Stowarzyszenia prowadzącego działalność gospodarczą mieli

prawo zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub o wszczęcie postępowania

układowego. Sąd nie podał przy tym, na czym oparł to stwierdzenie. Jeżeli

wyprowadził je wyłącznie z przepisów Prawa o stowarzyszeniach, które w art. 34

dopuszcza prowadzenie przez stowarzyszenie działalności gospodarczej, to

przedwczesny jest wniosek o zdolności upadłościowej Stowarzyszenia /…/. Sama

prawna możliwość prowadzenia działalności gospodarczej nie przesądza o

prowadzeniu działalności przez konkretne Stowarzyszenie. Sąd nie rozważył przy

10

tym twierdzeń apelacji o prowadzeniu działalności „bezwynikowej”, bezpodstawnie

uznając je za pozbawione znaczenia. Gdyby okazało się, że działalność

Stowarzyszenia była działalnością gospodarczą w rozumieniu art. 5 ust. 2 Prawa

upadłościowego (w brzmieniu obowiązującym do 2 maja 2009 r.), zastosowanie do

odwołujących się art. 116 Ordynacji podatkowej przez odesłania z art. 116a i art. 31

ustawy systemowej nie nastręczałoby trudności. Ta okoliczność wymaga jednakże

poczynienia ustaleń. Gdyby jednakże okazało się, że działalność Stowarzyszenia

nie mogła być uznana za działalność gospodarczą, chociaż nie jest sporne, że było

ono płatnikiem składek (pracodawcą), powstałby problem ze stosowaniem zasad

uwolnienia się od odpowiedzialności wymienionych w art. 116 Ordynacji a w

szczególności niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości (niewszczęcie

postępowania układowego) bez winy skarżących. Odwołujący się upatrują braku

zawinienia po swej stronie w tym, że wniosek taki był prawnie niedopuszczalny.

Taki pogląd był przedstawiany w doktrynie prawa. Podnoszono, że brak zdolności

upadłościowej niektórych osób prawnych, do których stosuje się „odpowiednio” art.

116 Ordynacji przez odesłanie z art. 116a, oznacza spełnienie przesłanki

uwolnienia się od odpowiedzialności za zaległości podatkowe w postaci braku

zawinienia w złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęciu postępowania

zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego). Taki pogląd

przedstawił A. Mariański („Odpowiedzialność członków organów zarządzających

osób prawnych za zaległości podatkowe” Monitor Podatkowy 2005 nr. 2 s. 25).

Wyrażono też pogląd o niestosowaniu w ogóle zasad odpowiedzialności podmiotów

zarządzających za zobowiązania publicznoprawne osób prawnych prowadzących

działalność non profit (S. Frydrych „Odpowiedzialność członków organów

podmiotów non profit na podstawie art. 116a Ordynacji podatkowej, Monitor

Podatkowy 2010 nr 5, s. 28). Przedstawiono też poglądy przeciwne, w myśl których

członkowie zarządu osób prawnych nieposiadających zdolności upadłościowej

(układowej) nie mają możliwości uwolnienia się od odpowiedzialności za

zobowiązania podatkowe tych osób opartego na przesłance braku winy w

niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęciu postępowania

zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego). Takie

stanowisko zajęli: C. Kosikowski (w: C. Kosikowski, L. Etel, R. Dowgier, P. Pietrasz,

11

S. Presnarowicz, M. Popławski: Ordynacja podatkowa Komentarz, Warszawa

2011), R. Dowgier (Komentarz do art. 116a ustawy – Ordynacja podatkowa System

Informacji Prawnej Lex /Lex Omega/ 40/2012) oraz przedstawiono go w publikacji

„Ordynacja podatkowa. Komentarz pod red. H. Dzwonkowskiego, Warszawa 2008.

Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną w tej sprawie doszedł do

przekonania, że odpowiednie (przez odesłanie z art. 116a Ordynacji i art. 31 ustawy

systemowej) stosowanie przepisu art. 116 Ordynacji podatkowej w zakresie

omawianej przesłanki uwolnienia się od odpowiedzialności za zaległości składkowe

członków zarządu stowarzyszenia nieposiadającego zdolności upadłościowej

(układowej) winno polegać na rozważeniu podstaw podjęcia przez te osoby działań

w kierunku likwidacji stowarzyszenia, które nie reguluje swych zobowiązań

publicznoprawnych (składek ubezpieczeniowych). Sąd Najwyższy uznał za

pozbawione dostatecznego uzasadnienia prawnego i aksjologicznego stanowisko o

uwolnieniu członków zarządu takich stowarzyszeń za zobowiązania

publicznoprawne. Przede wszystkim nie wprowadzono żadnego zróżnicowania

osób prawnych w art. 116a Ordynacji podatkowej. Nie ma też uzasadnienia

wniosek o sankcjonowaniu dopuszczenia do powstania zaległości składkowych i

niemożności ich uregulowania wobec braku środków i majątku tylko tym, że

obciążają one osobę prawną działającą bez zysku. Gdy osoba taka zatrudnia

pracowników, członkowie jej zarządu winni liczyć się z konsekwencjami tego w

postaci obowiązków płatnika składek. Brak zysku osoby prawnej nie uwalnia od

tych obowiązków. Z drugiej strony, skoro członkowie zarządu osób prawnych

mających zdolność upadłościową (układową) mogą uwolnić się od akcesoryjnej,

solidarnej odpowiedzialności za zaległości składkowe wykazując brak zawinienia w

złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęciu postępowania

zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (układowego) trzeba rozważyć, jakie

możliwości mają członkowie zarządu stowarzyszenia pozbawionego zdolności

upadłościowej (układowej) w zakresie zapobieżenia niezaspokojeniu wierzyciela

należności składkowych. Taką możliwość stwarza likwidacja stowarzyszenia

przeprowadzona w odpowiednim czasie, pozwalającym za choćby częściowe

uregulowanie długu składkowego. Zaspokojenie wierzycieli jest jednym z celów

postępowania likwidacyjnego stowarzyszenia (por. P. Suski „Stowarzyszenia i

12

fundacje” Warszawa 2011, s. 302). Gdyby zatem odwołujący się wykazali, że bez

swojej winy nie podjęli dostępnych dla nich kroków prowadzących do likwidacji

Stowarzyszenia, można byłoby uznać, że została spełniona przesłanka uwolnienia

ich od odpowiedzialności za zaległości składkowe. Odpowiedniość stosowania art.

116 Ordynacji podatkowej do członków zarządów stowarzyszeń (art. 116a

Ordynacji) w zakresie odpowiedzialności za zaległości składkowe na podstawie art.

31 ustawy systemowej polegać może na takiej modyfikacji przesłanki

egzoneracyjnej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b, która pozwala na wykazanie braku winy w

niewszczęciu postępowania likwidacyjnego stowarzyszenia nieprowadzącego

działalności gospodarczej. Te okoliczności wymagałyby zbadania w tej sprawie,

gdyby okazało się, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie przypisał Stowarzyszeniu

prowadzenie działalności gospodarczej. Analogiczny pogląd odnoszący się do

fundacji (odpowiedzialności członków zarządu fundacji za zaległości składkowe w

kontekście przesłanki egzoneracyjnej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji

podatkowej) został wyrażony przez J. Strusińską – Żukowską w publikacji „Ustawa

o systemie ubezpieczeń społecznych – Komentarz” Warszawa 2011 s. 524-525.

Z tych przyczyn zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu

do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).