III CZP 77/12

Sygn. akt III CZP 77/12

UCHWAŁA

Dnia 28 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Władysław Pawlak

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa M. N.

przeciwko T. N.

o rozwód,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 28 listopada 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 31 maja 2012 r.,

"Czy po uchyleniu ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804) art. 443 k.p.c.

dopuszczalne jest wydanie w sprawie o rozwód na wniosek jednego

z małżonków postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia

o zaspokojenie potrzeb rodziny obejmującego także koszty

utrzymania pełnoletnich dzieci?"

2

podjął uchwałę:

W sprawie o rozwód sąd może na wniosek jednego

z małżonków orzec o obowiązku przyczyniania się do

zaspokojenia w czasie trwania postępowania potrzeb rodziny,

także obejmujących koszty utrzymania pełnoletnich dzieci.

3

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny zażalenia pozwanego na

postanowienie Sądu Okręgowego o udzieleniu powódce w toku procesu o rozwód

zabezpieczenia roszczenia o zaspokojenie potrzeb rodziny obejmujących koszty

utrzymania niesamodzielnych jeszcze lecz pełnoletnich dzieci stron.

Sąd Apelacyjny powziął poważną wątpliwość prawną odnośnie do tego, czy

po uchyleniu art. 443 k.p.c. i zmianie modelu postępowania zabezpieczającego

w sprawach o rozwód, możliwe jest orzekanie w przedmiocie zabezpieczenia

roszczenia o zaspokojenie potrzeb rodziny w zakresie obejmującym dorosłe dzieci,

o którym sąd nie orzeka w wyroku rozwodowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dokonana ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804)

nowelizacja przepisów o zabezpieczeniu zmieniła model postępowania

zabezpieczającego w sprawach o rozwód w następstwie uchylenia przepisu art.

443 k.p.c., który w ramach tego postępowania nadawał mu odrębny charakter.

Przepis ten koncentrował w jednym sądzie całość spraw związanych z rozwodem,

powierzając sądowi prowadzącemu te sprawy na czas ich trwania, orzekanie

o wszelkich sprawach rodziny. Postanowienia wydawane na podstawie art. 443

k.p.c. regulowały objęty nimi przedmiot rozstrzygnięcia na czas procesu ostatecznie

(uchwała SN z dnia 21 września 1971 r., III CZP 43/71, OSNCP 1972, nr 3, poz. 46,

wyrok SN z dnia 8 listopada 1973 r., III CRN 245/73, OSNCP 1974, nr 6, poz. 118).

Na podstawie art. 443 § 2 k.p.c. do postanowień tych miały odpowiednio

zastosowanie przepisy o postępowaniu zabezpieczającym. Dla przedmiotów

objętych unormowaniem art. 443 k.p.c. przewidziany w nich tryb był trybem

wyłącznym i przez czas trwania procesu o rozwód wyłączał rozpoznanie objętych

nimi spraw w trybie zwykłym (uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia

15 kwietnia 1967 r., III CZP 23/67, OSNCP 1967, nr 11, poz.. 195 i z dnia

21 września 1971 r., III CZP 43/71, OSNCP 1972, nr 3, poz. 46).

4

Na podstawie art. 443 k.p.c. sąd orzekał na żądanie jednego z małżonków

lub z urzędu między innymi o obowiązku małżonków przyczyniania się do

zaspokojenia kosztów utrzymania rodziny przez czas trwania procesu.

Zgodnie z zachowującym aktualność stanowiskiem judykatury,

ukształtowanym jeszcze na gruncie art. 431 d. k.p.c. i przyjętym następnie także

przy wykładni art. 443 k.p.c., w toku procesu o rozwód małżonek może dochodzić

od współmałżonka przyczyniania się do kosztów utrzymania pełnoletniego dziecka

stron, jeżeli nie uzyskało ono jeszcze możności utrzymywania się samodzielnie i nie

zawarło małżeństwo (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego –

zasada prawna z dnia 29 stycznia 1960 r., I CO 43/59, OSN 1960, nr 3, poz. 66).

Podstawę tego stanowiska stanowi pogląd, że nie tylko dziecku przysługuje

względem każdego z rodziców roszczenie alimentacyjne ale i każdemu z rodziców,

jeżeli są małżeństwem, przysługuje na podstawie art. 27 kro własne roszczenie

względem współmałżonka o przyczynianie się do utrzymania dziecka.

Zarówno w odniesieniu do zabezpieczenia dochodzonego w sprawie

o rozwód roszczenia alimentacyjnego małoletniego dziecka, jak i zabezpieczenia

roszczenia małżonka względem współmałżonka o przyczynianie się do kosztów

utrzymania pełnoletniego dziecka, w stanie prawnym obowiązującym przed

uchyleniem art. 443 k.p.c., sąd orzekał o prawach osoby, niebędącej podmiotem

procesu. Przedmiot rozstrzygania na podstawie art. 443 k.p.c., o ile stanowiło go

zabezpieczenie kosztów utrzymania rodziny, nie był tożsamy z przedmiotem

rozstrzygnięcia w wyroku rozwodowym, który określa art. 58 k.r.o.

Po uchyleniu art. 443 k.p.c. do spraw o rozwód mają wprost zastosowanie,

wprowadzone tą samą ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. przepisy o zabezpieczeniu.

Do zagadnień poprzednio uregulowanych przez art. 443 k.p.c., obecnie odnoszą

się przepisy art. 753 k.p.c., 755 k.p.c. i 756 k.p.c. Przepis art. 753 otrzymał nowe

brzmienie, zgodnie z którym w sprawach o alimenty zabezpieczenie może polegać

na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo

okresowo określonej sumy pieniężnej. Użyte nim pojęcie „spraw o alimenty” należy

rozumieć szeroko, jako obejmujące także sprawy, w których zgłoszone zostało

żądanie przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny. W zmienionym modelu

5

postępowania zabezpieczającego w sprawach o rozwód, nie przewiduje się

zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych z urzędu, a wraz z uchyleniem § 2 art.

321 k.p.c. wyłączona została w postępowaniu zabezpieczającym w odniesieniu do

roszczeń alimentacyjnych możliwość orzekania ponad żądanie.

Postępowanie zabezpieczające pozostaje w bezpośrednim i ścisłym związku

z dochodzonym roszczeniem. Użyte w art. 7301

k.p.c. pojęcie „roszczenia”, jako

przedmiotu zabezpieczenia należy rozumieć szeroko, jako każde uprawienie

doznające ochrony prawnej, sytuację prawną danego przedmiotu lub roszczenie

procesowe, będące przedmiotem postępowania cywilnego, w związku którym

zabezpieczenie orzeczono. Zabezpieczenie udziela zgłoszonemu roszczeniu

tymczasowej ochrony na czas trwania postępowania. O zasadności zgłoszonego

i wcześniej zabezpieczonego roszczenia sąd rozstrzyga ostatecznie w wyroku.

Roszczenie o dostarczanie rodzinie środków utrzymania i mające tę samą

podstawę prawną roszczenie o alimenty między małżonkami na czas procesu, nie

jest objęte przedmiotem orzekania sądu rozwodowego, który określa art. 58 k.r.o.

Obowiązki małżonków w tym zakresie wygasają bowiem wraz z ustaniem

małżeństwa (m. in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP

39/11 (OSNC 2012, nr 3, poz. 33). Nie stanowi prawnej kontynuacji tego

obowiązku, nieistniejący do czasu prawomocnego rozwiązania małżeństwa przez

rozwód, obowiązek alimentacyjny małżonka, oparty na podstawie z art. 60 k.r.o.

Świadczenie uiszczone na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia,

zobowiązującego do łożenia na rzecz małżonka kosztów utrzymania rodziny,

w razie prawomocnego oddalenia w wyroku rozwodowym jego żądania

o zasądzenie alimentów na podstawie art. 60 k.r.o. nie podlega zwrotowi, jako

świadczenie nienależne (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 października

2010 r., III CZP 59/10, OSNC 2011, nr 5, poz. 52, PPC 2012, nr 2, s. 335 z glosą

M. Iżykowskiego).

Podzielić należy stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wymienionej uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2010 r., III CZP 59/10, zaakceptowane

także w piśmiennictwie, że uchylenie przepisu art. 443 k.p.c. nie spowodowało

zmiany szczególnego charakteru orzeczenia sądu rozwodowego o zabezpieczeniu

6

roszczeń o przyczynianie się do zaspokojenia potrzeb rodziny, które zachowało

cechę samoistności i ostateczności. Postanowienie to odrywa się od kończącego

sprawę o rozwód wyroku i nie podlega w nim weryfikacji, a jego kontrola odbywa

się w ramach postępowania zabezpieczającego. Poddanie rozpoznawanych

w postępowaniu odrębnym spraw o rozwód ogólnym regułom postępowania

zabezpieczającego nie może bowiem prowadzić do eliminacji celu tego

postępowania, do którego w kontekście zabezpieczenia odwołuje się art. 7301

§ 2

k.p.c., wykraczającego poza sam tylko interes małżonków. Celem rozpoznanie

sprawy o rozwód powinno być uzyskanie rezultatu zgodnego z zasadami ochrony

rodziny, dobra małoletnich dzieci i trwałości małżeństwa (uchwały pełnego składu

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSNCP

1968, nr 5, poz.77 i z dnia 9 czerwca 1976 r., III CZP 46/75, OSNCP 1976, nr 9,

poz. 184).

Trafnie też w piśmiennictwie, które zaakceptowało to zapatrywanie, podnosi

się konieczność nowego podejścia do instytucji zabezpieczenia w jego obecnej

postaci, w tym w szczególności do funkcji i celu postępowania zabezpieczającego.

W ramach tego przychylność zyskuje pogląd, że w pewnych sytuacjach

zabezpieczenie może różnić się co do sposobu od zaspokojenia roszczenia,

a postanowienie o zabezpieczeniu może antycypować orzeczenie co do istoty

sprawy. Podstawową ideą postępowania zabezpieczającego ustawodawca uczynił

wzgląd na interes prawny w jego udzieleniu, przez co przepis art. 7301

§ 1 k.p.c.

definiuje sytuacje, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni

wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi

lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania. W tak szerokim pojęciu

„osiągnięcia celu postępowania” mieści się zabezpieczenie roszczeń

alimentacyjnych polegające na płaceniu określonych kwot pieniężnych, a także

regulowanie różnych spraw związanych z bytem rodziny w trakcie procesu

rozwodowego.

Względy te uzasadniają przyjęcie, że sąd rozwodowy może w toku

postępowania dokonać zabezpieczenia roszczenia o zaspokojenie potrzeb rodziny.

7

Wniosek taki uzasadnia także treść art. 445 k.p.c., realizującego po

uchyleniu art. 443 k.p.c., ten sam cel w postaci skupienia całości szeroko

rozumianych spraw o charakterze „alimentacyjnym” w sądzie, przed którym toczy

się sprawa o rozwód.

Sprawą o zaspokojenie potrzeb rodziny w rozumieniu art. 445 § 1 i 2 jest

oparta na podstawie art. 27 kro sprawa z powództwa jednego małżonka przeciwko

drugiemu małżonkowi o wykonanie obowiązku przyczyniania się do zaspokojenia

potrzeb rodziny przez płacenie w tym celu stosownych kwot. Celem obowiązku

alimentacyjnego z art. 27 k.r.o., który ma szerszy zakres niż zwykły obowiązek

alimentacyjny, jest uzyskanie od obojga małżonków środków materialnych dla

zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rodziny jako całości oraz zaspokojenia

uzasadnionych potrzeb jej poszczególnych członków, przy zachowaniu zasady

równej stopy życiowej. Małżonek może wystąpić przeciwko współmałżonkowi

z żądaniem ustalenia obowiązku dostarczania małoletniemu dziecku środków

utrzymania i wychowania na podstawie art. 27 k.r.o. lub, jako przedstawiciel

ustawowy dziecka, może żądać zasądzenia alimentów na jego rzecz w oparciu

o art. 128 i nast. k.r.o. Uwzględniając powództwo oparte na podstawie z art. 27

k.r.o. sąd zasądza od małżonka uchylającego się od wykonywania obciążającego

go obowiązku łączną kwotę na zaspokojenie potrzeb całej rodziny. Małżonek, który

występuje z takim roszczeniem lub z wnioskiem o jego zabezpieczenie działa

w imieniu własnym, a nie w imieniu dzieci, których potrzeby - także gdy są

pełnoletnie lecz niesamodzielne finansowo i obowiązek ich utrzymani obciąża

rodziców - pokrywać ma zasądzona kwota. Zmiana stanu prawnego i uchylenie art.

443 k.p.c. pozostaje więc bez wpływu na możliwość wydanie w sprawie o rozwód

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia o zaspokojenie potrzeb

rodziny obejmującego koszty utrzymania pełnoletnich dzieci.

Udzielenie zabezpieczenia w zakresie kosztów utrzymania rodziny nie

wymaga zgłoszenia żądania ich zasądzenia, wystarczający jest sam wniosek

o zabezpieczenie. Wniosek może być, zgodnie z art. 730 § 2 k.p.c., złożony przed

wytoczeniem powództwa o rozwód, w trakcie trwania procesu - w inicjującym go

pozwie lub później przed sądami obu instancji. Aktualny pozostaje, w odniesieniu

do omawianej problematyki, zasadniczy dorobek orzecznictwa i piśmiennictwa jaki

8

ukształtował się w czasie obowiązywania art. 443 k.p.c. i poprzedzającego go art.

431 d. k.p.c. Wyłączenie w toku sprawy o rozwód, wszczęcia odrębnego

postępowania o zaspokojenie potrzeb rodziny, co do świadczeń za okres od

wytoczenia powództwa o rozwód wynika wprost z art. 445 § 1 k.p.c. Pozew lub

wniosek o zabezpieczenie w takiej sprawie podlega przekazaniu do sądu

rozpoznającego sprawę o rozwód, w celu rozstrzygnięcia według przepisów

o postępowaniu zabezpieczającym.

Przepis art. 445 § 1 k.p.c. rozstrzyga sytuację zbiegu określonych w nim,

toczących się już postępowań z postępowaniem rozwodowym i nie ogranicza

w żaden sposób możliwości zgłoszenia wniosku o udzielenie zabezpieczenia

bezpośrednio w sprawie o rozwód, a z uwagi na wyłączenie możliwości wytaczania

powództwa w przedmiocie w nim opisanym w trakcie sprawy o rozwód, w ramach

określonej nim sekwencji czasowej, wprost nakazuje taki tryb postępowania.

Przepis art. 445 § 1 k.p.c. nie ma zastosowania do spraw o zaspokojenie potrzeb

rodziny i o alimenty, wszczętych w czasie trwania procesu o rozwód, lecz

dotyczących świadczeń za okres poprzedzający wszczęcie tych spraw.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął

uchwałę jak na wstępie.

jw