II CSK 16/12

Sygn. akt II CSK 16/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa W. M.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej

"J." z siedzibą w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 września 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 3600

(trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka - W. M. wnosiła o zasądzenie od pozwanej Spółdzielni

Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej „J.” w P. kwoty 3.039.310 zł

obejmującej zwrot wartości wygasłego własnościowego prawa lokalowego

w odniesieniu do dwóch lokali użytkowych, znajdujących się w budynku należącym

do pozwanej spółdzielni. W związku z pożarem w tym budynku prawo to wygasło

i powódka powinna otrzymać należność stanowiącą wartość rynkową tego prawa.

Powódka wywodziła roszczenie z art. 171

ust. 1, 2 i art. 4711

ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, Dz. U. z 2003 r., nr 119,

poz. 1116 ze zm., dalej - „u.s.m.”).

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej spółdzielni na rzecz pozwanej kwotę

2.630.630 zł z odsetkami, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo, ustalając

następujący stan faktyczny.

Powódka nabyła w pozwanej Spółdzielni dwa własnościowe prawa do lokalu

użytkowego (w 2002 i 2005 r.). W październiku 2002 r. przyjęta została w poczet

członków Spółdzielni. W dniu 4 czerwca 2006 r. wybuchł pożar w pawilonie

handlowym, w którym znajdowały się dwa lokale użytkowe; w wyniku pożaru

zniszczeniu uległa większa część budynku, w tym też należące do powódki lokale.

W karnym postępowaniu przygotowawczym ustalono, że do pożaru doszło na

skutek działania sił przyrody, tj. wystąpienia siły wyższej. Przed wystąpieniem

z pozwem powódka bezskutecznie żądała od Spółdzielni ustanowienie odrębnej

własności lokalu, a także żądała odbudowy zniszczonego obiektu handlowego.

Sąd Okręgowy przyjął, że spółdzielcze własnościowe prawo do dwóch lokali

wygasło w dniu 4 czerwca 2006 r. w wyniku zniszczenia części budynku. Do chwili

pożaru obowiązywał przepis art. 171

u.s.m. określający obowiązki stron umowy

o ustanowienie omawianego prawa rzeczowego. Według Sądu Okręgowego,

roszczenie powódki znajduje swoje uzasadnienie w treści art. 1711

u.s.m., zgodnie

z którym w razie wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,

spółdzielnia wypłaca uprawnionej wartość rynkową lokalu. Wartość tę biegły ocenił

na kwotę 2.630.630 zł i taka kwota została zasądzona na rzecz powódki. W ocenie

3

Sądu Okręgowego, przepis art. 1711

u.s.m. nie wyklucza skuteczności

wynikającego z niego roszczenia także w razie fizycznego zniszczenia budynku.

Sąd Apelacyjny uwzględnił częściowo apelację pozwanej spółdzielni

i zmniejszył zasądzoną od niej kwotę do sumy 378.232,07, a w pozostałym

zakresie oddalił powództwo i apelację (pkt I i II wyroku). W ocenie sądu drugiej

instancji, podstawą roszczenia powódki nie mógł być przepis art. 1711

u.s.m.,

ponieważ uzależnia on skuteczność tego roszczenia od fizycznego bytu lokalu

objętego spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu. Natomiast właściwą

podstawą prawną żądania powódki mogły być przepisy o bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 405 k.c.), skoro pozwana Spółdzielnia otrzymała świadczenia

odszkodowawcze od ubezpieczyciela w związku z pożarem jej budynku. Po odjęciu

od kwoty uzyskanego odszkodowania wydatków na usunięcie skutków pożaru,

kwota 384.538,50 zł stanowi już bezpodstawne wzbogacenie w majątku pozwanej

kosztem m.in. majątku powódki i podlega zwrotowi na podstawie art. 405 k.c.

W związku z tym, że w spalonym budynku znajdował się jeszcze lokal należący do

innego członka spółdzielni (o pow. 14,3 m2

), a powódce przypadała powierzchnia

stanowiąca ok. 98,36% całej powierzchni wszystkich lokali, w takim też stosunku

powinna być rozdzielona wspomniana kwota bezpodstawnego wzbogacenia

między powódką i innego członka Spółdzielni. W konsekwencji Sąd Apelacyjny

zasądził od pozwanej kwotę 378.232,07 zł, tj. 98,36 % od sumy 384.538.50.

W skardze kasacyjnej powódki podnoszono zarzuty naruszenia prawa

materialnego tj. art. 1711

ust. 1 u.s.m. i w zw. z art. 12 ustawy z dnia 14 czerwca

2007 r. (Dz.U. nr 125, poz. 878), art. 1711

u.s.m. w zw. z art. 2 ust. 4 u.s.m., art. 5

u.s.m. w zw. z art. 4 u.s.m. i w zw. z art. 417 k.c., art. 1 ust. 3 u.s.m. w zw. z art.

355 § 1 i § 2 k.c. wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w pkt I i III. Skarżąca

wnosiła o uchylenie tego wyroku w części zaskarżonej i orzeczenie co do istoty

sprawy, ewentualnie – o jego uchylenie i przekazanie spawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotnie Sąd Apelacyjny tego wyraźnie nie zaznaczył, ale konsekwencje

prawne pożaru w pawilonie handlowym w zakresie ewentualnego roszczenia

4

przewidzianego w art. 1711

u.s.m. mogły być rozważane przy uwzględnieniu

brzmienia tego przepisu w dniu 4 czerwca 2006 r. (Dz.U. nr 2005, nr 122, poz.

1024). Zgodnie z tym przepisem, w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu spółdzielnia obowiązana jest uiścić

uprawnionemu wartość rynkową tego prawa. Podnosząc naruszenie przez Sąd

Apelacyjny tego przepisu w różnych konfiguracjach z różnymi innymi przepisami

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (pkt 3 – 6 skargi), strona skarżąca stara

się bronić stanowiska, że dla prawnego powstania roszczenia wynikającego z art.

1711

zd. pierwsze u.s.m. (w brzmieniu poprzednim i obecnym) nie jest niezbędne

istnienie fizyczne lokalu użytkowego, będącego substratem ograniczonego prawa

rzeczowego w postaci własnościowego prawa do lokalu.

Stanowisko takie nie może być uzasadnione.

Wykładni takiej przeczy już sama treść art. 1711

u.s.m. i prawna konstrukcja

omawianego prawa rzeczowego. W przepisie tym wyraźnie chodzi o sytuację,

w której własnościowe prawo do lokalu spółdzielczego, przysługujące członkowi

spółdzielni mieszkaniowej, gaśnie jako prawo na rzeczy cudzej a spółdzielnia

(właściciel budynku obciążonego tym prawem) może po wygaśnięciu prawa

dysponować (rozporządzać) przedmiotem wygasłego prawa w formie dostępnej

każdemu właścicielowi. Dysponowanie (rozporządzenie) także może odnosić się

tylko do istniejącego przedmiotu (rzeczy, art. 45 k.c.), a byłemu uprawnionemu

służy odpowiedni ekwiwalent stanowiący „wartość rynkową tego prawa”. Ponadto w

art. 1711

ust. 3 u.s.m. wyraźnie wskazano na to, że warunkiem świadczenia ze

strony spółdzielni (wypłaty wartości spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu) jest „opróżnienie lokalu”, a więc lokalu istniejącego (art. 7 ust. 1 u.s.m.).

Oznacza to, że do czasu takiego opróżnienia spółdzielnia mieszkaniowa mogłaby

wstrzymać ze spełnieniem świadczenia (zarzut dylatoryjny).

Należy także stwierdzić, że w odpowiedzi na skargę kasacyjną trafnie

wskazywano na rozwiązania prawne poprzedzające obecną regulację art. 1711

u.s.m., które uzależniały powstanie obowiązku zwrotu wartości wygasłego

własnościowego prawa do lokalu od istnienia lokalu jako przedmiotu tego prawa

5

i efektywnego rozporządzenia nim na rzecz innych podmiotów (s. 8-9 odpowiedzi

na skargę).

Z przedstawionych względów należało oddalić skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną (art. 39815

k.p.c.) i orzec o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 98 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).