IV CSK 403/12

Sygn. akt IV CSK 403/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa Banku Spółdzielczego w Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Nadleśnictwu D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 kwietnia 2012 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w pkt II w zakresie oddalającym

apelację powoda w pozostałej części oraz w pkt III

i przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, znosząc postępowanie

przed tym Sądem,

2) pozostawia Sądowi Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód - Bank Spółdzielczy w Z. dochodził od Skarbu Państwa -

Nadleśnictwa D. zapłaty tytułem wierzytelności przeniesionej na niego jako

zabezpieczenie udzielonego kredytu. Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2011 r. Sąd

Okręgowy w B. częściowo uwzględnił powództwo, zasądzając od pozwanego na

rzecz powoda kwotę 340.479,70 zł z ustawowymi odsetkami. Na skutek apelacji

obu stron, wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny podwyższył tę

kwotę do 344.029,63 zł, oddalając apelację powoda w pozostałej części oraz

apelację pozwanego w całości.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył ten wyrok w części, wskazując na

niezasadne oddalenie powództwa co do kwoty 97.167,01 zł. Zarzucił Sądowi

Apelacyjnemu naruszenie: art. 65 k.c. w związku z art. 509 k.c. w związku z art. 510

k.c. i 512 k.c. oraz art. 457 k.c. w związku z art. 725 k.c. i art. 50 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (jedn. Tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1376 ze

zm.); art. 3511

k.c. w związku z art. 77 k.c. i 78 k.c. oraz art. 452 k.c. Na tej

podstawie wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie

kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej

oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania.

W postępowaniu przed Sądami pierwszej i drugiej instancji pozwany

reprezentowany był przez nadleśniczego lub radców prawnych działających

na podstawie udzielonego im pełnomocnictwa. W postępowaniu kasacyjnym

zastępstwo pozwanego było wykonywane przez Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie przed Sądem Apelacyjnym dotknięte było nieważnością

z uwagi na brak właściwego umocowania pełnomocnika pozwanego (art. 379 pkt 2

k.p.c.). Wprawdzie uchybienie w tym zakresie nie stało się przedmiotem zarzutu

skargi kasacyjnej, zostało jednak podniesione na rozprawie przez przedstawiciela

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Ponadto, stosownie do art. 39813

§ 1

3

k.p.c. Sąd Najwyższy z urzędu rozważa przesłanki ważności postępowania

w granicach zaskarżenia.

Zgodnie z art. 67 § 2 zdanie drugie k.p.c. czynności procesowe za Skarb

Państwa podejmuje Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w zakresie

określonym odrębną ustawą - to jest ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm. - dalej jako:

„u.p.g.s.p."). Ustawa ta rozróżnia obligatoryjne zastępstwo procesowe przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa oraz zastępstwo fakultatywne.

Do pierwszej grupy regulacji zalicza się art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.g.s.p., zgodnie

z którym Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wykonuje zastępstwo procesowe

Skarbu Państwa w sprawach, które należą w pierwszej instancji do właściwości

sądów okręgowych. Na podstawie art. 8b ust. 1 u.p.g.s.p. Prokuratoria Generalna

Skarbu Państwa może przekazać sprawę lub grupę spraw do prowadzenia przez

podmiot reprezentujący Skarb Państwa.

Ze względu na wartość przedmiotu sporu rozpoznawana sprawa należała do

właściwości sądu okręgowego (art. 17 pkt 4 k.p.c.). Z tego powodu pozwany

powinien być zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa zarówno

w postępowaniu w pierwszej, jak i w drugiej instancji. W aktach sprawy brak

dowodu, by Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa przekazała tę sprawę

Skarbowi Państwa - Nadleśnictwu D. Jedynie w takim wypadku jednostka ta

mogłaby samodzielnie dokonywać czynności procesowych w postępowaniu

cywilnym za Skarb Państwa.

W konsekwencji, z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd drugiej

instancji wynika, że pozwany reprezentowany był w postępowaniu w sposób

niezgodny z prawem.

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego problem skutków

naruszenia obowiązku wykonywania zastępstwa procesowego przez Prokuratorię

Generalną Skarbu Państwa został poruszony w wyroku z dnia 2 lutego 2011 r.,

II CSK 368/10 (LEX nr 785877). Stwierdzono w nim, że uchybienie to nie stanowi

przyczyny nieważności postępowania, brak wykonywania - w danej sytuacji

obligatoryjnego - zastępstwa procesowego przez Prokuratorię Generalną Skarbu

4

Państwa nie oznacza bowiem jeszcze, by strona była reprezentowana w sprawie

przez nienależycie umocowanego pełnomocnika w rozumieniu art. 379 pkt 2 k.p.c.

Udział Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa nie wyklucza bowiem możliwości

działania innego pełnomocnika Skarbu Państwa i nie wpływa na skuteczność jego

umocowania. Nawet w razie jego braku, Skarb Państwa mógłby natomiast

potwierdzić czynności, których dokonał podmiot dokonujący za niego czynności

w postępowaniu.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela jednak tego stanowiska.

Nie ulega wątpliwości, że art. 67 § 2 zdanie drugie k.p.c. został ukształtowany jako

wyjątek od ogólnej reguły wyrażonej w zdaniu pierwszym tego przepisu, zgodnie

z którą kompetencję do podejmowania czynności procesowych za Skarb Państwa

posiada organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się

dochodzone roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej. Z tego powodu

w wypadkach określonych przez ustawodawcę - między innymi w art. 8 ust. 1 pkt 1

u.p.g.s.p. - zastępstwo procesowe Skarbu Państwa może być wykonywane

wyłącznie przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, nie zaś przez

organy państwowych jednostek organizacyjnych (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 24 marca 2011 r., I CSK 438/10, LEX nr 798233 oraz z dnia 26 lipca 2012 r.,

II CSK 688/11, nie publ.). Obok językowej treści przepisów,

za wnioskiem takim przemawiają także względy celowościowo-funkcjonalne.

Powołując Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa i przekazując do jej

kompetencji pewne kategorie spraw, ustawodawca dążył bez wątpienia do

stworzenia profesjonalnego i scentralizowanego zastępstwa procesowego Skarbu

Państwa, w miejsce zastępstwa wykonywanego przez państwowe jednostki

organizacyjne. Przyjęcie możliwości wykonywania zastępstwa procesowego

alternatywnie przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa lub państwową

jednostkę organizacyjną w oczywisty sposób przeczyłoby zadaniom, jakie spełniać

ma ta regulacja.

Występujący dotychczas w niniejszej sprawie pełnomocnik Skarbu Państwa

nie mógł być zatem pełnomocnikiem w tym postępowaniu. Z tego względu

postępowanie to było dotknięte nieważnością na podstawie art. 379 pkt 2 k.p.c.

5

(por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP

154/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 133).

Na marginesie można także zauważyć, że brak wykonywania

obligatoryjnego zastępstwa procesowego przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa może jednocześnie wskazywać na inną podstawę nieważności

postępowania - pozbawienie Skarbu Państwa możliwości obrony jego praw

w postępowaniu (art. 379 pkt 5 k.p.c.). W kontekście tego uchybienia procesowego

możliwość taką dopuścił już wcześniej Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego

2011 r., II CSK 368/10 (LEX nr 785877), wskazując, że wymaga ona każdorazowo

oceny okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Wobec istnienia nieważności

postępowania z powodu niewłaściwego umocowania pełnomocnika, badanie tej

kwestii byłoby jednak bezprzedmiotowe.

Biorąc pod uwagę nieważność postępowania, należało uchylić zaskarżony

wyrok w zakresie zaskarżenia skargą kasacyjną - a więc w punkcie II co do

rozstrzygnięcia o oddaleniu apelacji powoda w pozostałej części oraz w punkcie III -

i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

znosząc postępowanie przed tym Sądem. Granice uwzględnienia nieważności

postępowania przez Sąd Najwyższy wyznacza w tym wypadku art. 39813

§ 1 k.p.c.

Z powodu nieważności postępowania przed Sądem drugiej instancji

bezprzedmiotowa była ocena zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. w związku

z art. 39821

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

jw