I PK 145/12

Sygn. akt I PK 145/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S.M.

przeciwko SP ZOZ Szpitalowi Wielospecjalistycznemu w J.

o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za nieuzasadnione, przywrócenie do

pracy, wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy bądź odszkodowanie i

odprawę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 29 grudnia 2011 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. zasądza od SP ZOZ Szpitala Wielospecjalistycznego w J. na

rzecz S.M. kwotę 1.020 (jeden tysiąc dwadzieścia) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy w J. oddalił powództwo S.M. o przywrócenie do pracy i

zasądzenie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy lub zasądzenie

odszkodowania z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez SP ZOZ

Szpital Wielospecjalistyczny w J. z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów.

W uwzględnieniu apelacji powoda Sąd Okręgowy w K. uchylił powyższy wyrok i

przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania,

przyjmując, że wskazana przez stronę pozwaną przyczyna wypowiedzenia była

pozorna i wskazując na konieczność ustalenia, czy w chwili dokonywania

wypowiedzenia umowy o pracę powód korzystał z ochrony przewidzianej w art. 39

k.p.

Wyrokiem z dnia 19 sierpnia 2011 r., wydanym po ponownym rozpoznaniu

sprawy, Sąd Rejonowy w J. przywrócił powoda do pracy w pozwanym Szpitalu na

poprzednie warunki pracy i płacy oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz

powoda wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy. Podstawę

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Powód (ur. […] 1951 r.) wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy od 5 kwietnia 1993 r. do

31 grudnia 1993 r. i od 1 stycznia 1994 r. do 31 marca 2010 r., czyli nieprzerwanie

przez okres prawie 17 lat. Na dzień 1 stycznia 1999 r. posiadał 29 lat, 10 miesięcy i

20 dni okresów składkowych oraz 1 miesiąc i 4 dni okresów nieskładkowych, a w

2010 r. - ponad 40 lat okresów składkowych i nieskładkowych. W chwili rozwiązania

stosunku pracy powód miał skończone 58 lat.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy, wskazując na art. 24 pkt

2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity teskt: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa emerytalna) oraz art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia

2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. 2008 r. Nr 237, poz. 1656 ze zm.),

uznał, że powód spełnia wszystkie przesłanki nabycia prawa do emerytury

3

pomostowej w momencie osiągnięcia wieku 60 lat. Sąd pierwszej instancji wskazał,

że art. 39 k.p. obejmuje zakazem wypowiedzenia pracowników, którzy posiadają

okres zatrudnienia wymagany do świadczenia emerytalnego, ale brakuje im nie

więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, a także tych, którym brakuje

nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia

umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Odwołując

się do poglądów doktryny (komentarz Kamila Antonowa, Marcina Bartnickiego i

Bartosza Suchackiego do art. 24 ustawy emerytalnej), Sąd Rejonowy stwierdził, że

- pomimo posłużenia się w art. 4 pkt 3 i w punktach pierwszych art. 5-11 ustawy o

emeryturach pomostowych pojęciem „wiek wynoszący co najmniej 55/60 lat"

zamiast „wiek emerytalny" - okres ochronny przed wypowiedzeniem umowy o pracę

obejmuje 4 lata przed nabyciem prawa do emerytury pomostowej. Decyduje o tym

charakter prawny tego świadczenia zbieżny z prawem do emerytury przyznawanej

na warunkach określonych w art. 32 ustawy emerytalnej. W rezultacie powód

spełnia przesłanki warunkujące nabycie prawa do emerytury w wieku 60 lat, a tym

samym w okresie wypowiedzenia był objęty ochroną przed rozwiązaniem z nim

stosunku pracy.

Orzekając o przywróceniu powoda do pracy Sąd pierwszej instancji

uwzględnił, że strona pozwana nie wykazała, aby było to niemożliwe lub niecelowe.

Co prawda oddział ratunkowy, w którym powód wykonywał obowiązki kierowcy

karetki reanimacyjnej, został z dniem 1 lipca 2011 r. zlikwidowany, jednakże

pozwany Szpital zatrudnia jednego kierowcę, a biorąc pod uwagę, iż powód z

dniem 28 grudnia 2011 r. ukończy 60 lat, to strona pozwana powinna umożliwić mu

kontynuowanie zatrudnienia chociażby do dnia osiągnięcia tego wieku.

Wyrokiem z dnia 29 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację

strony pozwanej od powyższego wyroku, podzielając ustalenia i ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji.

W ocenie Sądu Okręgowego należy podzielić stanowisko, że podobnie jak w

przypadku emerytury w wieku obniżonym (niższym) - wiek określony w ustawie o

emeryturach pomostowych to wiek normalny (zwykły) dla niektórych

ubezpieczonych wykonujących zatrudnienie kwalifikowane w ustawie o

emeryturach pomostowych jako praca w szczególnych warunkach lub o

4

szczególnym charakterze. Do emerytur pomostowych powinny zatem odnosić się te

same ustalenia judykatury, które dotyczą zakresu ochrony przedemerytalnej

udzielanej ubezpieczonym uprawnionym do świadczenia przyznawanego na

podstawie art. 32 ustawy emerytalnej, co w konsekwencji przesądza o stosowaniu

4-letniego okresu ochronnego poprzedzającego nabycie prawa do emerytury

pomostowej.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zarzuciła naruszenie prawa

materialnego tj.: 1) art. 39 k.p., poprzez przyjęcie, że subsumcja normy prawnej

wynikającej z tego przepisu do zaistniałego w sprawie stanu faktycznego jest

prawidłowa i uznanie, iż powód w momencie rozwiązania stosunku pracy znajdował

się w okresie nie większym niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego; 2) art. 4

ustawy o emeryturach pomostowych, poprzez zajęcie stanowiska, że powód

spełnia przesłanki uprawniające do przyznania emerytury pomostowej; 3) art. 56

k.p., przez uznanie, że powód powinien zostać przywrócony do pracy; 4) art. 47

k.p., poprzez przyjęcie, że powodowi przysługuje prawo do wynagrodzenia za okres

pozostawania bez pracy, pomimo iż nie był objęty ochroną wynikającą z art. 39 k.p.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i „przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu” do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o „uchylenie zaskarżonych wyroków” i orzeczenie co do

istoty sprawy poprzez oddalenia powództwa w całości.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przeciwko uznaniu

tożsamości rozumienia pojęcia „wieku emerytalnego" na gruncie ustawy

emerytalnej oraz ustawy o emeryturach pomostowych przemawiają następujące

okoliczności. Po pierwsze - ubezpieczony, który uzyskałby prawo do emerytury

pomostowej nie może pobierać tego świadczenia po ukończeniu „wieku

emerytalnego” wynikającego z ustawy emerytalnej, co oznacza, że jest to

świadczenie okresowe, do którego prawo ustaje z dniem osiągnięcia przez

uprawnionego „normalnego wieku emerytalnego” (art. 16 pkt 2 ustawy o

emeryturach pomostowych). Zatem wieku, w którym powstaje prawo do emerytury

pomostowej nie można uznać za „normalny wiek emerytalny” dla osób

wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w

5

rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach pomostowych. Po drugie - osiągnięcie

wieku uprawniającego do emerytury pomostowej wraz ze spełnieniem pozostałych

warunków wymaganych do ustalenia tego świadczenia nie powoduje - jak ma to

miejsce w przypadku stosowania przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. - jednorazowego ustalenia emerytury (według takiej samej formuły,

jak w przypadku emerytury z tytułu osiągnięcia „wieku emerytalnego"), która byłaby

pobierana przez ubezpieczonego do chwili jego śmierci. Dodatkowo, spełnienie

przesłanek określonych w ustawie o emeryturach pomostowych powoduje jedynie

możliwość ubiegania się o ustalenie świadczenia okresowego (ustawowo

określonego jako „emerytura pomostowa"), które po osiągnięciu 60 lat przez

kobietę lub 65 lat przez mężczyznę musi zostać zastąpione emeryturą obliczoną

według zasad określonych w art. 26 ustawy emerytalnej, różniących się od zasad

stosowanych przy obliczeniu wysokości emerytury pomostowej. Z chwilą

osiągnięcia przez ubezpieczonego prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych następuje ponowne ustalenie wysokości świadczenia i to na zupełnie

innej podstawie prawnej. Skarżący zaprezentował również stanowisko, że w świetle

art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych okres od 1 styczna 1999 r. do 31

grudnia 2008 r. nie może zostać zaliczony do okresu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów.

W myśl art. 39 k.p. pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę

pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku

emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do

emerytury z osiągnięciem tego wieku. Skarżący w pierwszym rzędzie prezentuje

stanowisko, że wiek emerytalny w rozumieniu art. 39 k.p. to wyłącznie wiek

emerytalny określony przepisami ustawy emerytalnej oraz rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8 poz. 43 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie z 1983 r.), do

6

którego ustawa ta odsyła. W jego ocenie, posłużenie się przez ustawodawcę w art.

4 pkt 3 ustawy o emeryturach pomostowych tylko określeniem wieku, którego

osiągnięcie uprawnia do emerytury pomostowej (zasadniczo - 55 lat w przypadku

kobiet i 60 lat w przypadku mężczyzn) wyłącza możliwość uznania go za „normalny

wiek emerytalny dla osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach

pomostowych”. W tym miejscu swoich wywodów skarżący ogranicza się więc do

dyrektyw wykładni językowej, która - zdaniem Sądu Najwyższego w składzie

rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną - nie prowadzi do rezultatu

pozwalającego na jednoznaczną ocenę, czy wiek, którego osiągnięcie umożliwia

pracownikowi nabycie prawa do emerytury pomostowej może być uznany za wiek

emerytalny, o którym stanowi art. 39 k.p.

Pogłębionej wykładni art. 39 k.p. dokonał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28

marca 2002 r., I PKN 141/01 (OSNP 2004 nr 5, poz. 86) stwierdzając, że

przewidziana w tym przepisie ochrona dotyczy ustawowej gwarancji trwałości

zatrudnienia i pewności pozyskiwania środków utrzymania w ramach

pracowniczego stosunku pracy w przedemerytalnym okresie potencjalnie

zmniejszonych szans na znalezienie nowego zatrudnienia, jeżeli kontynuowane

zatrudnienie umożliwia pracownikowi uzyskanie uprawnień emerytalnych. Sąd

Najwyższy wskazał, że prima facie analizowany zakaz wypowiadania stosunku

pracy ma wymiar indywidualny i odnosi się do wieku emerytalnego, którego

uzyskanie umożliwia konkretnemu pracownikowi uzyskanie prawa do emerytury z

osiągnięciem tego wieku. Wykładnia celowościowa art. 39 k.p. prowadzi natomiast

do wniosku o objęciu ochroną takich pracowników, którzy - będąc w

zaawansowanym wieku - nie mają jeszcze prawa do emerytury z ubezpieczenia

społecznego, a w przypadku wypowiedzenia umowy o pracę mogliby mieć

trudności w uzyskaniu środków utrzymania z innej pracy, a także w nabyciu

uprawnień emerytalnych z uwagi na brak ustawowo wymaganego stażu

ubezpieczenia. Równocześnie z przepisu tego wynika, że pracownik osiąga

przewidziany w nim wiek emerytalny tylko jeden raz, co oznacza, że ochrona w

wieku „przedemerytalnym” nie może być „kategorią ruchomą i relatywną”, która

mogłaby wprowadzać stan niepewności co do okresu obowiązywania zakazu

7

wypowiadania umowy o pracę w zależności od tego, czy chroniony tym zakazem

pracownik skorzysta, czy też nie skorzysta z uprawnień emerytalnych.

Podzielając tę wykładnię judykatura Sądu Najwyższego przyjmuje jednolicie,

że funkcja ochronna i stabilizacyjna art. 39 k.p. polega na tym, iż jego zastosowanie

ma doprowadzić do sytuacji, w której objęty zawartą w nim regulacją pracownik

będzie mógł bez przeszkód uzyskać uprawnienia emerytalne, bez potrzeby

poszukiwania zatrudnienia u innego pracodawcy, ale tylko wówczas, gdy

kontynuowanie zatrudnienia u aktualnego pracodawcy pozwoli mu na osiągnięcie

wieku emerytalnego i uzyskanie uprawnień emerytalnym z mocy samego prawa, po

ziszczeniu się warunków określonych w przepisach emerytalnych. Ochrona ta nie

przysługuje natomiast w przypadku, gdy składnikiem nabycia prawa do emerytury

jest wniosek ubezpieczonego, jak to ma miejsce np. przy przejściu na wcześniejszą

emeryturę na podstawie art. 29 ustawy emerytalnej lub wówczas, gdy prawo do

emerytury nie jest związane z osiągnięciem określonego wieku, ale wyłącznie z

wypracowaniem stażu ubezpieczeniowego uprawniającego do emerytury (por.

wyroki z dnia 9 grudnia 2006 r., II PK 159/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 3; z dnia 5

lipca 2011 r., I PK 15/11, OSNP 2012 nr 15-16, poz. 194; z dnia 27 lipca 2011 r.,

II PK 20/11, LEX nr 1026630). W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się

pogląd, że użyte w art. 39 k.p. pojęcie wieku emerytalnego należy utożsamiać nie

tylko z powszechnym wiekiem emerytalnym określonym w przepisach ustawy

emerytalnej, ale także z obniżonym wiekiem emerytalnym przewidzianym w

przepisach emerytalnych dla niektórych grup ubezpieczonych. Dlatego też

wyrażony w art. 39 k.p. zakaz wypowiedzenia umowy o pracę obejmuje, między

innymi, pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, jeżeli dalszy okres zatrudnienia umożliwi im uzyskanie prawa do

emerytury z osiągnięciem niższego wieku emerytalnego na podstawie art. 32 lub

art. 46 ustawy emerytalnej (por. powołany wyżej wyrok z dnia 28 marca 2001 r.,

I PKN 141/01 oraz uzasadnienie wyroku z dnia 16 lipca 2008 r., I PK 11/08, OSNP

2009 nr 23-24, poz. 314), a także pracowników, którzy spełnili do dnia 31 grudnia

1998 r. warunek stażu ubezpieczeniowego (ogólnego i szczególnego) uprawniający

ich do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym na podstawie art. 184 tej ustawy

(por. wyroki z dnia 8 lipca 2008 r., I PK 309/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308; z

8

dnia 9 marca 2009 r., I PK 180/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 236; z dnia 5 maja

2011 r., II PK 282/10, OSNP 2012 nr 11-12, poz. 140). W orzecznictwie tym

podnosi się, że ustawa emerytalna określa jednolity wiek emerytalny, jednocześnie

przejściowo utrzymując możliwość przejścia na emeryturę przez ubezpieczonych

urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., którzy warunki wymagane do nabycia

uprawnień emerytalnych ze względu na wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze spełnili przed osiągnięciem

powszechnego wieku emerytalnego (art. 32), ubezpieczonych urodzonych po 31

grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., którzy warunki te spełnili do 31 grudnia

2008 r. (art. 46) oraz ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., którzy

warunki ogólnego i szczególnego stażu ubezpieczeniowego spełnili do dnia wejścia

w życie ustawy emerytalnej, a więc do 1 stycznia 1999 r., niezależnie od daty

osiągnięcia przez nich obniżonego wieku emerytalnego (art. 184). Dla tych

pracowników wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na

podstawie których osobom tym przysługuje prawo do emerytury określa się na

podstawie przepisów dotychczasowych, a więc przepisów rozporządzenia z 1983 r.

Oznacza to, że po pierwsze - ustawowe obniżenie wieku emerytalnego dla tej

kategorii pracowników nie stanowi przywileju pracowniczego, a dotyczy instytucji

prawa ubezpieczeń społecznych i wynika z legislacyjnego założenia wcześniejszej

utraty sprawności psychofizycznej ze względu na szczególne uciążliwości związane

z wykonywanym zatrudnieniem, a po drugie - obniżony w stosunku do

powszechnego wiek emerytalny tej kategorii pracowników jest dla nich normalnym

ustawowym wiekiem emerytalnym, co z kolei sprawia, że w okresie 4 lat przed

osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla określonych kategorii

zatrudnienia korzystają oni ze szczególnej ochrony przewidzianej w art. 39 k.p.

Podkreśla się przy tym zgodnie, że skoro obniżony wiek emerytalny jest dla takich

pracowników normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, to korzystają oni z

ochrony przewidzianej w art. 39 k.p. tylko jeden raz i tylko wówczas, gdy dalszy

okres zatrudnienia umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem

tego wieku.

Prezentowany w powołanym wyżej orzecznictwie sposób rozumienia zakazu

wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi w wieku przedemerytalnym oparty

9

jest zatem nie tyle na posłużeniu przez ustawodawcę w przepisach emerytalnych

sformułowaniem „wiek emerytalny” co na poglądzie, że przez określony w art. 39

k.p. wiek emerytalny należy rozumieć wiek określony w przepisach emerytalnych,

umożliwiający nabycie uprawnień emerytalnych z mocy prawa. Ochroną przed

wypowiedzeniem objęty jest więc pracownik, który z chwilą osiągnięcia wieku

odpowiedniego dla swojego rodzaju zatrudnienia będzie miał na mocy

obowiązujących przepisów możliwość uzyskania prawa do emerytury.

Rozstrzygnięcia wymaga zatem kwestia, czy emerytura pomostowa jest emeryturą,

czy też świadczeniem innego rodzaju, a jeżeli jest emeryturą - jaki jest charakter

tego świadczenia oraz uprawnień do jego nabycia.

Wyłaniające się w tym zakresie wątpliwości wynikają z tego, że emerytury

pomostowe są instytucją nową, nieznaną wcześniej prawu emerytalnemu i

uregulowaną w odrębnej ustawie. Nie budzi jednak wątpliwości, ze emerytura

pomostowa jest emeryturą przewidzianą w ustawie emerytalnej, co wynika wprost z

jej art. 24 ust. 2 i 3. Przepisy te, zawarte w dziale II rozdziale 1 ustawy emerytalnej

zatytułowanym: „Emerytura dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia

1948 r.” stanowią, że dla ubezpieczonych, urodzonych po tej dacie, zatrudnionych

w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, z wyjątkiem

ubezpieczonych mających prawo do emerytury na warunkach określonych, między

innymi, w art. 32, 46 i 184, zostaną ustanowione emerytury pomostowe, przy czym

zasady, warunki i tryb ustanawiania tych emerytur określi odrębna ustawa. Wynika

z tego, że emerytura pomostowa po pierwsze - jest świadczeniem emerytalnym

określonym w ustawie emerytalnej, po drugie - została ustanowiona w miejsce

(zamiast) emerytur przysługujących dotychczas z tytułu pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie art. 32, 46 i 184 tej

ustawy i po trzecie - przysługuje po spełnieniu warunków określonych w

przepisach, do których ustawa ta odsyła. Na taki właśnie charakter pomostowego

świadczenia emerytalnego wskazuje również art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o

emeryturach pomostowych, zgodnie z którym określa ona, między innymi, warunki

nabywania prawa do emerytur przez niektórych pracowników wykonujących pracę

w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, zwanych dalej

10

„emeryturami pomostowymi”, o których mowa w art. 24 ust. 2 i 3 ustawy

emerytalnej.

Zgodnie z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, prawo do tego

świadczenia przysługuje pracownikowi, który: 1) urodził się po dniu 31 grudnia

1948 r.; 2) ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze wynoszący co najmniej 15 lat; 3) osiągnął wiek wynoszący co najmniej

55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn; 4) ma okres składkowy i

nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej

25 lat dla mężczyzn; 5) przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w

szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3

ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; 6) po

dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3; 7) nastąpiło z nim

rozwiązanie stosunku pracy. Możliwość uzyskania emerytury pomostowej przez

osoby niespełniające warunku z art. 4 pkt 6 przewiduje art. 49 ustawy, według

którego prawo do emerytury pomostowej przysługuje również osobie, która po dniu

31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3; 2) spełnia warunki

określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 5-12; 3) w dniu wejścia w życie ustawy miała

wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3. W myśl

art. 15 ust. 1 ustawy prawo do emerytury pomostowej powstaje z dniem spełnienia

warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Wynika z tego, że prawo do

emerytury pomostowej związane jest z osiągnięciem określonego wieku, a

składnikiem tego prawa nie jest złożenie przez ubezpieczonego stosownego

wniosku o świadczenie, ale uprawnienie to powstaje z mocy samego prawa, tak

samo, jak w przypadku emerytury w obniżonym wieku emerytalnym nabywanej na

podstawie art. 32, 46 i 184 ustawy emerytalnej.

Oceny charakteru emerytury pomostowej dokonał Trybunał Konstytucyjny w

uzasadnieniu wyroku z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09 (OTK-A 2010 nr 3, poz. 21),

stwierdzając, że wcześniejszym odpowiednikiem emerytur pomostowych były

11

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym dla osób wykonujących prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wypłacane na podstawie

przepisów ustawy emerytalnej i rozporządzenia z 1983 r. Uchwalenie ustawy o

emeryturach pomostowych stanowiło element reformy systemu ubezpieczeń

społecznych, której celem była, między innymi, stopniowa likwidacja odrębności

zasad przechodzenia na emeryturę różnych grup zawodowych oraz ujednolicenie

wieku emerytalnego wszystkich ubezpieczonych, a także wygaszanie

dotychczasowych zasad przechodzenia na emeryturę w obniżonym wieku

emerytalnym przez osoby zatrudnione w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Odnosząc się do różnic zachodzących pomiędzy

emeryturami pomostowymi oraz emeryturami „zwykłymi” wypłacanymi w

normalnym trybie na podstawie przepisów ustawy emerytalnej, Trybunał wskazał -

jako na jedną z najważniejszym odrębności - „obniżony o co najmniej 5 lat wiek

emerytalny w porównaniu do zwykłego wieku emerytalnego (art. 4 pkt 3 ustawy o

emeryturach pomostowych i art. 24 ust. 1 ustawy o emeryturach z FUS)”.

Mając na uwadze powyższe oraz biorąc pod uwagę, że zgodnie z art. 3 ust.

1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych prace w szczególnych warunkach to -

określone w wykazie stanowiącym załącznik nr 1 do ustawy – „prace związane z

czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem

spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach

środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi,

które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i

medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich

możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed

osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na

dotychczasowym stanowisku”, zaś prace o szczególnym charakterze to - określone

w wykazie stanowiącym załącznik nr 2 do ustawy - „prace wymagające szczególnej

odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość

należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w

tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku

emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z

procesem starzenia się”, emerytura pomostowa posiada wszystkie cechy emerytury

12

przysługującej dotychczas - ze względu na szczególne uciążliwości związane z

wykonywanym zatrudnieniem - w obniżonym wieku emerytalnym, ustalonym „dla

określonych kategorii pracowników wykonujących takie prace lub zawody, które

według ustawowo potwierdzonych obiektywnych kryteriów łączą się z utratą

sprawności psychofizycznej niezbędnej do wykonywania określonej pracy w wieku

biologicznym niższym od ogólnego (powszechnego) wieku emerytalnego” (tak Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 marca 2002 r., I PKN 141/01, na który

powołuje się skarżący).

Uprawnienie do emerytury pomostowej powstaje z mocy samego prawa z

dniem spełnienia warunków wymaganych do jej nabycia, w tym osiągnięcia wieku

niższego od powszechnego wieku emerytalnego (art. 4 pkt 3 i art. 15 ust. 1

ustawy). Uzasadnia to uznanie wieku uprawniającego do emerytury pomostowej za

wiek, z osiągnięciem którego pracownik nabywa uprawnienia emerytalne, a to

pozwala na uznanie go za wiek emerytalny w rozumieniu art. 39 k.p. W ocenie

obecnego składu Sądu Najwyższego nie ma bowiem żadnego doniosłego

argumentu na uzasadnienie stanowiska, że w zakresie nabywania prawa do

świadczenia emerytalnego z osiągnięciem ustawowo obniżonego wieku sytuacja

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze określonych w przepisach rozporządzenia z 1983 r., którym

przysługuje emerytura na podstawie art. 32, 46 i 184 ustawy emerytalnej, różni się

od sytuacji osób spełniających warunki do emerytury pomostowej.

Słusznie skarżący podnosi, że emerytura pomostowa jest świadczeniem

okresowym, do którego prawo ustaje po osiągnięciu powszechnego wieku

emerytalnego uprawniającego do emerytury „zwykłej” (art. 16 pkt 2 ustawy o

emeryturach pomostowych). Ten okresowy charakter emerytury pomostowej nie

oznacza jednak, że jest ona świadczeniem spełniającym rolę „pomostu” pomiędzy

zatrudnieniem a nabyciem prawa do emerytury przysługującej w powszechnym

wieku emerytalnym, co zbliżałoby ją charakterem do świadczenia

przedemerytalnego, którego nie dotyczy ochrona przewidziana w art. 39 k.p. (por.

powołany wyżej wyrok z dnia 16 lipca 2008 r., I PK 11/08). W tym zakresie skład

Sądu Najwyższego rozpoznający niniejszą skargę kasacyjną przychyla się do

poglądu wyrażonego w powołanym wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

13

16 marca 2010 r., K 17/09, zgodnie z którym nadanie przez ustawodawcę nowej,

dotychczas niespotkanej w języku prawnym i prawniczym nazwy „emerytury

pomostowe”, przy rezygnacji z określeń już zastanych (np. emerytury „szczególne”,

„specjalne”, „wcześniejsze” czy „w obniżonym wieku emerytalnym”) należy ocenić

jako wyraz podkreślenia, że mają one być nową instytucją w systemie ubezpieczeń

społecznych, odrębną niż wszystkie dotychczasowe rozwiązania i sugeruje, że

mają być rozwiązaniem przejściowym - „pomostem” między dotychczasowym

systemem z licznymi możliwościami przechodzenia na emeryturę w obniżonym

wieku emerytalnym i nowym systemem, w którym tego typu rozwiązania mają być

wyjątkiem.

Ustanie prawa do emerytury pomostowej wskutek ustalenia przez organ

rentowy prawa do emerytury „zwykłej” lub osiągnięcia powszechnego wieku

emerytalnego (art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych) i wynikające z

tego odrębne ustalanie wysokości obu świadczeń emerytalnych uzasadnione jest

tym, iż emerytura pomostowa nie przysługuje z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, ale z odrębnego Funduszu Emerytur Pomostowych. Źródło

finansowania emerytury pomostowej oraz sposób jej obliczania nie mają jednak

znaczenia dla rozpatrywanego zagadnienia, skoro emerytura pomostowa

niewątpliwie jest emeryturą przysługującą w niższym niż powszechny wiek

emerytalny, a aktualnie art. 39 k.p. nie odwołuje się do emerytury przysługującej z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak miało to miejsce w okresie od 1 stycznia

do 31 maja 2004 r. Należy przy tym zauważyć, że z art. 14 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych wynika, iż świadczenie w niej przewidziane zasadniczo

obliczane jest według zasad określonych w art. 25-26 ustawy emerytalnej,

podobnie jak emerytura przysługująca w powszechnym wieku emerytalnym na

podstawie art. 24 ust. 1 tej ustawy. Według tych reguł ustalana jest także wysokość

emerytury określonej w art. 184 ustawy emerytalnej, w odróżnieniu od emerytur

przewidzianych w jej art. 32 i 46, które podlegają obliczeniu według starych zasad

ustanowionych w art. 51-56 (zob. w tym zakresie wyrok Sądu Najwyższego z dnia

18 lipca 2007 r., I UK 62/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 269). Odmienny sposób

obliczania tych świadczeń nie wpływa jednak na ocenę ich charakteru na gruncie

art. 39 k.p. Istotne jest natomiast to, że prawo do emerytury pomostowej nie ustaje

14

w przypadku podjęcia zatrudnienia, ale jedynie ulega zawieszeniu w razie podjęcia

przez uprawnionego pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 (art. 17 ust. 4 ustawy). W pozostałych

przypadkach do zawieszania i zmniejszania emerytury pomostowej stosuje się

zasady określone w art. 103 ust. 3 i art. 104-106 ustawy emerytalnej (art. 17 ust. 1

ustawy o emeryturach pomostowych).

Niezasadne są obawy skarżącego, że „konsekwencją wprowadzenia

szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy również w okresie 4 lat przed

nabyciem prawa do emerytury pomostowej mogłoby być dwukrotne objęcie takich

pracowników normą ochronną”, która to sytuacja mogłaby nastąpić - w jego ocenie

- „zwłaszcza w sytuacji, w której pracownik ukrywa możliwość wcześniejszego

przejścia na emeryturę i składa stosowne dokumenty, potwierdzające szczególny

charakter wcześniejszego zatrudnienia, dopiero po otrzymaniu wypowiedzenia

umowy o pracę”. Podobnie bowiem jak w przypadku ochrony przysługującej z mocy

art. 39 k.p. przed osiągnięciem obniżonego wieku umożliwiającego nabycie prawa

do emerytury na podstawie art. 32, 46 i 184 ustawy emerytalnej, ochrona ta

przysługuje pracownikowi tylko jeden raz, co oznacza, że kończy się ona z chwilą

ukończenia przez pracownika wieku uprawniającego do emerytury w niższym niż

powszechny wiek emerytalny, nawet jeśli stosunek pracy nie zostanie rozwiązany

(por. powołane wyżej wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2002 r., I PKN

141/01 i z dnia 5 maja 2011 r., II PK 282/10). Dla ochrony z art. 39 k.p. nie ma

zatem znaczenia uprzednie „ukrywanie przez pracownika możliwości

wcześniejszego przejścia na emeryturę”.

Oczywiście niezasadny jest zarzut obrazy art. 4 ustawy o emeryturach

pomostowych, upatrywany przez skarżącego w przyjęciu przez Sąd drugiej

instancji, że powód spełnia warunki uprawniające do emerytury pomostowej. Zarzut

ten oparty został na założeniu, że w świetle powołanego przepisu „okres od 1

stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2008 r. nie może zostać zaliczony do emerytury

pomostowej jako wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze”. Oznacza to, że skarżący odwołuje się do warunków

określonych w art. 4 pkt 5 i 6 ustawy. Tymczasem z przepisów tych wynika tylko

tyle, że ograniczają one prawo do uzyskania emerytury pomostowej do osób, które

15

po pierwsze - wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze rozpoczęły na starych zasadach przed dniem 1 stycznia 1999 r., a więc

przed wejściem w życie ustawy emerytalnej i - w założeniu ustawodawcy - ich

oczekiwanie na wcześniejsze przejście na emeryturę powinno zostać zaspokojone

oraz po drugie - po wejściu w życie ustawy o emeryturach pomostowych, a więc po

dniu 31 grudnia 2008 r., kontynuowały wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze. Inaczej rzecz ujmując, art. 4 pkt 5 i 6

ustawy wyłącza z systemu emerytur pomostowych osoby, które pracę w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze podjęły po dniu 31

grudnia 1998 r. oraz osoby, które pracę tę podjęły co prawda przed dniem 1

stycznia 1999 r., ale po dniu 31 grudnia 2008 r. nie kontynuowały pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i

3 ustawy, chyba że spełniają warunki określone w jej art. 49 (por. także wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, LEX nr 1171289 i z dnia

4 września 2012 r., I UK 164/12, niepublikowany oraz powołany wyżej wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09). W żadnym razie z

art. 4 pkt 5 i 6 ustawy o emeryturach pomostowych nie wynika, aby co do zasady

okres pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze wykonywanej

pomiędzy 1 stycznia 1999 r. a 31 grudnia 2008 r. nie podlegał zaliczeniu do okresu

uprawniającego do emerytury pomostowej.

Zarzut naruszenia art. 56 k.p., poprzez przyjęcie, że zachodzą przesłanki

przywracające powoda do pracy jest niezrozumiały, gdyż przepis ten jednoznacznie

odnosi się do uprawnień przysługujących pracownikowi w razie rozwiązania z nim

umowy o pracę bez wypowiedzenia i z tego względu nie mógł być i nie był

stosowany przez Sąd drugiej instancji, a tym samym nie mogło dojść do jego

naruszenia.

Powyższe rodzi skutek w postaci niezasadności zarzutu obrazy art. 47 k.p.

Skoro bowiem powód był pracownikiem objętym ochroną przed wypowiedzeniem

umowy o pracę na podstawie art. 39 k.p., to - wobec orzeczenia przywracającego

do pracy - przysługiwało mu wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

16