III CZP 66/12

Sygn. akt III CZP 66/12

UCHWAŁA

Dnia 28 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSA Władysław Pawlak (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku A. P.

przeciwko E. C.

w przedmiocie skargi dłużnika na postanowienie komornika przy Sądzie

Rejonowym w J.

z dnia 31 sierpnia 2011 r., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym

w dniu 28 listopada 2012 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 24 maja 2012 r.,

"Czy podstawą ustalenia należnej komornikowi opłaty za

wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia jest wartość

roszczenia pieniężnego wynikająca z tytułu zabezpieczenia i wniosku

o jego wykonanie, czy też wartość mienia, które faktycznie zostało

zabezpieczone w toku postępowania?"

2

podjął uchwałę:

Podstawą ustalenia opłaty za wykonanie postanowienia

o udzieleniu zabezpieczenia jest wartość roszczenia pieniężnego

określona we wniosku (art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, jednolity tekst:

Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.).

3

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2011 r. komornik przy Sądzie

Rejonowym w J. stwierdził zakończenie postępowania w przedmiocie wykonania

zabezpieczenia z wniosku wierzyciela A. P. przeciwko dłużnikowi E. C.,

prowadzonego na podstawie nieprawomocnego nakazu zapłaty wydanego w

postępowaniu nakazowym, w związku z tym, że wierzyciel złożył wniosek o

wszczęcie postępowania egzekucyjnego na podstawie tego nakazu,

zaopatrzonego w klauzulę wykonalności. Ponadto ustalił koszty postępowania za

wykonanie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego na kwotę 5 707,80 zł, która

odpowiada 2% z kwoty wartości roszczenia pieniężnego, wynikającej z tytułu

zabezpieczenia.

W wyniku skargi dłużnika Sąd Rejonowy w T., postanowieniem z dnia 9

stycznia 2012 r., koszty ustalone przez sądowy organ egzekucyjny zmniejszył

do kwoty 326 zł, podnosząc, że na gruncie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jednolity: Dz. U. z 2011 r. Nr 231,

poz.1376 ze zm. - dalej „u.k.s.c.”), ustawodawca uzależnił wysokość opłaty

egzekucyjnej za wykonanie orzeczenia o zabezpieczeniu od wartości faktycznie

zabezpieczonego roszczenia. Jeśli zatem wartość zabezpieczonego przez

komornika roszczenia wynosi kwotę 16 300 zł, to opłata za wykonanie

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia pieniężnego wynosi 2%

z tej kwoty.

Przy rozpoznawaniu zażalenia komornika na postanowienie Sądu

Rejonowego, Sąd Okręgowy w T. powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz

w przedstawionym zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie uchwały.

W uzasadnieniu wskazał, że obecne brzmienie art. 45 ust. 1 u.k.s.c. nie pozwala

na wyciągnięcie jednoznacznego wniosku co do podstawy obliczenia opłaty

należnej komornikowi. Za przyjęciem stanowiska Sądu pierwszej instancji

przemawia użycie przez ustawodawcę słowa „wykonanie", które jest synonimem

słowa „dokonanie", pochodzącego od czasownika „dokonać", oznaczającego

„zrobienie czegoś, doprowadzenie do skutku, urzeczywistnienie, spełnienie".

Z drugiej jednak strony sformułowanie to może być odczytywane jako

4

przeprowadzenie przez komornika wszystkich dopuszczalnych prawem czynności

zmierzających do osiągnięcia rezultatu wynikającego z orzeczenia sądowego,

niezależnie od ich skuteczności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwotnym brzmieniu ustawa o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych nie regulowała wprost kwestii opłat za czynności egzekucyjne

komorników związane z wykonaniem postanowień o udzieleniu zabezpieczenia

roszczeń, podobnie zresztą jak wcześniej obowiązujące - uchylone przez art. 95

pkt. 4 u.k.s.c. - rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991

r. w sprawie taksy za czynności komornika (Dz. U. Nr 62, poz.264 ze zm.).

Stosownie do ówczesnej wersji art. 45 ust. 1 u.k.s.c., wszczęcie egzekucji

świadczeń pieniężnych uzależnione było od uiszczenia przez wierzyciela części

opłaty stosunkowej w wysokości 7% wartości egzekwowanego świadczenia, nie

więcej jednak niż 1/3 całej opłaty, przewidzianej w art. 49, która wynosiła 21%

wartości egzekwowanego świadczenia. Dopiero na skutek noweli z dnia 18

września 2001 r. (ustawa o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji

oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 130, poz. 1452, dalej: „nowela

z 2001 r.”), ustawodawca w art. 45 wyróżnił opłatę stosunkową za dokonanie

zabezpieczenia roszczenia (ust. 3), która wynosiła 5% wartości roszczenia i była

pobierana po dokonaniu zabezpieczenia. W razie jednak bezskuteczności

egzekucji lub gdy wyegzekwowana kwota nie wystarczała na pokrycie kosztów

egzekucji, komornik zwracał połowę opłaty stosunkowej pobranej od wierzyciela

tytułem zabezpieczenia (ust. 4). Z kolei za dokonaną egzekucję świadczeń

pieniężnych, komornik pobierał od dłużnika opłatę stosunkową w wysokości 15%

wartości wyegzekwowanego roszczenia (ust. 2). W takim stanie prawnym zapadły

dwie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., III CZP 27/05 (OSNC

2006/4/59) i z dnia 29 września 2005 r, III CZP 60/05 (OSNC 2006/7-8/117), w

którym Sąd Najwyższy wskazał, że podstawę obliczenia opłaty stosunkowej za

dokonanie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego stanowi wartość przedmiotu

faktycznego zabezpieczenia.

Według brzmienia art. 45 ust. 3 u.k.s.c. nadanego nowelą z dnia 24

września 2004 r. (ustawa o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji

5

oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. Nr 236,

poz. 2356, zwana dalej nowelą z 2004 r.), wszczęcie postępowania o dokonanie

zabezpieczenia świadczeń pieniężnych zostało uzależnione od uiszczenia przez

wierzyciela opłaty stosunkowej w wysokości 2% wartości roszczenia,

a w przypadku jej nieuiszczenia - pomimo wezwania - komornik zwracał wniosek

(ust. 6). W odniesieniu do egzekucji roszczeń pieniężnych, ustawodawca utrzymał

zasadę pobierania od dłużnika opłaty naliczanej od wartości wyegzekwowanej

części świadczenia zgłoszonego do egzekucji (art. 45 ust. 2 w zw. z art. 49).

Kolejna zmiana art. 45 u.k.s.c., została dokonana ustawą z dnia 24 maja

2007 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 112, poz. 769 – dalej: „nowela z 2007 r.”). Zgodnie z tą

nowelą, za dokonanie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego komornikowi

przysługiwała opłata w wysokości 2% wartości roszczenia, które podlegało

zabezpieczeniu. Opłatę tę uiszczał wierzyciel przy wniosku o dokonanie

zabezpieczenia, a w przypadku jej braku, komornik wzywał go do jej uiszczenia

w terminie 7 dni pod rygorem zwrotu wniosku. W postanowieniu z dnia 4 września

2009 r. III CZP 55/09 (Biul. SN 2009/12/10) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że pomimo

nowej regulacji art. 45 u.k.s.c., pozostały aktualne poglądy co do rozumienia

pojęcia „dokonania zabezpieczenia", prezentowane w powołanych uchwałach,

gdyż nowe unormowanie regulowało dwie kwestie, a mianowicie wymogi formalne

wniosku o dokonanie zabezpieczenia i podstawę do pobrania opłaty za dokonanie

zabezpieczenia, która powinno być naliczana podobnie jak opłata za egzekucję

świadczenia pieniężnego.

Ostatnia zmiana art. 45 u.k.s.c. (ustawa z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie

ustawy o komornikach sądowych i egzekucji Dz. U. Nr 155, poz. 1038, zwana

dalej nowelą z 2010 r.) polegała jedynie na zastąpieniu zwrotu „za dokonanie

zabezpieczenia" sformułowaniem: „za wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia".

Przystępując do wykładni analizowanego przepisu trzeba stwierdzić,

że ma on charakter fiskalny i w związku z tym powinien być interpretowany ściśle.

Zawarte w art. 45 ust. 1 wyrażenie „za wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia roszczenia pieniężnego", nie może być rozumiane

6

bez uwzględnienia całego brzmienia tego przepisu. Stanowi on, iż za wykonanie

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia pieniężnego komornikowi

przysługuje opłata w wysokości 2% wartości roszczenia, które podlega

zabezpieczeniu, nie mniejsza niż 3% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego

i nie wyższa niż pięciokrotność tego wynagrodzenia, którą wierzyciel uiszcza,

składając wniosek o wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia,

a w razie jej braku, komornik wzywa do jej uiszczenia w terminie 7 dni pod

rygorem zwrotu i do czasu uiszczenia opłaty komornik nie wykonuje

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. Nie uiszczenie przez wierzyciela tej

opłaty w terminie 7 dni od dnia doręczenia mu wezwania do zapłaty powoduje

zwrot wniosku.

Analiza treści wskazanego przepisu prowadzi do konstatacji,

że ustawodawca uzależnił wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia

roszczenia pieniężnego od uiszczenia opłaty obliczonej stosownie do wynikającej

z wniosku wierzyciela o wykonanie tytułu zabezpieczenia wartości roszczenia.

Brak sprzężenia wysokości należnej komornikowi opłaty, z wynikami czynności

mających na celu wykonanie tytułu zabezpieczenia, daje podstawę do przyjęcia,

że użyty przez ustawodawcę zwrot „za wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia" oznacza podjęcie przez komornika wszystkich prawnie

dopuszczalnych czynności, koniecznych do wykonania tego postanowienia

w granicach określonych tytułem zabezpieczenia i wnioskiem wierzyciela.

Zgodnie z art. 45a w zw. z art. 45 ust. 1 i 2 u.k.s.c., komornik podejmuje

niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania

opłaconego wniosku wierzyciela, czynności niezbędne do skutecznego

przeprowadzenia zabezpieczenia roszczenia.

Z treści art. 45 u.k.s.c. nie wynika jednak, aby po wykonaniu przez

komornika postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, przy ustalaniu przez

niego kosztów postępowania zabezpieczającego (w oparciu o art. 770 k.p.c.,

stosowany na zasadzie analogii) dopuszczalna była weryfikacja wysokości

uiszczonej przez wierzyciela opłaty przez odniesienie jej do skuteczności

dokonanych przez komornika czynności, a tym samym do wyniku zabezpieczenia.

7

Odwoływanie się w tym wypadku - na zasadzie analogii - do przepisów

regulujących wysokość opłat za przeprowadzenie egzekucji świadczeń

pieniężnych (art. 49 ust. 1 u.k.s.c.) nie jest prawidłowe, gdyż art. 45 samodzielnie

normuje wysokość opłat za wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia roszczenia pieniężnego. Po drugie, konstrukcja prawna poboru

przez komornika opłat za wykonanie tytułu zabezpieczenia roszczenia

pieniężnego i za egzekucję świadczeń pieniężnych jest odmienna. W przypadku

zabezpieczenia opłatę nalicza się od wartości roszczenia podlegającego

zabezpieczeniu i uiszcza ją wierzyciel jeszcze przed podjęciem czynności,

natomiast opłata za egzekucję świadczenia pieniężnego jest pobierana od

dłużnika w wysokości obliczonej od wartości wyegzekwowanego roszczenia.

Jakkolwiek wykonanie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego nie prowadzi do

jego wyegzekwowania, to jednak ustawodawca wyraźnie zróżnicował wysokość

opłat za zabezpieczenie roszczenia pieniężnego (2%) i egzekucję świadczeń

pieniężnych (8% i 15%), zależnie od sposobu egzekucji.

Wyniki analizy językowej art. 45 u.k.s.c., wzmacnia wykładnia historyczna.

Nowela z 2001 r. wprowadziła zasadę pobierania opłaty stosunkowej w wysokości

5% wartości roszczenia dopiero po dokonaniu zabezpieczenia i w pewnych

sytuacjach przewidywała zwrot połowy tej opłaty. Obecnie obowiązujący w tej

materii przepis reguluje odmiennie pobór i wysokość opłaty, która nie zależy od

wartości faktycznego zabezpieczenia, oraz nie przewiduje zwrotu nawet jej części

w przypadku bezskuteczności podjętych przez komornika czynności. Również

w stosunku do noweli z 2004 r., która zmodyfikowała wysokość i czas poboru

opłaty, nastąpiła zmiana, gdyż obecne brzmienie tego przepisu wyraźnie

identyfikuje wysokość należnej komornikowi opłaty nie tylko za wszczęcie, ale

i wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia pieniężnego,

z wartością roszczenia, które podlega zabezpieczeniu.

Wyniki wykładni językowej potwierdza też wykładnia funkcjonalna.

Ustawodawca celowo zróżnicował zasady poboru opłat za wykonanie tytułu

zabezpieczenia roszczenia pieniężnego i przeprowadzenie egzekucji świadczenia

pieniężnego. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia, w przeciwieństwie do

tytułu wykonawczego umożliwiającego prowadzenie egzekucji, jest tytułem

8

o charakterze tymczasowym, mogącym w określonych przez prawo przypadkach

upaść (art. 742 § 1 k.p.c., art. 744 § 1 i 2 k.p.c., art. 7541

§ 1 i 2 k.p.c.) lub ulec

ograniczeniu (art. 492 § 2 k.p.c.), efektem czego może być zniweczenie tych

czynności egzekucyjnych, które doprowadziły do wykonania przez komornika

tytułu zabezpieczenia. W tym kontekście nieuzasadnione byłoby przerzucanie na

komornika ryzyka za efekt czynności podjętych w celu wykonania postanowienia

o udzieleniu zabezpieczenia.

W sprawie, w której powstało zagadnienie prawne stanowiące przedmiot

niniejszej uchwały, tytułem zabezpieczenia był nieprawomocny nakaz zapłaty

wydany w postępowaniu nakazowym, który do jego wykonania nie wymaga

nadania klauzuli wykonalności (art. 492 § 1 zd. 1 k.p.c.), jednak wierzyciel,

wnosząc do komornika o dokonanie zabezpieczenia, jest obowiązany wskazać

sposób zabezpieczenia (art. 492 § 2 zd. 1 k.p.c.). W związku z tym, kierując taki

tytuł do wykonania, od wierzyciela zależy zakres oraz sposób jego realizacji przez

sądowy organ egzekucyjny, a w konsekwencji i skuteczność.

Przeciwko uzależnianiu wysokości opłaty za wykonanie zabezpieczenia

od efektywności czynności sądowego organu egzekucyjnego przemawia również

okoliczność, iż ostatecznie o tym, która ze stron i w jakim zakresie ponosi koszty

powstałe wskutek wykonania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia,

decyduje sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, a o kosztach

postępowania zabezpieczającego późnej powstałych rozstrzyga na wniosek

strony sąd, który udzielił zabezpieczenia (art. 745 § 1 k.p.c.), stosując zasady

określone w art. 98-107 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13

października 2011 r., III CZ 77/11, niepubl.).

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne,

jak w uchwale.

jw