II PZP 3/12

Sygn. akt II PZP 3/12

UCHWAŁA

Dnia 7 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. G.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w M.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 7 grudnia 2012 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego

w B. z dnia 5 września 2012 r.,

"czy wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony z

prezesem zarządu spółdzielni mieszkaniowej, dokonane po

odwołaniu go z tej funkcji przez radę nadzorczą, powinno być

poprzedzone przewidzianym w art. 38 kodeksu pracy trybem

konsultacji wypowiedzenia z zakładową organizacją związkową,

której członkiem jest ten pracownik?"

podjął uchwałę:

wypowiedzenie umowy o pracę zawartej z prezesem zarządu

spółdzielni mieszkaniowej, dokonane po odwołaniu go z tej

funkcji, powinno być poprzedzone konsultacją z zakładową

2

organizacją związkową (art. 38 k.p. i art. 52 § 2 Prawa

spółdzielczego).

UZASADNIENIE

Na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w B. postanowieniem z dnia 5 września 2012 r., […], wydanym w

sprawie z powództwa J. G. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w M. o

przywrócenie do pracy, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:

„Czy wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony z

prezesem zarządu spółdzielni mieszkaniowej, dokonane po odwołaniu go z tej

funkcji przez radę nadzorczą, powinno być poprzedzone przewidzianym w art. 38

kodeksu pracy trybem konsultacji wypowiedzenia z zakładową organizacją

związkową, której członkiem jest ten pracownik?”

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się przy rozpatrywaniu apelacji

pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej w M. od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu

Pracy w I. z dnia 26 lipca 2010 r., […], uznającym za bezskuteczne wypowiedzenie

powodowi J. G. umowy o pracę na czas nieokreślony przez pozwaną Spółdzielnię

Mieszkaniową w M. Sąd ustalił, że J. G. był zatrudniony w Spółdzielni

Mieszkaniowej w M. na podstawie zawartej w dniu 1 września 2006 r. umowy o

pracę na czas nieokreślony na stanowisku prezesa zarządu – kierownika

spółdzielni. Został odwołany z funkcji prezesa zarządu uchwałą rady nadzorczej

Spółdzielni Mieszkaniowej w M. […] z dnia 27 kwietnia 2010 r. W tym samym dniu

rada nadzorcza wypowiedziała powodowi umowę o pracę na czas nieokreślony.

Powód J. G. od dnia 26 marca 2010 r. był członkiem Zakładowej Organizacji

Związkowej NSZZ „Solidarność”. Wypowiedzenie powodowi umowy o pracę przez

pozwaną spółdzielnię nastąpiło bez przeprowadzenia konsultacji zamiaru

wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony z reprezentującą pracownika

zakładową organizacją związkową. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w I. uznał, że

pozwana spółdzielnia naruszyła wymagany przez art. 38 k.p. tryb konsultacji

3

zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony z reprezentującą

pracownika zakładową organizacją związkową, dlatego uwzględnił powództwo.

Pozwana Spółdzielnia Mieszkaniowa w M. wniosła apelację od wyroku Sądu

Rejonowego – zarzucając wyrokowi m.in. naruszenie art. 38 k.p. przez jego błędną

wykładnię poprzez uznanie, iż pozwana była zobowiązana do konsultacji zamiaru

wypowiedzenia powodowi umowy o pracę na czas nieokreślony z reprezentującą

pracownika zakładową organizacją związkową.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. uznał, że w

sprawie występuje zagadnienie prawne, które zostało ujęte w przedstawionym

wyżej pytaniu. Sąd wyraził pogląd, że tryb konsultacji związkowej zamiaru

wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony (art. 38 k.p.) ma

zastosowanie do wypowiedzenia przez pracodawcę takiej umowy odwołanemu

członkowi zarządu spółdzielni. Sąd pytający wskazał, że do spółdzielni

mieszkaniowych w sprawach nieuregulowanych w ustawie z dnia 15 grudnia

2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r., nr 119, poz. 1116, ze

zm.) stosuje się, zgodnie z art. 1 ust. 7 tej ustawy, przepisy ustawy z dnia 16

września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r., nr 188, poz. 1848, ze zm.).

Na podstawie art. 49 § 2 prawa spółdzielczego członków zarządu, w tym prezesa i

jego zastępców, wybiera i odwołuje, stosownie do postanowień statutu, rada lub

walne zgromadzenie. Zgodnie z art. 52 § 2 tej ustawy odwołanie członka zarządu

lub zawieszenie go w czynnościach nie narusza jego uprawnień wynikających ze

stosunku pracy lub innego stosunku prawnego, którego przedmiotem jest

świadczenie pracy. Regulacje odnoszące się do powoływania i odwoływania

członków zarządu spółdzielni w ustawie – Prawo spółdzielcze są podobne do

regulacji odnoszących się do powoływania i odwoływania członków zarządu spółek

kapitałowych w ustawie z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych

(Dz.U. z 2000 r., nr 94, poz. 1037 ze zm.) oraz w poprzednio obowiązującym

rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks

handlowy (Dz.U. z 1934 r., nr 57, poz. 502 ze zm.). Orzecznictwo i piśmiennictwo

prawnicze dotyczące rozwiązywania umów o pracę z odwołanymi członkami

zarządów spółek kapitałowych może zatem być odpowiednio odnoszone do

rozwiązywania umów o pracę z odwołanymi członkami zarządów spółdzielni.

4

Sąd pytający wskazał, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wystąpiła

rozbieżność poglądów, gdy chodzi o zastosowanie trybu konsultacji związkowej

zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony (art. 38 k.p.)

do wypowiedzenia przez pracodawcę takiej umowy odwołanemu członkowi zarządu

spółki kapitałowej. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 stycznia 2002 r., sygn. akt I

PKN 783/00, stwierdził, że nie wymaga uprzedniej konsultacji związkowej

wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony (art. 38 k.p.)

pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku członka zarządu spółki kapitałowej,

jeżeli zostało dokonane w następstwie odwołania z tej funkcji. Przeciwny pogląd

wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 stycznia 2002 r., sygn. akt I PKN 809/00

(OSNP z 2004 r., nr 2, poz. 31), stwierdzając, iż do wypowiedzenia umowy o pracę

pracownikowi zarządzającemu zakładem w imieniu pracodawcy stosuje się art. 38

k.p. Sąd pytający opowiedział się za poglądem wyrażonym w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2002 r., sygn. akt I PKN 809/00. Uzasadniając

swoje stanowisko, powołał się także na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia

2010 r., sygn. akt II PK 131/10 (Lex nr 794786), w którym Sąd Najwyższy stwierdził,

że odwołany członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, któremu

wypowiedziano umowę o pracę z naruszeniem art. 39 k.p., może żądać

przywrócenia do pracy. Wynika to z art. 203 § 1 zdanie drugie k.s.h., który nie

narusza, a więc nie modyfikuje roszczeń ze stosunku pracy przysługujących

odwołanemu członkowi zarządu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 52 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze

(jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r., nr 188, poz. 1848, ze zm.) z członkami zarządu

zatrudnianymi w spółdzielni rada spółdzielni nawiązuje stosunek pracy - w

zależności od powierzonego stanowiska - na podstawie umowy o pracę albo

powołania (art. 68 Kodeksu pracy).

Nie dotyczy to spółdzielni pracy, w których zatrudnienie członków następuje

bez względu na stanowisko - na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, a także -

5

spółdzielni produkcji rolnej, w których podstawą świadczenia pracy przez członków

jest stosunek członkostwa.

Natomiast w myśl § 2 artykułu 52 - odwołanie członka zarządu lub

zawieszenie go w czynnościach nie narusza jego uprawnień wynikających ze

stosunku pracy lub innego stosunku prawnego, którego przedmiotem jest

świadczenie pracy.

Na wstępie należy wskazać, że powoda, jako członka zarządu spółdzielni

łączył ze spółdzielnią oprócz stosunku organizacyjnego (wykonywanie funkcji

prezesa zarządu), także stosunek pracowniczy, wynikający z zawartej umowy o

pracę na czas nieokreślony. Zachował aktualność pogląd Sądu Najwyższego

wyrażony w wyroku z dnia 7 września 2000 r. w sprawie I PKN 101/00 (OSNP

2002/8/180), iż rozwiązanie przez radę nadzorczą spółdzielni stosunku

organizacyjnego wskutek odwołania z funkcji członka zarządu nie powoduje

automatycznie rozwiązania umowy o pracę. Również w wyroku z dnia 7 czerwca

2011 r., sygn. akt II PK 313/10, Sąd Najwyższy uznał, że w przypadku prezesa

zarządu spółdzielni stosunek pracy ma charakter komplementarny do funkcji w

zarządzie; początkowo spółdzielnia powierza funkcję w zarządzie, a dopiero potem

realizację tego pierwotnego stosunku dopełnia się przez nawiązanie stosunku

pracy. Pracownicze zatrudnienie jest zatem ściśle zależne od powołania do

zarządu i dlatego odwołanie z funkcji członka zarządu spółdzielni może stanowić

uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę (art. 45 § 1 k.p.).

Odwołanie członka zarządu prowadzi więc jedynie do rozwiązania stosunku

organizacyjnego, jaki łączył go z organizacją spółdzielczą; nie wywołuje zaś

bezpośrednich skutków w sferze umownego stosunku pracy.

W tym kontekście przedstawione w pytaniu prawnym ustalenia Sądu nie są

wystarczająco precyzyjne; z akt sprawy wynika bowiem, że 27 kwietnia 2010 r. rada

nadzorcza spółdzielni mieszkaniowej podjęła dwie uchwały: nr 6 - o odwołaniu

powoda z funkcji prezesa zarządu spółdzielni oraz nr 9 - o rozwiązaniu umowy o

pracę z zachowaniem ustawowego okresu wypowiedzenia z prezesem zarządu –

kierownikiem spółdzielni mieszkaniowej. Tego samego dnia 9 członków rady

nadzorczej podpisało decyzję o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia.

6

W chwili otrzymania tej decyzji powód J. G. nie był więc już członkiem

zarządu spółdzielni, ani jej prezesem. Powinien więc być traktowany jak zwykły

pracownik, zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Relewantne znaczenie w

tych okolicznościach ma § 2 art. 52 Prawa spółdzielczego, który jednoznacznie

stanowi, że odwołanie członka zarządu lub zawieszenie go w czynnościach nie

narusza jego uprawnień wynikających ze stosunku pracy lub innego stosunku

prawnego, którego przedmiotem jest świadczenie pracy. Przepis ten implikuje

obligatoryjne stosowanie zasad ochrony stosunku pracy, zawartych w Kodeksie

pracy. Prawo spółdzielcze nie zawiera szczególnych przepisów dotyczących trybu

konsultacji zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony w

stosunku do pracownika - byłego członka zarządu spółdzielni mieszkaniowej,

dlatego w tym zakresie mają zastosowanie reguły ogólne zawarte w art. 38

Kodeksu pracy, a także w art. 30 ust. 21

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.).

W odniesieniu do wskazanych przez Sąd pytający judykatów należy

wskazać, że w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 maja

2012 r., sygn. akt III PZP 3/12) orzeczono, iż „w przypadku rozwiązania z

naruszeniem prawa umowy o pracę z członkiem zarządu spółki kapitałowej

odwołanym na podstawie art. 203 § 1 lub art. 370 § 1 ustawy z dnia 15 września

2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) nie jest

wyłączone roszczenie o przywrócenie do pracy”. Z uzasadnienia uchwały Sądu

Najwyższego można wywieść również wniosek, że pracodawca ma obowiązek

konsultacji zamiaru wypowiedzenia umowy odwołanemu członkowi zarządu

spółdzielni. Uchwała ta może być pomocna Sądowi pytającemu do rozstrzygnięcia

sprawy zważywszy na istotne podobieństwo regulacji zawartych w art. 49 § 2 i 52 §

2 Prawa spółdzielczego do regulacji zawartych w art. 203 § 1 i art. 370 § 1 k.s.h. W

uzasadnieniu tej uchwały ogólnie została zakwestionowana zasadność poglądu, że

zasada swobody odwoływania członków zarządów spółek kapitałowych,

ustanowiona w Kodeksie handlowym i powtórzona w obecnie obowiązującym

Kodeksie spółek handlowych, modyfikuje przepisy Kodeksu pracy o ochronie

trwałości stosunku pracy, wyłączając m.in. przy wypowiadaniu odwołanemu

członkowi zarządu spółki kapitałowej umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony

7

wymóg konsultacji związkowej (art. 38 k.p.) oraz wymóg zasadności

wypowiedzenia (art. 45 k.p.), a także dopuszczalność dochodzenia przez

odwołanego członka zarządu, z którym niezgodnie z prawem rozwiązano umowę o

pracę, roszczenia o przywrócenie do pracy (art. 45 § 1, 50 § 5, 60 k.p.). Przepisy

art. 203 § 1 i art. 370 § 1 k.s.h. wyraźnie potwierdzają odrębność obu

wymienionych w nim stosunków prawnych oraz to, że odwołanie pracownika z

funkcji członka zarządu nie pozbawia go wynikającej z przepisów prawa pracy

ochrony związanej z wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę. W świetle

uzasadnienia tej uchwały Sądu Najwyższego należy uznać za nieaktualny pogląd

przeciwny, który został wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia

2002 r., sygn. akt I PKN 783/00 (OSNP z 2004 r., nr 2, poz. 28).

Reasumując Sąd Najwyższy uznał, że czynności powoływania i odwoływania

członków zarządu spółdzielni mieszkaniowych są dokonywane w oparciu o art. 49 §

2 i 52 Prawa spółdzielczego, natomiast ustawa ta nie uchyla obowiązku konsultacji

związkowej zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony

w stosunku do odwołanego członka zarządu spółdzielni.

Również w piśmiennictwie prawniczym przeważa pogląd, że na gruncie

obowiązującego prawa nie ma żadnych przepisów ustawowych, które wyłączałyby

stosowanie wobec wypowiedzenia umowy o pracę zawartej z członkami zarządu

spółdzielni rygorów i ograniczeń wynikających z powszechnego prawa pracy.

Oznacza to, że z formalnego punktu widzenia osoby te będą objęte zarówno

przepisami dotyczącymi wymogu zasadności wypowiedzenia, jak i konsultacją

związkową zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony

(Specyfika stosunku pracy członków zarządu organizacji spółdzielczych- dr Tomasz

Duraj, Mon. Pr. 2009, Nr 10).

Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy udzielił

odpowiedzi jak w uchwale (art. 390 §1 i 2 k.p.c.).

Dodatkowo, w celu ułatwienia Sądowi rozstrzygnięcia sprawy, należy

wskazać, że powyższa odpowiedź na pytanie Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B. nie oznacza, że naruszenie przez pracodawcę

trybu konsultacji związkowej zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na

czas nieokreślony odwołanemu prezesowi lub innemu członkowi zarządu

8

spółdzielni automatycznie powoduje obowiązek uwzględniania przez sąd

dochodzonego przez pracownika roszczenia o przywrócenie do pracy. Roszczenie

o przywrócenie do pracy takiego pracownika powinno być poddane analizie na

podstawie art. 45 § 2 k.p. – również w aspekcie, czy jego uwzględnienie jest

niemożliwe lub niecelowe, a także, czy w związku z tym, powinno zostać

zasądzone odszkodowanie. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały w składzie 7

sędziów z dnia 16 maja 2012 r., sygn. akt III PZP 3/12, zaznaczył, że uwzględnienie

roszczenia o przywrócenie do pracy odwołanego członka zarządu spółki, z którym

niezgodnie z prawem rozwiązano umowę o pracę może nastąpić tylko w

szczególnych wypadkach, stwierdzając, że „oczywiście z racjonalnego punktu

widzenia niepożądane jest kreowanie stosunku pracy, w którym obowiązki

pracownicze nie mogą i nie będą mogły być wykonywanie. Gdyby zatem prawo

pracy nie dysponowało instrumentami pozwalającymi zapobiec takiej sytuacji,

można by się zastanawiać, czy istotnie wykładnia językowa art. 203 § 1 zdanie

drugie k.s.h. i art. 370 § 1 zdanie drugie k.s.h. prowadzi do wyniku niemożliwego do

zaakceptowania. Tymczasem sąd pracy ma możliwość wyboru za pracownika

roszczenia o odszkodowanie zamiast zgłoszonego przywrócenia do pracy właśnie

wtedy, kiedy uwzględnienie tego ostatniego żądania jest niemożliwe lub niecelowe

(art. 45 § 2 k.p. i art. 56 § 1 k.p. w związku art. 56 § 2 k.p.). Brak możliwości

wykonywania obowiązków pracowniczych po restytucji stosunku pracy w pełni

uzasadnia zastosowane tych przepisów i wybranie za pracownika roszczenia o

odszkodowanie, bowiem przywrócenie do pracy jest wtedy co do zasady niecelowe.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że odwołanie ze stanowiska

członka zarządu spółki, które nie zostało skutecznie podważone w trybie przepisów

prawa handlowego, z reguły stanowi przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie

umowy o pracę (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 marca 2011 r., II PK

201/10, LEX nr 1084554; z dnia 26 stycznia 2000 r., I PKN 479/99, OSNAPiUS

2001 nr 11, poz. 377; z dnia 25 listopada 1997 r., I PKN 388/97, OSNAPiUS 1998

nr 18, poz. 540), ponieważ z chwilą odwołania traci on możliwość wykonywania

swojej podstawowej powinności pracowniczej (świadczenia pracy). To z kolei

pozwala uznać, że nie jest możliwe uwzględnienie żądania przywrócenia do pracy”.

Zgodnie z uzasadnieniem tej uchwały roszczenie o przywrócenie do pracy może

9

zostać uwzględnione przez sąd w stosunku do pracowników podlegających

szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy, do których na podstawie art. 45 § 3

k.p. i art. 56 § 2 k.p. wyłączona została możliwość zasądzenia przez sąd

odszkodowania zamiast dochodzonego przez pracownika roszczenia o

przywrócenie do pracy. W takiej sytuacji roszczenie o przywrócenie do pracy

jednak może zostać oddalone, a zamiast niego zasądzone odszkodowanie, gdy z

okoliczności danej sprawy wynika, że zgłoszone przez pracownika roszczenie o

przywrócenie do pracy jest sprzeczne ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa lub z zasadami współżycia społecznego i stanowi

nadużycie prawa (art. 8 k.p.).