III CSK 62/12

Sygn. akt III CSK 62/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa A. Nieruchomości sp. z o.o. w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 października 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa 2700

(dwa tysiące siedemset) zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 16 maja 2011 r. Sąd Okręgowy ustalił, że nowa wysokość

opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego, obowiązująca od dnia 1 stycznia

2009 r., wynosi 79 942,32 zł i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że powódka jest użytkownikiem wieczystym nieruchomości

gruntowej stanowiącej własność pozwanego, oznaczonej jako działki nr 120/5,

o powierzchni 0,37555 ha i nr 120/6, o powierzchni 0,2161, obręb 14, jednostka

ewidencyjna P., objętej księgą wieczystą nr […].

Pismem z dnia 30 października 2008 r. Prezydent Miasta K. wypowiedział

powódce dotychczasową wysokość rocznej opłaty z tytułu użytkowania

wieczystego, która wynosiła 1906,14 zł, i zaproponował nową opłatę roczną w

wysokości 79 942,32 zł. Nowa opłata roczna z tytułu użytkowania wieczystego

stanowi 3% wartości oddanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości, wynoszącej

– według opinii rzeczoznawcy W. Z. – 2 664 744 zł.

W skierowanym do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. piśmie z

dnia 11 grudnia 2008 r. powódka wniosła o ustalenie, że aktualizacja opłaty jest

nieuzasadniona; zgłosiła też ewentualny wniosek o ustalenie opłaty w wysokości

4000 zł.

Orzeczeniem z dnia 30 lipca 2009 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze

oddaliło wniosek powódki i ustaliło terminy płatności nowej opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego. Od tego orzeczenia powódka wniosła w terminie

sprzeciw.

Sąd ustalił na podstawie opinii biegłego sądowego P. T., że wartość rynkowa

oddanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości, która była sporna między

stronami, według stanu z dnia 15 października 2008 r. wynosi 2 962 437 zł, a

według stanu z dnia 1 stycznia 2009 r. – 3 162 161 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że stosownie do ustalonych przez biegłego sądowego

wartości nieruchomości, zaktualizowana opłata roczna, ustalona na podstawie

stawki procentowej przewidzianej w art. 72 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U z 2004 r., Nr 261, poz.

3

2006 ze zm.; dalej – „u.g.n.”), powinna wynosić 88 873,11 zł (3% z 2 962 437 zł)

albo 94 864,83 zł (3% z 3 162 161 zł). Jednakże Sąd ustalił opłatę roczną

w wysokości wskazanej w sentencji wyroku, ponieważ pozwana na rozprawie

w dniu 16 maja 2011 r. wniosła o ustalenie zaktualizowanej opłaty według wartości

nieruchomości ustalonej przez rzeczoznawcę W. Z. (2 664 774 zł).

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki.

Zdaniem Sądu odwoławczego Sąd pierwszej instancji – wbrew zarzutowi

apelującej – rozpoznał sprawę zgodnie z pozwem, który stanowi wniosek złożony

przez powódkę do Samorządowego Kolegium odwoławczego na podstawie art. 78

ust. 2 u.g.n. (art. 80 ust. 2 u.g.n.). Sąd nie podzielił zarzutu apelującej, że

wypowiedzenie dotychczasowej wysokości opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego zostało dokonane z naruszeniem art. 78 ust.1 u.g.n. Podkreślił, że Sąd

Okręgowy – po ustaleniu, że zachodzą podstawy do aktualizacji opłaty – był

uprawniony do ustalenia nowej opłaty rocznej. Przeprowadzając postępowanie

dowodowe dotyczące ustalenia wartości nieruchomości, Sąd pierwszej instancji nie

naruszył też przepisów regulujących postępowanie dowodowe. Uzasadnione było

pominięcie wniosku powódki o przeprowadzenie na podstawie art. 157 ust. 1 u.g.n.

dowodu w celu oceny prawidłowości operatu szacunkowego, stanowiącego

podstawę ustalenia wartości nieruchomości w wypowiedzeniu wysokości opłaty

rocznej. Dopuszczenie tego dowodu było zbędne ze względu na przeprowadzony

w sprawie dowód z opinii biegłego sądowego na okoliczność wartości oddanej

w użytkowanie wieczyste nieruchomości. Sąd odwoławczy podzielił ocenę Sądu

pierwszej instancji, że wydana w sprawie opinia przez biegłego P. T. jest

prawidłowa i przydatna do rozstrzygnięcia sporu.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powódki

zarzucił naruszenie art. 3 in fine k.p.c., art. 232 zdanie pierwsze w związku z art.

391 § 1 k.p.c. oraz art. 32 ust.1 zdanie drugie w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji,

art. 6 k.c., art. 78 ust. 1, art. 80 ust. 1 u.g.n. i art. 77 ust 2a u.g.n. w związku z art. 4

ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 187, poz. 1110; dalej: „ustawa

nowelizująca”). Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego

4

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

albo „o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie przez Sąd Najwyższy co do

istoty sprawy”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Z uzasadnienia drugiej podstawy kasacyjnej i jego rozwinięcia w skardze

kasacyjnej wynika, że podłożem zarzutu naruszenia art. 3 in fine k.p.c. i art. 232

zdanie pierwsze w związku z art. 391 § 1 k.p.c. jest przeprowadzenie w sprawie

przez Sąd pierwszej instancji z urzędu dowodu z opinii biegłego sądowego w celu

ustalenia wartości oddanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej,

stanowiącej materialnoprawną przesłankę zaktualizowania opłaty za użytkowanie

wieczyste. Przeprowadzenie tego dowodu z urzędu spowodowało – zdaniem

skarżącej – naruszenie przytoczonych przepisów postępowania.

Wspomniany dowód został przez Sąd Okręgowy – co wynika z akt sprawy –

dopuszczony z urzędu postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 30 listopada

2009 r. Obecni na tej rozprawie profesjonalni pełnomocnicy stron nie

zakwestionowali wydanego postanowienia dowodowego na podstawie art. 162

k.p.c. W konsekwencji, skarżącą utraciła – w myśl art. 162 k.p.c. – prawo

powoływania się w toku dalszego postępowania na uchybienie polegające – jej

zdaniem – na przeprowadzeniu dowodu z urzędu z naruszenie przepisów

postępowania. W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że celem regulacji z art.

162 k.p.c. jest pobudzenie inicjatywy stron w doprowadzeniu do szybkiego

usunięcia dostrzeżonych przez nie naruszeń przepisów postępowania

i umożliwienie sądowi niezwłocznego naprawienia błędu. Cel art. 162 k.p.c. byłby

trudny do osiągnięcia przy założeniu, że strona, która we właściwym czasie nie

zgłosiła odpowiedniego zastrzeżenia, może powoływać się na uchybienia

procesowe w środku zaskarżenia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

27 czerwca 2008 r., III CZP 50/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 103).

Należy także przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest

ugruntowane stanowisko, że sądowi nie można zarzucić naruszenia art. 232 k.p.c.,

jeżeli skorzystał on z przyznanego mu uprawnienia do przeprowadzenia dowodu

z urzędu, można mu natomiast wytknąć obrazę tego przepisu, jeżeli nie dopuścił

5

dowodu z urzędu, mimo że zachodziły do tego podstawy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 marca 2007 r., I CSK 465/06 i z dnia 19 czerwca 2009 r.,

V CSK 460/08, niepubl.). Uszło też uwagi skarżącej, że przepisy art. 3 k.p.c. i art.

232 zdanie pierwsze k.p.c. są adresowane do stron, a nie – do sądu. Nie można

zatem skutecznie zarzucić sądowi wydania wyroku z naruszeniem tych przepisów

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 117/09, niepubl.).

Ponadto podstawę skargi kasacyjnej mogą stanowić wyłącznie uchybienia

popełnione przez sąd drugiej instancji, polegające na naruszeniu prawa

materialnego lub naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło

mieć wpływ na wynik sprawy, zarzuty przeciwko postępowaniu przed sądem

pierwszej instancji należy natomiast podnosić w apelacji (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 1996 r., III CKN 21/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 45

i z dnia 20 lutego 1997 r., I CKN 97/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 87). Tymczasem

przeprowadzony – zdaniem skarżącej – z naruszeniem przepisów postępowania

dowód z urzędu został dopuszczony przez Sąd pierwszej instancji.

Reasumując, drugą postawę kasacyjną należało uznać za nieuzasadnioną.

Podłożem podniesionych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzutów naruszenia art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 45 ust. 1

Konstytucji i art. 6 k.c. jest również przeprowadzenie w sprawie dowodu z opinii

biegłego z urzędu – zdaniem skarżącej – naruszające zasadę równego traktowania

stron i ciężaru dowodu. Nie można podzielić stanowiska skarżącej, że

przeprowadzenie dowodu z urzędu uzasadnia zarzut naruszenia przytoczonych

przepisów prawa. Nie można bowiem zrzucić sądowi, który korzysta

z przysługującego mu na podstawie art. 232 zdanie drugi k.p.c. uprawnienia do

przeprowadzenia dowodu z urzędu, że naruszył zasadę równości i ciężaru dowodu,

jeżeli w okolicznościach sprawy dopuszczony z urzędu dowód pozwalał uzyskać

wiadomości specjale, niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, wydania

wyroku słusznego, zgodnego z rzeczywistym stanem rzeczy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., IV CSK 24/03, OSNC 2005, nr 3, poz. 45

i z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK 199/09, niepubl.).

6

Zarzut naruszenia art. 78 ust. 1 u.g.n. przez błędną wykładnię polega –

zdaniem skarżącej – na uznaniu pisma Prezydenta Miasta K. z dnia

30 października 2008 r. za wypowiedzenie opłaty rocznej w rozumieniu tego

przepisu, mimo że nie spełnia ono wymagań w nim przewidzianych. Pomijając

kwestię, czy takie uzasadnienie naruszenia przytoczonego przepisu jest adekwatne

do wskazanego sposobu jego naruszenia, omawiany zarzut nie poddaje się kontroli

kasacyjnej z powodu niewskazania przez skarżącą – co trafnie podniesiono także

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – jakich ustawowych elementów nie zawiera

wypowiedzenie opłaty. Wad wypowiedzenia w omawianym zakresie nie pozwala

ustalić ogólnikowe stwierdzenie skarżącej, że „pismo Prezydenta Miasta K. z dnia

30 października 2008 r. nie zawierało minimalnych elementów wymaganych przez

przepis art. 78 ust. 1 u.g.n. dla uznania go za pismo zawierające wypowiedzenie

wysokości dotychczasowej opłaty”. Warto w związku z omawianym zarzutem

dodać, że kwestia charakteru wypowiedzenia przewidzianego w art. 78 ust. 1 u.g.n

była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 23 czerwca

2005 r., III CZP 37/05 (OSNC 2006, nr 5, poz. 82) Sąd Najwyższy stwierdził, że

wypowiedzenie przewidziane w art. 78 ust 1 u.g.n. różni się w sposób zasadniczy

zarówno od wypowiedzenia jako aktu jednostronnego, wywołującego skutek w

postaci unicestwienia stosunku prawnego wiążącego strony, jak i od tzw.

wypowiedzenia zmieniającego, znanego w prawie pracy (art. 42-45 k.p.). Nie ma

zatem podstaw, aby w przewidzianym w art. 78 ust.1 u.g.n. wypowiedzeniu opłaty

dopatrywać się – jak twierdzi skarżąca – podobieństwa do „przepisów kodeksu

pracy regulujących rozwiązanie umowy o pracę”.

Ze względu na przewidzianą w art. 39813

§ 1 k.p.c. zasadę związania Sąd

kasacyjnego granicami podstaw kasacyjnych, uchyla się spod kontroli kasacyjnej

przytoczony w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia art. 80 ust.

1 u.g.n. przez jego błędną wykładnię, ponieważ art. 80 ust. 1 u.g.n. jest – co wynika

z jego treści – przepisem prawa procesowego, a nie prawa materialnego.

Tak charakter tego przepisu ocenił Sąd Najwyższy także w wyroku z dnia

11 września 2003 r., III CKN 239/01 (niepubl.). Naruszenie art. 80 ust. 1 u.g.n. nie

może być zatem skutecznie podniesione w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

7

Zaskarżony wyrok nie został wydany z naruszeniem art. 77 ust. 2a

w związku z art. 4 ustawy nowelizującej, polegającym – według skarżącej - na

niewłaściwym ustaleniu wysokości należnej pozwanemu opłaty rocznej za

użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej za lata 2009 i 2010.

Przepis art. 77 ust. 2a u.g.n. – dodany do art. 77 u.g.n na podstawie art. 1

pkt 2 b ustawy nowelizującej, która weszła w życie z dniem 9 października 2011 r.

(art. 6 ustawy nowelizującej) – nie dotyczy bowiem ustalania zaktualizowanej

opłaty rocznej (art. 77 ust. 1 u.g.n.), a reguluje wykonanie zobowiązania z tytułu już

zaktualizowanej opłaty za użytkowanie wieczyste. Unormowany w art. 77 ust. 2a

u.g.n. sposób wnoszenia przez użytkownika wieczystego opłaty znajduję bowiem

zastosowanie – jak stanowi przytoczony przepis – w wypadku, gdy zaktualizowana

wysokość opłaty rocznej przewyższa co najmniej dwukrotnie wysokość

dotychczasowej opłaty. W chwili zastosowania omawianego przepisu powinna

zatem zachodzić przesłanka w postaci zaktualizowanej opłaty rocznej

przewyższającej co najmniej dwukrotnie dotychczasową wysokość opłaty rocznej.

Taka sytuacja nie zachodzi w chwili orzekania przez sąd w sprawie o aktualizację

opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste, ponieważ dopiero uprawomocnienie się

wyroku, który ma charakter konstytutywny (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

23 czerwca 2005 r., III CZP 3705), wywołuje skutek w postaci ustalenia

zaktualizowanej opłaty rocznej. Za przyjętą wykładnią przemawiają także użyte

w art. 77 ust. 2a u.g.n. zwroty dotyczące opłaty, jak „wnosi opłatę”, „rozkłada się”,

„jest równa kwocie”. Argumentów wspierających tę wykładnię dostarcza również

uzasadnienie projektu ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw, w którym

stwierdzono, że w projekcie zaproponowano inny niż obecnie mechanizm płatności

zaktualizowanej rocznej opłaty (druk sejmowy z dnia 7 czerwca 2011 r. VI/ 4352).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39814

k.p.c. oraz art. 98 w związku z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.).