I CSK 350/12

Sygn. akt I CSK 350/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa E. G.

przeciwko N. Bank Polska Spółce Akcyjnej w G.

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 listopada 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z dnia

24 stycznia 2011 r., i oddala powództwo;

2. zasądza od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę

1320 (tysiąc trzysta dwadzieścia) zł tytułem kosztów

postępowania za obie instancje;

3. zasądza od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę

780 (siedemset osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka E. G. domagała się uznania za niedozwolone postanowienia

wzorca umowy stosowanego przez firmę N. Bank Polska SA (zawartego

w „ogólnych warunkach prowadzenia rachunków bankowych klientów

indywidualnych”) o następującej treści: „w przypadku zmiany danych, o których

mowa w ust. 1 pkt 1, w zakresie danych adresowych do korespondencji braku

zawiadomienia Banku, wszelką korespondencję wysłaną na adres będący

w posiadaniu Banku uznaje się za dostarczoną” (§ 49 ust. 2 „ogólnych warunków”).

Sąd Okręgowy uwzględnił żądanie powódki w całości i zarządził publikację

prawomocnego wyroku, obejmującego wspomnianą klauzulę umowną, w Monitorze

Sądowym i Gospodarczym. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwany Bank istotnie

we wspomnianych „ogólnych warunkach” posługuje się wspomnianą klauzulą

umowną. Analizując treść tej klauzuli, Sąd stwierdził, że nie była ona uzgodniona

z kontrahentami (konsumentami) indywidualnie i nie dotyczyła głównych świadczeń

stron. Spełnia kryteria klauzul niedozwolonych, ponieważ kształtuje prawa

i obowiązki stron w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza

interesy konsumentów (art. 3851

§ 1 k.c.). We wzorcu tym zastosowano bowiem

instytucję tzw. doręczenia zastępczego, przewidzianą w przepisach prawa

procesowego, niezgodnie z ogólną regułą art. 61 k.c. Klauzula ta mogłaby być,

zdaniem Sądu, zastosowana także wtedy, gdy konsument (posiadacz rachunku)

znalazłaby się w sposób nagły i nieoczekiwany w niekorzystnym dla siebie

położeniu prawnym. Oznacza to, że pozwany Bank mógłby uznać, że posiadacz

rachunku byłby poinformowany np. o istotnych zmianach regulaminu (wzorca)

nawet wówczas, gdy informacja o zmianie w ogóle nie dotrze do zainteresowanego

konsumenta. Klauzula ta zatem nie uwzględnia konkretnych okoliczności,

uprzywilejowuje ona pozwany Bank z pominięciem interesów jego klientów.

Pozwany zapewnił sobie możliwość uznania każdej korespondencji kierowanej

do posiadacza rachunku za doręczoną, gdy kontrahent faktycznie jej nie odebrał

i to niezależnie od tego, czy miał realną możliwość takiego odebrania.

Apelacja pozwanego Banku została oddalona jako nieuzasadniona.

3

W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozszerzona prawomocność wyroków

przewidziana w art. 47943

k.p.c. dotyczy jedynie prawomocnych wyroków Sądu

pierwszej instancji uwzględniających powództwo o uznanie za niedozwolone

postanowienia wzorca umowy oraz reformatoryjnych wyroków Sądu drugiej

instancji. Nie dotyczy natomiast wyroków oddalających powództwo, które są

skuteczne tylko między stronami procesu. Istniały zatem podstawy

do merytorycznego orzekania w danej sprawie, mimo że wcześniej w sprawie

z powództwa innego podmiotu przeciwko temu samemu Bankowi (pozwanemu)

zapadł już prawomocny wyrok oddalający powództwo o uznaniu tej samej klauzuli

w tym samym wzorcu umów za niedozwoloną (§ 49 ust. 2 „ogólnych warunków”;

wyrok z dnia 27 października 2009 r., sygn. akt XVII AMC 1324/09).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przepis art. 729 k.c. nie upoważnia

do przyjmowania fikcji doręczenia w przypadku zaniedbania przewidzianego w tym

przepisie obowiązku przez posiadacza rachunku. Sąd ten podzielił ocenę Sądu

pierwszej instancji, że kwestionowana klauzula w świetle art. 3851

§ 1 k.c. może być

uznana za niedozwoloną jako kształtująca prawa i obowiązki posiadacza rachunku

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszająca jego interesy.

W skardze kasacyjnej pozwanego Banku podnoszono zarzuty naruszenia

art. 365 § 1 k.p.c. i art. 729 k.c. w zw. z art. 3851

§ 1 k.c. oraz w zw. z art.65 k.c.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości, zmiany wyroku

Sądu pierwszej instancji i oddalenia powództwa, ewentualnie – uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Należy zwrócić przede wszystkim uwagę na treść sformułowanego

przez powódkę żądania. Z pozwu wynika, że powódka kwestionowała klauzulę

umowną zawartą w § 49 ust. 2 „ogólnych warunków” nieobejmującą zwrotu -

„i Bank nie ponosi z tego tytułu odpowiedzialności”. Tymczasem w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku ocenie z punktu widzenia kryteriów przewidzianych w art.

3851

§ 1 k.c. poddany został także wspomniany zwrot, a więc - cała treść § 49 ust.

2 „ogólnych warunków” (s. 7 uzasadnienia). Z wywodów zaskarżonego wyroku nie

4

wynika, że taka poszerzona przedmiotowo ocena wskazanej klauzuli umownej

służyć miała jedynie prawnej weryfikacji jej zakresu wskazanego w pozwie.

W każdym razie kontroli kasacyjnej może być poddane rozstrzygnięcie Sądu

Apelacyjnego w granicach żądania sformułowanego w pozwie (art. 321 § 1 k.p.c.).

2. Należy podzielić stanowisko Sądu Apelacyjnego, że w rozpoznawanej

sprawie nie było procesowych przeszkód dla jej merytorycznego rozpoznania,

mimo że wcześniej w sprawie z powództwa innego powoda przeciwko temu

samemu pozwanemu Bankowi w odniesieniu do tej samej klauzuli (zawartej w tym

samym wzorcu umownym; § 49 ust. 2 „ogólnych warunków”) doszło do oddalenia

powództwa. Rozszerzona prawomocność wyroków, zapadłych w postępowaniu

o uznaniu klauzuli umownej za niedozwoloną (art. 47943

k.p.c.), nie dotyczy

bowiem wyroku oddalającego powództwo (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 16 września 2011 r., I CSK 676/10, niepubl., i powołane tam orzecznictwo).

Podnoszona w skardze kasacyjnej (w ramach naruszenia art. 365 k.p.c.)

kwestia znaczenia prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia

27 października (oddalającego powództwo) staje się jednak bezprzedmiotowa,

ponieważ Sąd Najwyższy – podzielając zarzuty naruszenia prawa materialnego

– uchylił wyroki obu Sądów meriti i oddalił powództwo (zob. pkt 3 uzasadnienia).

3. Przepis art. 729 k.c. nakłada na posiadacza imiennego rachunku

bankowego obowiązek informowania banku o każdej zmianie swojego miejsca

zamieszkania lub siedziby (art. 25 k.c.; art. 41 k.c.). Chodzi tu o ogólny obowiązek

kontraktowy posiadacza imiennego rachunku bankowego mający wyraźny

funkcjonalny związek z obowiązkiem współdziałania stron umowy rachunku

bankowego (art. 354 § 2 k.c.). Takie współdziałanie posiadacza jest o tyle istotne,

że w umowie rachunku bankowego - jak trafnie zauważono w literaturze -

większość obowiązków kontraktowych obciąża bank prowadzący rachunek.

Współdziałanie posiadacza z bankiem i w postaci przewidzianej w art. 729 k.c.

umożliwia zatem bankowi prawidłowe wykonywania wielu obowiązków

wynikających z umowy rachunku bankowego (art. 471 k.c.). Omawiany obowiązek

informacyjny może być wykonany w każdy sposób (bezpośrednio lub pośrednio),

chyba że w umowie rachunku bankowego (w odpowiednim wzorcu – art. 384 k.c.)

5

przewidziano w jakiś określony sposób komunikowanie bankowi o zmianie miejsca

zamieszkania lub siedziby przez posiadacza rachunku. Niewykonanie przez

posiadacza tego obowiązku (lub wykonanie go niewłaściwie) powinno obciążać

posiadacza zgodnie z postanowieniami art. 471 k.c. Nie można zatem czynić

zarzutu bankowi, że - wykonując obowiązki wynikające z umowy - powoływał się

na dotychczas znany mu adres (miejsce zamieszkania lub siedzibę) posiadacza

rachunku (np. przy komunikowaniu odpowiedniego salda, art. 728 k.c.). Wykazanie

niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązku informacyjnego przez

posiadacza obciąża bank (art. 6 k.c.), natomiast posiadacz rachunku może

podnosić, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie omawianej powinności było

następstwem okoliczności, za które nie ponosił on odpowiedzialności (art. 471 k.c.,

art. 355 § 1 k.c.).

Konsekwencje prawne niewykonania lub nienależytego wykonania przez

posiadacza rachunku obowiązku wynikającego z art. 729 k.c. można zatem

określić na podstawie ogólnych reguł wykonywania zobowiązań (art. 471 k.c., art.

354 § 2 k.c., art. 355 § 1 k.c.). Stanowisko takie przyjmuje się także w literaturze.

Użyte we wzorcu sformułowanie („wszelką korespondencję wysłaną na adres

będący w posiadaniu Banku uznaje się za doręczoną”) może być rozumiane

z pewnością jako potwierdzenie takiego właśnie stanowiska. Nie sposób zatem

twierdzić, że przewidziana w § 49 ust. 2 „ogólnych warunków” klauzula tworzy inne

niż wspomniane skutki prawne niezachowania przez posiadacza obowiązku

wynikającego z art. 729 k.c., w szczególności - jak wywiodły Sądy meriti -

wprowadza „fikcję prawną doręczenia w przypadku zaniedbania (tego) obowiązku

przez posiadacza rachunku”, wzorowaną na konstrukcji tzw. doręczeń zastępczych

(art. 136 k.p.c.). W każdym razie oba Sądy, przyjmując inne założenie, nie podały

przekonywających argumentów mających przemawiać na rzecz interpretacji,

zgodnie z którą zawarta w § 49 ust. 2 klauzula reguluje w sposób szczególny skutki

prawne niewykonania lub nienależytego wykonania przez posiadacza obowiązku

określonego w art. 729 k.c. Niezrozumiała jurydycznie pozostaje zatem ogólna

uwaga Sądu Apelacyjnego, że przepis ten „nie upoważnia banku

do przyjmowania fikcji doręczenia”, ponieważ funkcja tego przepisu

6

ogranicza się tylko do skonstatowania kontraktowego obowiązku posiadacza

do komunikowania bankowi zmiany miejsca zamieszkania lub siedziby.

4. W treści kwestionowanej klauzuli ujętej w § 49 ust. 2 „ogólnych warunków”

wspomina się o „wszelkiej korespondencji” kierowanej przez Bank do posiadacza

rachunku. Nie wskazuje się natomiast na jej prawne znaczenie. Korespondencja

taka może zawierać zarówno oświadczenie woli (stanowiące wykonanie uprawnień

kształtujących i inne, art. 60 k.c.), oświadczenia podobne do oświadczeń woli

(np. zakomunikowanie o saldzie na rachunku, art. 728 § 1 k.c.) i zwykłe informacje

niewywołujące skutków prawnych (np. materiały informacyjne, foldery). Z punktu

widzenia stosunku rachunku bankowego i najistotniejsze znaczenie mają

oczywiście dwie pierwsze kategorie korespondencji bankowej.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przenoszenie procesowej instytucji tzw.

doręczenia zastępczego do wzorców umownych „jest niezgodne z regułą wyrażoną

w art. 61 k.c.” i to zwłaszcza w stosunkach z konsumentami. Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku wynika to, że Sąd Apelacyjny podzielił takie stanowisko Sądu

pierwszej instancji (s. 7 uzasadnienia), przy czym oba Sądy meriti instytucję tzw.

doręczenia zastępczego wydają się traktować szeroko, obejmując nią wszystkie

trzy kategorie korespondencji banku, a nie tylko oświadczenie woli składane przez

bank kontrahentowi.

Tymczasem nie sposób twierdzić, że treść § 49 ust. 2 „ogólnych warunków”

modyfikuje w jakiś sposób ogólne zasady składania oświadczeń woli przyjęte w art.

61 k.c., także w zakresie wiążącego stronę stosunku rachunku bankowego (art. 725

k.c.). Zgodnie z art. 61 § 1 k.c., oświadczenie woli, które ma być złożone innej

osobie, jest złożone z chwilą, w której doszło do tej osoby w taki sposób, że mogła

zapoznać się z jego treścią. Oznacza to, że korespondencja banku, przeznaczona

dla posiadacza rachunku i zawierająca oświadczenie woli banku, powinna być

kierowana na znany bankowi adres posiadacza rachunku, przy czym oświadczenie

woli będzie skutecznie złożone posiadaczowi, jeżeli w konkretnych okolicznościach

mógł on zapoznać się z jego treścią (art. 61 § 1 k.c.). Należy zatem przyjąć,

że klauzula zawarta w § 49 ust. 2 „ogólnych warunków” i przewidująca, iż „wszelką

korespondencję wysłaną na adres będący w posiadaniu banku, uznaje się za

7

dostarczoną”, nie podważa ogólnej, systemowej zasady, zgodnie z którą

oświadczenie woli jest złożone jego adresatowi wówczas, gdy miał on możliwość

zapoznania się z jego treścią (art. 61 k.c.). W takiej sytuacji brak podstaw do

twierdzenia, że kwestionowana klauzula kształtuje prawa i obowiązki stron umowy

imiennego rachunku bankowego w sposób sprzeczny z kryteriami wskazanymi

w art. 3851

§ 1 k.c.

Nie należy, oczywiście, wykluczyć takiej sytuacji, w której korespondencja

sądowa, kierowana do jednej ze stron procesu zgodnie z regułami przewidzianymi

w art. 136-139 k.p.c., zawierająca także oświadczenia woli drugiej strony procesu

(np. oświadczenia określone w art. 88 k.c.), może in concreto oznaczać skutecznie

złożone oświadczenie woli jego adresatowi (art. 61 k.c.). W judykaturze Sądu

Najwyższego trafnie przyjmuje się taką możliwość (zob. np. ostatnio - wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 lipca 2012 r., II CSK 655/11, nie publ., i podane tam inne

orzeczenia).

W konsekwencji należy stwierdzić, że zastrzeżenie we wzorcu umownym

skutku doręczenia korespondencji zawierającej oświadczenie woli banku,

kierowane wobec posiadacza rachunku na adres znany bankowi, nie wyłącza

oceny, czy doszło do naruszenia przez posiadacza rachunku obowiązku

kontraktowego, wynikającego z art. 729 k.c. i naruszenia przez bank ogólnych

zasad składania oświadczeń woli innej osobie (art. 61 k.c.).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uznał za trafne zarzuty

naruszenia art. 729 k.c., art. 61 k.c., art. 3851

§ 1 k.c. oraz art. 65 k.c. (aczkolwiek

przy przyjęciu innej argumentacji prawnej) i orzekł jak w sentencji (art. 39815

k.p.c.).