III CZP 68/12

Sygn. akt III CZP 68/12

UCHWAŁA

Dnia 28 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Władysław Pawlak

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku J. S.

przy uczestnictwie W. S. i A. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 28 listopada 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r.,

"Czy przekazanie gospodarstwa rolnego na podstawie ustawy

z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40 z 1982 r.,

poz. 268 ze zm.) następcy pozostającemu w związku małżeńskim

i ustroju wspólności majątkowej skutkuje w każdej sytuacji objęciem

przekazanego gospodarstwa wspólnością ustawową w rozumieniu

art. 31 k.r.o. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 stycznia

2005 r.), czy też skutek taki następuje jedynie w wyniku,

odzwierciedlonego w treści czynności prawnej, zastrzeżenia

odmiennego od reguły wyrażonej w art. 33 pkt 2 k.r.o.?"

podjął uchwałę:

2

Gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (tekst jedn. Dz. U. z 1989 r.

Nr 24, poz. 133 ze zm.) następcy pozostającemu w ustroju

wspólności majątkowej wchodzi w skład majątku wspólnego

małżonków.

Uzasadnienie

3

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w L. apelacji

uczestniczki od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego, wydanego w sprawie

o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej.

W postanowieniu tym Sąd Rejonowy ustalił skład majątku wspólnego

wnioskodawcy i uczestniczki, nie zaliczając do jego przedmiotów spornego

gospodarstwa rolnego, czemu dał wyraz w uzasadnieniu postanowienia.

W związku z podniesionym przez uczestniczkę w apelacji zarzutem naruszenia

art. 31 § 1 k.r.o. przez przyjęcie, że gospodarstwo to nie wchodziło do majątku

wspólnego małżonków, Sąd Okręgowy w L. powziął istotne wątpliwości prawne

wywołane - jak wskazał - rozbieżnościami w orzecznictwie Sądu Najwyższego

odnośnie do tego, czy gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40 z 1982 r., poz. 268 ze zm. - dalej jako

u.u.s.r.) następcy pozostającemu w związku małżeńskim i ustroju wspólności

majątkowej skutkuje w każdej sytuacji objęciem tego gospodarstwa wspólnością

ustawową w rozumieniu art. 31 k.r.o., czy też skutek taki następuje jedynie w

wyniku, odzwierciedlonego w treści czynności prawnej, zastrzeżenia odmiennego

od reguły wyrażonej w art. 33 pkt 2 k.r.o.

W stanie faktycznym sprawy gospodarstwo rolne zostało przekazane

wnioskodawcy przez rodziców na podstawie umowy o przekazanie gospodarstwa

rolnego następcy zawartej w dniu 16 lipca 1990 r., w formie aktu notarialnego.

W czasie zawierania umowy wnioskodawca i uczestniczka pozostawali w związku

małżeńskim i w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Stroną umowy był tylko

wnioskodawca i tylko on jako właściciel nieruchomości wchodzących w skład

gospodarstwa rolnego został wpisany do prowadzonych dla nich ksiąg

wieczystych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich

rodzin z dnia 14 grudnia 1982 r. została uchylona przez art. 122 ustawy

z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. 1991 r. Nr 7, poz. 24

ze zm. - dalej jako u.s.r.). Według przepisów uchylonej ustawy ustala się jednak

skutki prawne zawartej na jej podstawy umowy o nieodpłatne przekazanie

gospodarstwa rolnego następcy (art. 119 ust. 1 u.s.r.). Do oceny w sprawie

rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy, czy sporne gospodarstwo rolne weszło

do majątku wspólnego byłych małżonków będą mieć zastosowanie - zgodnie

z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., nowelizującej z dniem

20 stycznia 2005 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 162, poz. 1691)

- przepisy art. 31 i 33 k.r.o. w obecnym brzmieniu.

Kluczowe znaczenia dla rozstrzygnięcia powstałej wątpliwości prawnej,

stanowiącej przedmiot sformułowanego przez Sąd Okręgowy zagadnienia,

ma kwestia charakteru prawnego umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego

zawartej na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., a w konsekwencji

zastosowania do jej skutków art. 33 pkt 2 k.r.o.

Zagadnienie to było przedmiotem sporu w piśmiennictwie już na tle

wcześniejszej ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla

rolników i ich rodzin z dnia 27 października 1977 r., (Dz. U. Nr 32, poz. 140 - dalej

jako ustawa z 1977 r.), w którym prezentowane były dwa zasadnicze

przeciwstawne poglądy. Według pierwszego, umowa o przekazanie gospodarstwa

rolnego jest cywilnoprawną pozakodeksową umową nazwaną o swoistym

charakterze, ściśle określoną co do przedmiotu, podmiotów i formy, której celem

nie jest obdarowanie następcy, lecz uzyskanie świadczenia od państwa.

Ten charakter nie pozwala na stosowanie do niej, także w drodze analogii,

w zakresie w jakim kolidowałoby to z istotą i celami przekazania gospodarstwa

rolnego następcy, przepisów kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego, dotyczących darowizny. Przekazane na jej podstawie

gospodarstwo rolne nie jest więc objęte wyłączeniem z art. 33 pkt 2 k.r.o. i wchodzi

w skład majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności

majątkowej, zgodnie z zawartą w art. 31 § 1 k.r.o. regułą nabywania praw do tego

majątku. Drugi z poglądów głosi natomiast, że mamy do czynienia z umową

5

darowizny w rozumieniu art. 888 i nast. k.c., a uzyskanie świadczeń przez

przekazującego pozostaje bez wpływu na taki jej charakter, gdyż nie następuje to

kosztem darczyńcy, lecz osoby trzeciej (państwa). Gospodarstwo rolne przekazane

następcy, jako przedmiot wymieniony w art. 33 pkt 2 k.r.o. z mocy samego prawa

wchodzi więc do jego majątku odrębnego.

W judykaturze Sądu Najwyższego przeważa pierwszy z przytoczonych

poglądów (zob. następujące orzeczenia Sądu Najwyższego: uchwały z dnia

16 lipca 1980 r., III CZP 44/80, OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 24, z dnia 17 września

1980 r., II UZP 20/80 OSNCP 1981, nr 2- 3 poz. 27, z dnia 19 lutego 1991 r., III

CZP 4/91, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 103, z dnia 29 września 1992 r., III CZP

98/92, OSNCP nr 3, poz. 35, dnia 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNCP 1992,

nr 9, poz. 163, z dnia 14 października 1992 r., III CZP 125/92, OSNCP 1993, nr 4,

poz. 58, z dnia 8 września 1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97,

wyroki z dnia 19 listopada 1996 r., III CKN 9/96 LexPolonica nr 402167, z dnia

19 lutego 1997 r., III CKN 9/97, Lex nr 50765, z dnia 18 grudnia 2000 r., I CKN

992/98, Lex nr 50826 postanowienie z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00

OSNC 2002, nr 6, poz. 79). Zapatrywanie to podzielił Sąd Najwyższy w podjętej

w powiększonym składzie siedmiu sędziów uchwale z dnia 25 listopada 2005 r.,

III CZP 59/05, (OSNC 2006, nr 5, poz. 79), w której odnosząc się

do występujących w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności w omawianej

kwestii, w oparciu o szczegółową analizę kolejnych ustaw regulujących

przekazanie gospodarstwa rolnego następcy (w tym także ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r.) i poszerzoną argumentację odwołującą się do zasad

i przepisów prawa rodzinnego regulujących ustrój majątkowy małżeński w kształcie

nadanym ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r., zmieniającą kodeks rodzinny

i opiekuńczy przyjął, że gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy

z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin następcy pozostającemu w ustawowej

wspólności majątkowej małżeńskiej, należy do majątku wspólnego małżonków.

W uzasadnieniu uchwały wskazał między innymi na to, że mimo utrzymującego się

sporu co do charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy

ustawodawca dokonując w 2004 r. daleko idących zmian kodeksu rodzinnego

6

i opiekuńczego w zakresie ustrojów majątkowych małżeńskich nie dostrzegł

potrzeby rozszerzenia katalogu wyłączeń określonych w art. 33 k.r.o.,

pozostawiając rozstrzygniecie co do charakteru umowy o przekazanie

gospodarstwa rolnego następcy praktyce orzeczniczej, która opowiada się

niezmiennie za traktowaniem takiej umowy jako wyodrębnionej umowy prawa

cywilnego różnej od umowy darowizny. Pogląd wyrażony w uchwale utrzymał się

także na gruncie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w kontynuujących przyjęty w niej

kierunek wykładni dalszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia

22 lutego 2007 r., III CSK 344/06, OSNC 2008 nr 1, poz. 12, uchwała z dnia

21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12, dotychczas niepublikowana).

Sąd Najwyższy w składzie obecnie orzekającym podziela wyrażone

w przytoczonych orzeczeniach konsekwentne i utrwalone już w judykaturze

stanowisko charakteryzujące umowę przekazania gospodarstwa rolnego następcy,

jako ustawowo wyodrębnioną swoistą umowę cywilnoprawną odmienną od umowy

darowizny oraz wyrażone w nich zapatrywanie, że umowa o przekazaniu

gospodarstwa rolnego następcy zachowała taki swój szczególny charakter także

w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin. Nie mają do niej więc zastosowania, zarówno

wprost, jak i drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego o darowiźnie.

Uznając trafność uzasadniającej je argumentacji wskazać trzeba

w nawiązaniu do niej, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy

stanowi integralny składnik systemu emerytalnego i rentowego rolników, o czym

świadczy uregulowanie jej w ramach ustawy dotyczącej tego zagadnienia. Celem

jej zawarcia jest uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, z czym wiąże

się wzajemna zależność umowy i decyzji w przedmiocie tych świadczeń polegająca

na tym, że utrata mocy jednej pociąga za sobą utratę mocy drugiej z tych

czynności. Tego rodzaju powiązanie czynności rolnika, następcy i państwa

(świadczeniodawcy) sprawia, że umowa przekazania gospodarstwa następcy

nie mieści się w katalogu umów uregulowanych w kodeksie cywilnym. Wspólną

cechą umowy przekazania własności gospodarstwa rolnego następcy i umowy

darowizny jest jedynie nieodpłatność świadczenia, nie będąca jednak atrybutem,

ani nawet dominującą cechą umowy przekazania, do której essentialia negotii

7

należą przede wszystkim: ograniczony krąg podmiotów, którym gospodarstwo

można przekazać, praca osoby otrzymującej gospodarstwo w tym gospodarstwie

oraz konieczność przekazania gospodarstwa dla otrzymania świadczeń

z ubezpieczenia społecznego. Oparcie umowy przekazania gospodarstwa

następcy na konstrukcji swoistej umowy, odmiennej od umowy darowizny

podyktowane było celem socjalnym w postaci zapewnienia środków utrzymania

rolnikom, a przy tym dążeniem do zwiększenia rentowności często

niskoprodukcyjnych gospodarstw poprzez wymianę pokoleń i powierzenia ich

następcy, jako rodzinnego warsztatu pracy, bez obciążenia spłatami. Odrębność tej

umowy potwierdza treść art. 119 ust. 2 u.s.r. ustanawiającego - na szczególnych

warunkach - ochronę rolnika przekazującego gospodarstwo następcy, na wypadek

zachowań dających się określić mianem niewdzięczności, który ma zastosowanie

również do umów zawartych na podstawie poprzednio obowiązujących ustaw

z 1977 r. i 1982 r. Przyjęcie, że na gruncie ustawy z 14 grudnia 1982 r. mamy

do czynienia z umownym przeniesieniem własności gospodarstwa rolnego

na następcę pod tytułem nieodpłatnym na tyle podobnym do umowy darowizny,

że należałoby do niego stosować w drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego

i innych ustaw o umowie darowizny (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

30 stycznia 2009 r., II CSK 450/08, Lex nr 599753) czyniłoby, z uwagi na treść

art. 898 § 1 k.c., zbędnym ustanawianie ochrony, polegającej na możliwości

rozwiązania umowy. Odrębną instytucję uznania następcy za niegodnego przejęcia

gospodarstwa rolnego przewidywał art. 49 u.u.s.r., określający jego przesłanki.

Odosobniony charakter ma na tle przedstawionego, dominującego kierunku

judykatury, stanowisko prezentowane w powołanym wyżej postanowieniu z dnia

30 stycznia 2009 r., II CSK 450/08 oraz w postanowieniach Sądu Najwyższego

z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 647/07 (Lex nr 518174) i w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 24 listopada 2010 r., II CSK 274/10, Lex nr 707865), zgodnie

z którym pogląd sformułowany w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, odnośnie do przyjętej

w nich o kwalifikacji prawnej umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy

na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. jest nieaktualny na gruncie

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Stanowisko to oparte zostało na niedostatecznie

8

przekonującym - na tle przepisów tej ustawy, w tym w szczególności jej rozdziału 4

- Przekazywanie gospodarstw rolnych i wcześniej przedstawionej ich wykładni

- założeniu, że ustawa ta tak dalece zbliżyła reżim prawny umowy przekazania

gospodarstwa rolnego do umowy darowizny, iż nie jest uzasadnione, aby

odmiennie traktować skutki tych czynności w świetle przepisów odwołujących się

do darowizny.

Zgodnie z art. 50 ust. 1 u.u.s.r, w brzmieniu uzyskanym po jego zmianie

ustawą z dnia 24 lutego 1990 r., gospodarstwo rolne mogło być przekazane według

wyboru rolnika jednemu albo kilku następcom. Odstąpienie przy dokonywaniu tej

zmiany od wcześniejszego uregulowania, według którego gospodarstwo mogło być

przekazane jednemu następcy, a jeżeli ten pozostawał w związku małżeńskim,

także obojgu małżonkom nie eliminowało małżonka następcy z grona osób

uprawnionych do nabycia gospodarstwa w trybie przekazania (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 1995 r., III CZP 58/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 139).

Dokonany w ramach art. 50 ust. 1 przed jego zmianą przez rolnika wybór co do

przekazania gospodarstwa tylko następcy, pozostającemu w związku małżeńskim

nie przesądzał o przynależności gospodarstwa do jego majątku osobistego

(wcześniej odrębnego). Przepis art. 50 ust. 1 u.u.s.r. nie jest bowiem przepisem

szczególnym w stosunku do art. 33 k.r.o. i nie rozszerza zamkniętego katalogu

przedmiotów stanowiących majątek osobisty (odrębny) małżonka (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00, dotyczące tej

samej kwestii na gruncie ustawy z 1977 r.).

Podstawą oceny przynależności gospodarstwa rolnego przekazanego

małżonkom w trybie omawianej ustawy pozostają przepisy art. 31 i 33 k.r.o. w myśl

których w małżeństwie, w którym obowiązuje ustrój wspólności ustawowej,

przynależność nabytych składników majątkowych do majątków osobistych

małżonków ma wyjątkowy charakter. Zasadą jest, że wszelkie przedmioty

majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej przez oboje małżonków

lub przez jednego z nich wchodzą do majątku wspólnego małżonków. Decydujące

znaczenie dla określenia czy przekazane następcy gospodarstwo rolne stanowi

majątek wspólny małżonków ma czas nabycia i obowiązujący ich ustrój majątkowy.

Jeżeli następca, któremu przekazane zostało gospodarstwo pozostawał w ustroju

9

wspólności ustawowej, to nabyte w czasie jej trwania gospodarstwo , na podstawie

art. 31 § 1 kro, stanowi majątek wspólny małżonków.

Z tych względów podjęto uchwalę jak na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).

es