III CZP 58/12

Sygn. akt III CZP 58/12

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 20 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Jacek Gudowski

SSN Marian Kocon

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Wiśniewski

SSN Mirosława Wysocka

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 listopada 2012 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Praw Obywatelskich

we wniosku z dnia 22 czerwca 2012 r.,

„Czy akt stanu cywilnego sporządzony za granicą, także wówczas,

gdy nie został wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego (art. 73 ust.

1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu

cywilnego - Dz. U. z 2011 r., Nr 212, poz. 1264) stanowi wyłączny

dowód zdarzeń w nim stwierdzonych?”

podjął uchwałę:

2

Akt stanu cywilnego sporządzony za granicą stanowi

wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych także wtedy,

gdy nie został wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego

(art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach

stanu cywilnego, jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264).

Uzasadnienie.

3

Rzecznik Praw Obywatelskich, powołując się na art. 60 § 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

w związku z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw

Obywatelskich ( jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.), wystąpił

z wnioskiem o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

przytoczonego na wstępie zagadnienia prawnego.

Twierdził, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wystąpiły rozbieżności

co do charakteru prawnego transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego,

w kwestii tej prezentowane są bowiem dwa różne zapatrywania. Według jednego,

któremu Sąd Najwyższy dał wyraz w wyrokach z dnia 12 października 1972 r.,

II CR 386/72 (OSPiKA 1973, nr 4, poz. 82) i z dnia 13 czerwca 2000 r., III CKN

260/00 ( OSNC 2000, nr 12, poz. 230), transkrypcja stanowi rejestrację na terenie

Polski zdarzenia w postaci urodzenia, małżeństwa lub zgonu, mającego miejsce

za granicą, na podstawie dowodu tego zdarzenia, jakim jest zagraniczny akt stanu

cywilnego. Według przeciwnego, wyrażonego w postanowieniach z dnia 8 sierpnia

2003 r., V CK 6/02 (OSNC 2004, nr 7-8, poz. 131), z dnia 16 marca 2007 r., III CSK

380/06 (nie publ.) i z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 12/11 (nie publ.), transkrypcja

nie ma charakteru rejestracyjnego, a jest jedynie przetransponowaniem pod

względem językowym i formalnym zagranicznego aktu stanu cywilnego

na obowiązujący w Polsce język urzędowy i w obowiązującej w Polsce formie

rejestracji urodzeń, małżeństw i zgonów. Rozbieżności te mają istotne znaczenie

dla stwierdzenia, czy potrzebna jest transkrypcja, aby zagraniczny akt stanu

cywilnego uzyskał status określony w art. 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r.

– Prawo o aktach stanu cywilnego (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264

ze zm.).

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, należy podzielić pogląd,

że transkrypcja nie ma charakteru rejestracyjnego, w związku z czym zagraniczny

akt stanu cywilnego stanowi wyłączny dowód stwierdzonych w nim zdarzeń także

wtedy, gdy nie został wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Dekretem z dnia 25 września 1945 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego

(Dz. U. Nr 48, poz. 272 ze zm. – dalej: „dekret z 1945 r.”) wprowadzona została

w Polsce z dniem 1 stycznia 1946 r. urzędowa rejestracja urodzeń, małżeństw

i zgonów w księgach stanu cywilnego. Problematykę tę normował następnie dekret

z dnia 8 czerwca 1955 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 25, poz. 151

ze zm. – dalej: „dekret z 1955 r.), a od dnia 1 marca 1987 r. jest ona uregulowana

w ustawie z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (jedn.

tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 – dalej: „Pr. a.s.c.”). W art. 4 Pr. a.s.c.

ustawodawca wyposażył akty stanu cywilnego w szczególną moc dowodową,

przyznał im bowiem charakter dowodu wyłącznego. Według tego przepisu,

akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych;

ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu

sądowym. Wyłączność dowodowa, o której mowa, oznacza, że udowodnienie faktu

urodzenia, małżeństwa lub zgonu dopuszczalne jest tylko na podstawie aktu stanu

cywilnego. Wyłączność ta jest rozumiana równocześnie jako zakaz dopuszczania

innego środka dowodowego w celu wykazania faktu stwierdzonego za pomocą

dowodu wyłącznego (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 października

2001 r., III CZP 64/01, OSNC 2002, nr 5, poz. 61 oraz postanowienia z dnia

24 maja 1999 r., II CKN 356/98, nie publ. i z dnia 11 grudnia 2002 r., I CK 348/02,

nie publ.).

Charakter dowodu wyłącznego akty stanu cywilnego uzyskały pod rządem

dekretu z 1955 r., po jego nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 11 września 1956 r.

o zmianie prawa o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 41, poz. 189). Od dnia

2 listopada 1956 r. art. 25 tego dekretu stanowił, że „akta stanu cywilnego stanowią

wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może

być udowodniona jedynie w postępowaniu niespornym o unieważnienie

lub sprostowanie aktu”. Wcześniej stanowił tylko, że akta stanu cywilnego stanowią

dowód zdarzeń w nich stwierdzonych oraz że ich niezgodność z prawdą może być

udowodniona jedynie w postępowaniu niespornym o unieważnienie

lub sprostowanie aktu.

Przymiot dowodu wyłącznego, jak wynika z art. 4 Pr.a.s.c., ma akt stanu

cywilnego, a nie księga stanu cywilnego, będąca nośnikiem spisanych w niej aktów.

5

Moc dowodową równą mocy aktu mają natomiast odpisy zupełne i skrócone,

wydawane z ksiąg stanu cywilnego (art. 79 pkt 1 Pr. a.s.c.). Odpis zupełny stanowi

dosłowne powtórzenie treści aktu stanu cywilnego wraz ze wszystkimi wzmiankami

dodatkowymi ( art. 80 Pr. a.s.c.), a w odpisie skróconym aktu stanu cywilnego

podaje się jego treść z uwzględnieniem treści wzmianek dodatkowych oraz

z pominięciem wyrazów i zdań skreślonych ( art. 81 Pr. a.s.c.). Zgodnie z § 13

rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia

26 października 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad sporządzania aktów

stanu cywilnego, sposobu prowadzenia ksiąg stanu cywilnego, ich kontroli,

przechowywania i zabezpieczenia oraz wzorów aktów stanu cywilnego,

ich odpisów, zaświadczeń i protokołów (Dz. U. Nr 136, poz. 884 ze zm.), odpisy

aktów stanu cywilnego sporządza się na blankietach według ściśle określonych

wzorów i opatruje pieczęcią urzędową. Tak sporządzony odpis aktu stanu

cywilnego stanowi dowód treści aktu, z którego został dokonany, a poza tym jako

dokument urzędowy w rozumieniu art. 244 k.p.c. korzysta z domniemania

autentyczności oraz domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nim

urzędowo zaświadczone.

W polskich księgach stanu cywilnego dokonuje się rejestracji zdarzeń, które

nastąpiły w Polsce, w tym na polskim statku morskim lub powietrznym, bez względu

na to, czy dotyczą obywatela polskiego. Można również zarejestrować w polskich

księgach stanu cywilnego urodzenie, zawarcie małżeństwa lub zgon osoby, które

nastąpiły za granicą i nie zostały tam zarejestrowane (art. 70 Pr. a.s.c.), a w razie

istnienia przeszkód do rejestracji urodzenia lub zgonu obywatela polskiego

za granicą, można dokonać rejestracji tych zdarzeń w urzędzie stanu cywilnego

w kraju za pośrednictwem konsula lub pełnomocnika (art. 72 Pr. a.s.c.).

Zgodnie z art. 73 ust. 1 Pr. a.s.c., akt stanu cywilnego sporządzony

za granicą może być wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego na wniosek osoby

zainteresowanej lub z urzędu. Wpisanie takie nazywane jest w doktrynie oraz w

orzecznictwie transkrypcją (fr. transcription, z łac. transcriptio). Instytucja

transkrypcji znana była wszystkim kolejnym aktom prawnym z zakresu prawa

o aktach stanu cywilnego, poczynając od dnia 1 stycznia 1946 r. W dekrecie

6

z 1945 r. przewidywał ją art. 28 ust. 1, a w dekrecie z 1955 r. – art. 63 ust. 1.

Kształt normatywny tej instytucji nie uległ istotnym zmianom.

Do polskich ksiąg stanu cywilnego można transkrybować akty sporządzone

za granicą bez względu na datę ich sporządzenia i na datę zdarzenia, którego akt

dotyczy, ponieważ art. 73 ust. 1 Pr. a.s.c. nie wprowadza w tym względzie żadnych

ograniczeń. Transkrypcji do polskich ksiąg stanu cywilnego można przy tym

dokonać bez względu na to, czy osoba, której akt dotyczy, jest obywatelem

polskim. Można również transkrybować akt dotyczący osoby, która nie ma lub nie

miała w Polsce miejsca zamieszkania.

Zagraniczny akt stanu cywilnego z chwilą wpisania go do polskich ksiąg

stanu cywilnego staje się odtąd polskim aktem stanu cywilnego, oderwanym

od aktu, na którym został oparty, podlega więc tym samym przepisom jak akty

stanu cywilnego sporządzone w Polsce. Jego dalsze losy są w polskim porządku

prawnym niezależne od losów zagranicznego aktu, który był przedmiotem

transkrypcji. W konsekwencji unieważnienie, sprostowanie lub uzupełnienie aktu

transkrybowanego dokonane za granicą nie ma bezpośredniego wpływu na status

aktu w Polsce, a unieważnienie, sprostowanie lub uzupełnienie aktu w Polsce jest

niezależne od tego, czy takie same zdarzenia miały miejsce za granicą. Stanowisko

takie zostało wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1980 r.,

III CZP 56/80 ( OSNCP 1981, nr 5, poz. 72) i jest ono również przyjmowane

w doktrynie.

Takiej zgodności poglądów nie ma natomiast w odniesieniu do charakteru

prawnego transkrypcji. W doktrynie wyrażane są w tej kwestii dwa przeciwstawne

zapatrywania. Według jednego, wpisanie zagranicznego aktu stanu cywilnego

do polskich ksiąg stanu cywilnego ma charakter rejestracyjny. Mamy tu

do czynienia ze szczególnym wypadkiem rejestracji zdarzenia, podlegającego

ujawnieniu w polskich księgach stanu cywilnego, gdyż rejestracji dokonuje się

nie na podstawie ustnego zgłoszenia, lecz na podstawie odpisu zagranicznego

aktu stanu cywilnego. Według przeciwnego poglądu, transkrypcja nie ma

charakteru rejestracyjnego, a jest jedynie przetransponowaniem pod względem

językowym i formalnym obcego aktu stanu cywilnego na obowiązujący w Polsce

7

język urzędowy i w formie obowiązującej dla rejestracji urodzeń, małżeństw

i zgonów. Zwolennicy rejestracyjnego charakteru transkrypcji podnoszą, że za

przyjęciem takiego stanowiska przemawia lokata art. 73 Pr. a.s.c. w rozdziale 8

zatytułowanym „Szczególne wypadki rejestracji stanu cywilnego”. Poza tym

w wyniku transkrypcji dochodzi do powstania nowego – z punktu widzenia polskich

ksiąg stanu cywilnego – aktu urodzenia, małżeństwa lub zgonu, nieróżniącego się

co do swej formy oraz mocy dowodowej od aktów sporządzanych w trybie

zwyczajnym, tj. na podstawie ustnego lub pisemnego zgłoszenia (art. 19 ust. 1 i 2

Pr. a.s.c.), odebranych bezpośrednio przed jego sporządzeniem oświadczeń

o wstąpieniu w związek małżeński (art. 61 ust. 1 Pr. a.s.c.), protokołu

sporządzonego przez konsula ( art. 60 ust. 2 Pr. a.s.c.) czy wreszcie zaświadczenia

sporządzanego w trybie art. 8 § 2 k.r.o. Akty te natomiast, o czym przesądza art. 2

Pr. a.s.c., są formą rejestracji stanu cywilnego.

Za rejestracyjnym charakterem transkrypcji opowiedział się również Sąd

Najwyższy w wydanym jeszcze pod rządem dekretu z 1955 r. wyroku z dnia

12 października 1972 r., II CR 386/72 (OSPiKA 1973, nr 4, poz. 82), a także, na

gruncie aktualnie obowiązującej ustawy, w wyroku z dnia 13 czerwca 2000 r.,

III CKN 260/00 ( OSNC 2000, nr 12, poz. 230). W obu orzeczeniach przyjął,

że skoro zagraniczny akt małżeństwa nie został wpisany do polskich ksiąg stanu

cywilnego, to w świetle polskiego prawa nie ma dowodu zawarcia związku

małżeńskiego.

Na odmiennym stanowisku stanął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

8 sierpnia 2003 r., V CK 6/02 (OSNC 2004, nr 7-8, poz. 131), przyjął bowiem,

że transkrypcja sprowadza się jedynie do sporządzenia aktu krajowego,

reprodukującego wypis aktu zagranicznego, wobec czego nie ma charakteru

rejestracyjnego. Stanowisko to było następnie jednolicie przyjmowane przez Sąd

Najwyższy w postanowieniach z dnia 16 marca 2007 r., III CSK 380/06 (nie publ.),

z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 12/11 (nie publ.) oraz z dnia 3 czerwca 2011 r.,

III CSK 259/10 (nie publ.). Odstępując od wcześniejszej wykładni Sąd Najwyższy

podkreślił, że samo zamieszczenie art. 73 Pr. a.s.c. w rozdziale zatytułowanym

„Szczególne wypadki rejestracji stanu cywilnego”, co mogłoby wskazywać

na rejestracyjny charakter transkrypcji, nie ma decydującego znaczenia, gdyż

8

w art. 13 Pr. a.s.c. ustawodawca poczynił wyraźne rozróżnienie między

„wpisaniem” treści aktu stanu cywilnego sporządzonego za granicą do polskich

ksiąg stanu cywilnego a „zarejestrowaniem” w nich określonych zdarzeń, które

wystąpiły za granicą, uregulowanych w art. 70 Pr. a.s.c. Terminologia stosowana

przez ustawodawcę w art. 13 Pr. a.s.c. sprzeciwia się więc przyznaniu transkrypcji

charakteru rejestracyjnego.

Spośród zaprezentowanych w orzecznictwie oraz w doktrynie

przeciwstawnych poglądów na charakter prawny transkrypcji wspierająca je

argumentacja przemawia za trafnością stanowiska wyrażonego w postanowieniu

z dnia 8 sierpnia 2003 r., V CK 6/02. Argument przeciwny, nawiązujący do lokaty

art. 73 w rozdziale 8 Prawa o aktach stanu cywilnego, nie przekonuje, ponieważ

sam tytuł rozdziału nie może mieć przesądzającego znaczenia. W tym samym

rozdziale został zamieszczony art. 71, dotyczący zaświadczeń o zdolności

do zawarcia małżeństwa, a regulacji tej z całą pewnością nie można przypisać

cech działalności rejestracyjnej. Poza tym otwierający ten rozdział art. 70 Pr. a.s.c.

uzależnia możliwość rejestracji w polskich księgach stanu cywilnego zdarzeń

w postaci urodzenia, małżeństwa lub zgonu, które nastąpiły zagranicą, od braku

ich zarejestrowania w zagranicznych księgach stanu cywilnego. Innymi słowy,

sporządzenie zagranicznego aktu stanu cywilnego i jego istnienie w zagranicznych

księgach stanu cywilnego, zgodnie z art. 70 Pr. a.s.c., wyklucza możliwość

rejestracji w tym trybie. Oznacza to, że wpisanie aktu stanu cywilnego

sporządzonego za granicą do polskich ksiąg stanu cywilnego nie jest rejestracją.

Pośrednim potwierdzeniem reprodukcyjnego charakteru transkrypcji jest też

jej fakultatywny charakter, transkrypcja nie jest bowiem obowiązkowa, nawet gdy

dotyczy obywatela polskiego, mającego w Polsce miejsce zamieszkania lub osób

niebędących obywatelami polskimi, dla których Polska jest miejscem pobytu.

Wynika to z samego brzmienia art. 73 ust. 1 Pr. a.s.c., zgodnie z którym akt stanu

cywilnego sporządzony za granicą „może być wpisany” do polskich ksiąg stanu

cywilnego, a zatem nie musi być wpisany.

Nie ulega wątpliwości, że wyrażona w art. 4 Pr. a.s.c. zasada wyłączności

dowodowej dotyczy aktów stanu cywilnego sporządzonych w Polsce oraz aktów

9

stanu cywilnego sporządzonych za granicą i wpisanych do polskich ksiąg stanu

cywilnego. Nie ma natomiast jednolitości poglądów w sprawie mocy dowodowej

zagranicznych aktów stanu cywilnego, które nie zostały wpisane do polskich ksiąg

stanu cywilnego. W wyrokach z dnia 4 czerwca 1971 r., II CR 138/71 (OSNCP

1972, nr 3, poz. 52) i z dnia 12 października 1972 r., II CR 386/72 Sąd Najwyższy

przyjął, że art. 25 dekretu z 1955 r., będący odpowiednikiem art. 4 Pr. a.s.c.,

dotyczy wyłącznie aktów stanu cywilnego znajdujących się w polskich księgach

stanu cywilnego. Uznał tym samym, że określona w tym przepisie moc dowodowa

nie dotyczy zagranicznych aktów stanu cywilnego. Stanowisku temu dał również

wyraz w uzasadnieniu uchwały z dnia 5 listopada 1980 r., III CZP 56/80, oraz

w wyroku z dnia 13 czerwca 2000 r., III CKN 260/00.

Natomiast w postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2003 r., V CK 6/02, Sąd

Najwyższy stanął na stanowisku, że zagraniczne akty stanu cywilnego, bez

potrzeby ich transkrybowania, jako dokumenty urzędowe posiadają moc dowodową

na równi z polskimi dokumentami urzędowymi. Stwierdził, że przesądza o tym

art. 1138 k.p.c., wobec czego zasada wyrażona w tym przepisie,

przy uwzględnieniu art. 4 Pr.a.s.c., pozwala skonstatować, że sporządzone

za granicą akty stanu cywilnego są również wyłącznymi dowodami stwierdzonych

w nich zdarzeń. Stanowisko to zostało następnie przyjęte przez Sąd Najwyższy

w postanowieniach z dnia 16 marca 2007 r., III CSK 380/06 oraz z dnia 15 kwietnia

2011 r., III CZP 12/11 i uzyskało również aprobatę w doktrynie.

Samo brzmienie art. 4 Pr. a.s.c. nie przesądza zakresu jego stosowania,

a tym samym odpowiedzi na pytanie, czy przepis ten ma zastosowanie także do

zagranicznych aktów stanu cywilnego, które nie zostały wpisane do polskich ksiąg

stanu cywilnego. Zachodzi zatem potrzeba rozważenia, jakie znaczenie mają

w polskim systemie prawa zagraniczne akty stanu cywilnego oraz ich odpisy.

Podejmując ten problem trzeba stwierdzić, że pomimo braku ustawowej definicji

dokumentu, nie powinno budzić wątpliwości, że akt stanu cywilnego sporządzony

za granicą, a także jego odpis, jest dokumentem urzędowym w rozumieniu

art. 1138 k.p.c. Według tego przepisu, zagraniczne dokumenty urzędowe mają

moc dowodową na równi z polskimi dokumentami urzędowymi. Dokument

dotyczący przeniesienia własności nieruchomości położonej w Rzeczypospolitej

10

Polskiej powinien być uwierzytelniony przez polskie przedstawicielstwo

dyplomatyczne lub urząd konsularny. To samo dotyczy dokumentu, którego

autentyczności strona zaprzeczyła. Przytoczony przepis zrównuje zagraniczne

dokumenty urzędowe z polskimi i to bez wprowadzenia klauzuli wzajemności. Poza

wskazanymi wyjątkami, które odnoszą się do dokumentów dotyczących

przeniesienia własności nieruchomości położonej w Polsce oraz dokumentów,

których autentyczności strona zaprzeczyła – nie wymaga przy tym legalizacji.

Obowiązek legalizacji może jednak wynikać z odrębnych regulacji.

Problematyka zniesienia wymagania legalizacji dokumentów urzędowych

jest objęta również regulacją umów międzynarodowych. Podstawowe znaczenie ma

w tym zakresie Konwencja znosząca wymóg legalizacji zagranicznych

dokumentów urzędowych, sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r., która

obowiązuje w stosunku do Polski od dnia 14 sierpnia 2005 r. (Dz. U. z 2005 r.

Nr 112, poz. 938 i 939). Polska ratyfikowała też Konwencję Nr 17 w sprawie

zwolnienia od legalizacji niektórych aktów i dokumentów, sporządzoną w Atenach

dnia 15 września 1977 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 148, poz. 1446 i 1447), zgodnie

z którą międzynarodowe odpisy aktów stanu cywilnego są ważne we wszystkich

krajach będących stronami tej konwencji, bez potrzeby legalizacji. W stosunku

do Polski konwencja ta weszła w życie z dniem 1 czerwca 2003 r.

Warto również dodać, że Parlament Europejski w rezolucji z dnia

23 listopada 2010 r. w sprawie aspektów prawa cywilnego, prawa handlowego,

prawa rodzinnego oraz międzynarodowego prawa prywatnego w ramach planu

działań służącego realizacji programu sztokholmskiego wskazał na potrzebę

zapewnienia wzajemnego uznawania dokumentów urzędowych wystawionych

przez poszczególne administracje krajowe i poparł projekty umożliwiające

wzajemne uznawanie skutków aktów stanu cywilnego (Dz. U. UE. C. 2012.99E.19).

Znaczenie art. 1138 k.p.c. polega na tym, że przepis ten zrównuje

zagraniczne dokumenty urzędowe z polskimi dokumentami urzędowymi w zakresie

ich mocy dowodowej określonej w art. 244 § 1 k.p.c. Domniemana te mogą być

obalone przez zaprzeczenie prawdziwości dokumentu lub udowodnienie,

że oświadczenie organu zawarte w dokumencie urzędowym, wystawionym przez

11

ten organ, jest niezgodne z prawdą (art. 252 k.p.c.). Znaczenie art. 1138 k.p.c.

polega także na tym, że jest on jedynym przepisem rangi ustawowej, który wyraża

generalną zasadę, że zagraniczne dokumenty urzędowe mają moc dowodową

na równi z polskimi dokumentami urzędowymi.

Stanowisko odmawiające zagranicznym aktom stanu cywilnego, a tym

samym ich odpisom, samodzielnej mocy dowodowej prowadzi do przekreślenia

znaczenia przyznanego zagranicznym dokumentom urzędowym w art. 1138 k.p.c.

Uzależnienie przyznania samodzielności dowodowej aktom sporządzonym

za granicą od transkrypcji nie przekonuje także z tego względu, że po jej

dokonaniu pełnię praw uzyskuje polski akt stanu cywilnego, oderwany od aktu,

na którym został oparty, w związku z czym posługiwanie się odpisem

zagranicznym staje się bezprzedmiotowe.

Trzeba też pamiętać, że liczne umowy międzynarodowe, których stroną jest

Polska, zawierają postanowienia zrównujące moc dowodową zagranicznych

dokumentów urzędowych. Jako przykład mogą tu posłużyć regulacje zawarte w art.

15 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o pomocy

prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, sporządzonej

w Warszawie dnia 16 września 1996 r. (Dz. U. z 2002 r. Nr 83, poz. 750), w art. 13

umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Turecką o pomocy

prawnej w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w Warszawie dnia

12 kwietnia 1988 r. (Dz. U. z 1992 r. Nr 3, poz. 13), w art. 15 umowy między

Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Grecką o pomocy prawnej

w sprawach cywilnych i karnych, podpisanej w Atenach dnia 24 października

1979 r. (Dz. U. z 1982 r. Nr 4, poz. 24 ze zm.) oraz w art. 16 umowy między Polską

Rzecząpospolitą Ludową a Węgierską Republiką Ludową o obrocie prawnym

w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisanej w Budapeszcie dnia

25 lutego 1960 r. (Dz. U. Nr 8, poz. 54 ze zm.).

W praktyce zasada wyrażona w art. 1138 k.p.c. stosowana jest nie tylko

w postępowaniu sądowym, lecz także przez notariuszy, konsulów, kierowników

urzędów stanu cywilnego oraz w postępowaniu administracyjnym.

12

Skoro zagraniczne dokumenty urzędowe mają moc dowodową na równi

z polskimi dokumentami urzędowymi, a akty stanu cywilnego oraz ich odpisy są

ponad wszelką wątpliwość dokumentami urzędowymi, zachodzą podstawy,

by przyjąć, że art. 4 Pr. a.s.c. obejmuje swoją dyspozycją także zagraniczne akty

stanu cywilnego oraz ich odpisy.

Odmienne stanowisko, uzależniające taki status aktów stanu cywilnego

sporządzonych za granicą od ich wpisania do polskich ksiąg stanu cywilnego,

nie jest też uzasadnione w kontekście charakteru transkrypcji i związanej z nią

procedury. Transkrypcja, jako instytucja prawa publicznego, jest przeprowadzana

w postępowaniu administracyjnym, toczącym się na podstawie ustawy z dnia

14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (jedn. tekst: Dz. U.

z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), i polega na wiernym przepisaniu treści

zagranicznego dokumentu, bez możliwości dokonywania jakichkolwiek zmian

lub poprawek. Przyjmuje się przy tym, że akt przedstawiony do transkrypcji

w zasadzie podlega jedynie kontroli w zakresie spełnienia warunków formalnych.

Chodzi w szczególności o ustalenie czy dokument przedstawiony do transkrypcji

jest odpisem aktu stanu cywilnego, czy jest to dokument oryginalny i czy został

sporządzony w państwie, w którym dokonano pierwotnej rejestracji, nie mogą być

bowiem transkrybowane akty, które powstały na skutek transkrypcji. W toku

transkrypcji zasadniczo nie dokonuje się merytorycznej kontroli aktu stanu

cywilnego sporządzonego za granicą z punktu widzenia prawdziwości

stwierdzonego w nim zdarzenia, zgodności tego zdarzenia z prawem oraz

motywacji podmiotu przedstawiającego akt do transkrypcji. Tylko wyjątkowo może

dojść do odmowy transkrypcji z powołaniem się na jej sprzeczność

z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Ze względu na ograniczony zakres kontroli instytucja transkrypcji w nieznacznym

tylko stopniu chroni interes publiczny wyrażający się w realizacji zasad aktualności,

zupełności i prawdziwości aktów stanu cywilnego. Nieuzasadnione byłoby w tej

sytuacji przydawanie jej decydującego znaczenia w zakresie statuowania mocy

dowodowej zagranicznego dokumentu urzędowego.

Konieczność zapewnienia jednoznaczności, stabilności i pewności prawa

w odniesieniu do zdarzeń przesądzających o stanie cywilnym przemawia

13

za przypisaniem wszystkim, a więc także zagranicznym aktom stanu cywilnego

szczególnej mocy dowodowej, o której mowa w art. 4 Pr. a.s.c.

Na koniec warto jeszcze dodać, że Polska ratyfikowała Konwencję Nr 3

dotyczącą międzynarodowej wymiany informacji z zakresu stanu cywilnego,

sporządzoną w Stambule dnia 4 września 1958 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 172, poz.

1667 i 1668), a także Konwencję Nr 16 dotyczącą wydawania wielojęzycznych

odpisów skróconych aktów stanu cywilnego, sporządzoną w Wiedniu dnia

8 września 1976 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 166, poz. 1735 i 1736), która powinna być

ułatwieniem przy posługiwaniu się odpisem aktu sporządzonego w kraju będącym

stroną konwencji. W przeciwnym wypadku zachodzi potrzeba przetłumaczenia

zagranicznego aktu na język polski przez tłumacza przysięgłego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym podjął uchwałę rozstrzygającą

przedstawione zagadnienie prawne, jak na wstępie.