V CSK 6/12

Sygn. akt V CSK 6/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości "D." Sp. z o.o.

przeciwko J. P. i K. L.-W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód - Syndyk masy upadłości D. Sp. z o.o. wystąpił przeciwko J. P. i K.

L.-W. z powództwem o zasądzenie od nich solidarnie kwoty 75.523,17 złotych z

ustawowymi odsetkami od kwoty 52.820 złotych od dnia 1 czerwca 2009 r., od

kwoty 17.884 złotych od dnia 1 lipca 2009 r. i od kwoty 4.819,17 złotych od dnia 1

lutego 2009 r. tytułem reszty wynagrodzenia za korzystanie ze środków trwałych

upadłego (70 704 zł) oraz tytułem rozliczeń z tytułu wynagrodzeń wypłaconych

pracownikom upadłego (4 819,17 zł). Pozwani, którzy za zgodą Agencji

Nieruchomości Rolnych weszli w miejsce upadłego do umowy dzierżawy

gospodarstwa ogrodniczego w R., zawarli z upadłym krócej niż na rok przed

złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości umowę dzierżawy środków trwałych na

okres trzech lat z obowiązkiem zapłaty czynszu w wysokości 5 000 zł miesięcznie

oraz ponoszenia kosztów eksploatacji. Syndyk uznał tę umowę za bezskuteczną w

stosunku do masy upadłości, wskazując, że wartość uzgodnionego w niej

świadczenia upadłego w rażącym stopniu przewyższała wartość świadczenia

wzajemnego (czynszu). Jako podstawę prawną powoływanej bezskuteczności

umowy wskazał art. 127 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., nr 175, poz. 1361 ze zm.,

dalej powoływaną jako „p.u.n.”). Przyjmując bezskuteczność względną umowy

powstałą z mocy prawa, powód domagał się od pozwanych zapłaty wynagrodzenia

odpowiedniego do wielkości wykorzystywanego przez nich majątku trwałego.

Pozwani uznali jedynie powództwo o zapłatę kwoty 4 819,17 zł z tytułu

rozliczeń wynagrodzeń pracowniczych, w pozostałym zakresie żądali oddalenia

powództwa. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 22 lutego 2011 r. zasądził uznaną

część powództwa z odsetkami ustawowymi, natomiast w pozostałym zakresie

roszczenie oddalił. W uzasadnieniu Sąd wyjaśnił, że powoływany przez powoda art.

127 ust. 1 p.u.n. odnosi się do czynności prawnych rozporządzających majątkiem,

tymczasem kwestionowana umowa dzierżawy należy do czynności o charakterze

zobowiązującym, a nie rozporządzającym. Niezależnie od tego wskazał, że

pozwani nie wykorzystali złego położenia finansowego upadłej spółki, która nie była

już zdolna do ponoszenia obciążeń wynikających z eksploatacji maszyn i urządzeń.

3

Pozwani zobowiązali się do pokrycia kosztów eksploatacji oraz do utrzymywania

dzierżawionych maszyn i urządzeń w należytej sprawności technicznej, a ustalona

stawka czynszu nie naruszała interesów upadłej spółki. Nawet więc ewentualne

zastosowanie art. 127 ust. 1 p.u.n. do umowy dzierżawy nie uzasadniałoby

przyjęcia bezskuteczności w stosunku do masy upadłości umowy zawartej przez

upadłego z pozwanymi, ponieważ wartość świadczenia upadłego nie przewyższała

w rażącym stopniu wartości świadczenia otrzymanego przez upadłego.

Sąd drugiej instancji, rozpoznający sprawę na skutek apelacji powoda,

podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego. Przyłączył się też do stanowiska,

że umowa dzierżawy nie jest czynnością rozporządzającą, dokonując interpretacji

tego pojęcia i zwracając uwagę, że umowa ta nie powoduje bezpośrednio zmian

w kręgu praw majątkowych upadłego. W ocenie Sądu odwoławczego nie ma

uzasadnionych powodów, aby na potrzeby postępowania upadłościowego

i naprawczego zastosować inną wykładnię znaczenia terminu „czynność prawna

rozporządzająca” niż powszechnie przyjmowana. Prawidłowość tego stanowiska

potwierdza, zdaniem Sądu zestawienie art. 127 ust. 1 p.u.n. z treścią art. 134 p.u.n.

Bezskuteczność czynności upadłego ma na celu ochronę wierzycieli i zapobieżenie

zmniejszeniu majątku masy w wyniku czynności poprzedzających upadłość.

Umowa dzierżawy nie spowodowała jednak zmniejszenia majątku. Sąd zaznaczył

też, że w istocie powód akceptuje zawarcie umowy dzierżawy majątku trwałego,

tyle że uważa, iż czynsz dzierżawny powinien być wyższy.

Sąd Apelacyjny odmówił rozpoznania żądań powoda pod kątem podstaw do

zastosowania art. 388 § 1 k.c. ponieważ stwierdził, że tę podstawę prawną powód

wskazał dopiero na etapie postępowania apelacyjnego i rzutuje ona na zmianę

podstawy faktycznej żądania, którą związany był Sąd pierwszej instancji.

Skarżący w skardze kasacyjnej opartej na obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 127

ust. 1 p.u.n. oraz mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 367 § 2,

art. 378 § 1, art. 381 i art. 382 k.p.c. poprzez odmowę rozpoznania przez

Sąd Apelacyjny zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 388 § 1 k.c.

4

W konkluzji powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje.

Pozwani wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

1. Pierwszy z zarzutów kasacyjnych dotyczy zagadnienia, czy umowa

dzierżawy maszyn i urządzeń stanowi czynność prawną, do której można

zastosować art. 127 ust. 1 p.u.n. Przepis ten uznaje za bezskuteczne w stosunku

do masy upadłości te czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku

przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on

swoim majątkiem nieodpłatnie albo odpłatnie, lecz w zamian za świadczenie rażąco

zaniżone w stosunku do wartości własnego świadczenia. Zakresem art. 127 ust. 1

p.u.n. objęte są więc czynności rozporządzające. W doktrynie dominuje pogląd,

zgodnie z którym cechą wyróżniającą takie czynności jest ich skutek, polegający na

wywołaniu bezpośrednich i zarazem negatywnych zmian w majątkowych prawach

podmiotowych podmiotu dokonującego rozporządzenia. Jak słusznie wskazał Sąd

Apelacyjny, za rozporządzenie uznaje się przeniesienie, obciążenie, ograniczenie

lub zniesienie prawa podmiotowego. Skarżący opowiada się za uznaniem prawa

pozwanych wynikłego z umowy dzierżawy za takie obciążenie prawa własności,

które uznać można za rozporządzenie umniejszające zakres praw upadłego do

wydzierżawionych składników majątku trwałego . W nauce panuje zgoda co do

tego, że obciążeniem prawa podmiotowego, które powoduje jego ubytek

decydujący o skutku rozporządzającym jest ustanowienie na nim prawa

bezwzględnego (do takich praw należą prawa rzeczowe). Pogląd ten podzielił także

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 września 1966 r. (I CR 151/66, OSNC

1967/2/36), interpretując pojęcie obciążenia nieruchomości. Uznał, że

nieruchomość "obciążają" prawa rzeczowe, ponieważ zobowiązanym w ich

granicach jest każdoczesny właściciel nieruchomości. Natomiast prawa osobiste

(obligacyjne) nie są związane z rzeczą w sensie prawnym i dlatego jej nie

obciążają. Osobą zobowiązaną - w wypadku prawa osobistego - jest tylko dłużnik,

5

który zaciągnął zobowiązanie, lub inna osoba, na którą przeszedł obowiązek

z mocy określonego tytułu. Natomiast stanowisko przyjmujące, że rozporządzający

charakter można przypisać także obciążeniu prawa podmiotowego uprawnieniem

względnym (obligacyjnym) jest odosobnione i krytykowane jako prowadzące do

zatarcia różnicy pomiędzy skutkami zobowiązującymi a rozporządzającymi.

Pogląd ten został zaakceptowany w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

8 października 2004 r. (V CK 76/04, OSNC 2005/10/175), w innym wszakże

kontekście prawnym i faktycznym, niż występujący w niniejszej sprawie. Wyrażony

został przy wykładaniu pojęcia obciążenia nieruchomości, wymagającego zgody

rady nadzorczej spółdzielni na podstawie art. 46 § 1 pkt 3 ustawy z dnia

16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U z 2003 r., Nr 188, poz.

1848 ze zm.). W rozpatrywanym wypadku przedmiotem umowy było oddanie

nieruchomości spółdzielczej w dzierżawę na okres 15 lat, z możliwością

przedłużenia tego okresu, a motywem który zdecydował o potraktowaniu umowy

dzierżawy analogicznie jak ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego były

następstwa gospodarcze, porównywalne z obciążeniem rzeczowym. Wykładnia

miała więc charakter celowościowy, uwzględniający specyfikę zawartej umowy

wynikającą z terminu jej obowiązywania.

Akceptując argumenty podkreślające porządkujący charakter dominującej koncepcji

czynności rozporządzającej, jako uszczuplającej prawo podmiotowe ze skutkiem

erga omnes, wspierane wynikami analizy przypadków posługiwania się przez

ustawodawcę w pojęciem „obciążenie” (por. glosa Z. Kuniewicza do powołanego

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2004 r., OSP z 2006 r., nr 7-8,

poz. 88) wskazać należy, że za przyjęciem rozszerzającej wykładni omawianego

przepisu nie przemawiają podnoszone przez powoda argumenty o konieczności

zapewnienia sprawnego przeprowadzenia likwidacji masy upadłości i potrzebie

ochrony interesu wierzycieli. Przepisy prawa upadłościowego i naprawczego

przewidują różne możliwości usunięcia negatywnych skutków umowy dzierżawy.

W wypadku wydzierżawienia przez upadłego nieruchomości, syndyk, który uznaje

taką umowę za krzywdzącą wierzycieli, w tym także z powodu uzgodnienia

nieekwiwalentnego czynszu dzierżawnego, może skorzystać z uprawnień

przewidzianych w art. 107 – 109 p.u.n. Artykuł 106 p.u.n. precyzuje konsekwencje

6

pobrania przez upadłego z góry czynszu najmu rzeczy ruchomej. Zawarcie

krzywdzącej wierzycieli umowy najmu bądź dzierżawy może być również

podważane przez syndyka w drodze powództwa przewidzianego w art. 527 k.c.

Rozważać też można dopuszczalność zastosowania w odniesieniu do umowy

dzierżawy, w zakresie nieuregulowanym w prawie upadłościowym i naprawczym

przewidzianego w art. 98 ust. 1 p.u.n. uprawnienia syndyka do odstąpienia od

umowy wzajemnej, której zobowiązania w dniu ogłoszenia upadłości nie zostały

wykonane w całości lub w części. Umowa dzierżawy należy do umów wzajemnych,

a jej istotą jest rozciągnięta w czasie realizacja świadczeń przez strony.

W rozpatrywanej sprawie umowa zawarta została na 3 lata, świadczenia nie były

więc w całości wykonane w chwili ogłoszenia upadłości.

Z przytoczonych względów zarzut błędnej wykładni art. 127 ust. 1 p.u.n. nie

był uzasadniony.

2. Drugi zarzut ma charakter procesowy i dotyczy nierozważenia przez Sąd

Apelacyjny podniesionego w apelacji problemu zawarcia przez upadłego spornej

umowy dzierżawy składników majątku trwałego w warunkach uzasadniających

zastosowanie przepisu art. 388 k.c. Z uzasadnienia wynika, że Sąd drugiej instancji

ocenił zarzut naruszenia art. 388 § 1 k.c. jako zgłoszony po raz pierwszy

w postępowaniu apelacyjnym, a przy tym oparty na zmienionej podstawie

faktycznej, „którą Sąd pierwszej instancji był związany zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c.”.

Skarżący słusznie jednak podnosi, że w postępowaniu pierwszoinstancyjnym

wskazywał jako alternatywną podstawę swoich żądań (obejmujących

„uzupełnienie”, a więc zwiększenie świadczeń czynszowych pozwanych do

poziomu, który uznawał za odpowiednie) wykorzystanie przymusowej sytuacji

upadłego. Sąd Okręgowy poddał ocenie zarówno argumenty skarżącego

wywodzone z postanowień art. 127 ust. 1 p.u.n. jak i oparte na podstawie z art. 388

§ 1 k.c. W związku z tym stanowisko Sądu Apelacyjnego o zmianie podstawy

faktycznej wynikającej z powołania się na nowe okoliczności istotne dla oceny

roszczenia pod kątem przesłanek z art. 388 § 1 k.p.c. uznać należy za wynik

wadliwego odczytania zakresu postępowania pierwszoinstancyjnego, powodujący

nierozpoznanie jednego z zarzutów apelacyjnych i naruszający obowiązki Sądu

odwoławczego wynikające z art. 367 § 2, art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.

7

Z przytoczonych względów zaskarżony wyrok należało uchylić, a sprawę

przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.

db