III CSK 76/12

Sygn. akt III CSK 76/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa P. S. i K. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta T. i Zakładowi Przemysłu

Drzewnego "R." w T. w likwidacji

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Okręgowego w T.

z dnia 27 października 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powodów kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w T. oddalił powództwo

K. S. i P. S. skierowane przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta T. i

Zakładowi Przemysłu Drzewnego „R.” w T. w likwidacji, o usunięcie niezgodności

między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a

rzeczywistym stanem prawnym. Powództwem objęto cztery niżej wskazane księgi

wieczyste, w których, po licznym zmianach dotyczących kształtu, powierzchni,

oznaczenia i numeracji, w ich działach I wpisane zostały, pochodzące z parcel

stanowiących własność R. S. objętych uprzednio wykazem hipotecznym liczba 56

księgi tabularnej T.

1. w KW nr 117727 - działki gruntu oznaczone numerami ewidencyjnymi: nr

33/15, nr 33/16, nr 33/3, nr 51/2, nr 38/5, nr 37/6 i nr 38/12, o łącznej powierzchni

0,6938 ha,

2. w KW nr 124494 - działki oznaczone numerami ewidencyjnymi: nr 33/54,

nr 33/57 i nr 33/58, o łącznej powierzchni 3,8820 ha,

3. w KW nr 124493 – działka ewidencyjna nr 33/32 o powierzchni 0,7581 ha,

4. w KW nr 125898 - działka ewidencyjna nr 33/31 o powierzchni 0,2053 ha.

Przy zakładaniu tych ksiąg, w ich działach II, jako właściciel nieruchomości

wpisany został Skarb Państwa, przy czym w księgach wymienionych wyżej jako

druga, trzecia i czwarta, wpisane zostało prawo użytkowania wieczystego

i własności budynków przysługujące Zakładowi Przemysłu Drzewnego „R.” w T.

Powodowie domagali się usunięcia istniejącej niezgodności przez wykreślenie

właściciela i użytkownika wieczystego i wpisanie ich jako współwłaścicieli po ½

części, z uwagi na nabycie przez nich spadku po R. S., w częściach równych. W

ocenie powodów, wpis na rzecz Skarbu Państwa nastąpił na skutek wadliwego

przyjęcia, że nieruchomości te podlegały działaniu przepisów dekretu Polskiego

Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. – o przejęciu

niektórych lasów na własność Państwa (Dz. U. nr 15, poz. 82 ze zm.), w sytuacji

gdy przepisom dekretu nie podlegały. Nie stanowiły bowiem ani lasu ani gruntu

3

leśnego, a usytuowany był na nich zakład przemysłowy to jest Zakład Przemysłu

Drzewnego Tartak, Stolarnia i Cegielnia „R.” .

Oddalając powództwo Sąd Rejonowy ustalił, że grunty objęte wykazem

hipotecznym liczba 56 księgi tabularnej gminy katastralnej T. należały do Lasów

Prywatnych Dóbr G., stanowiących własność R. S. W związku z wejściem w życie

powołanego wyżej dekretu PKWN, protokołem z dnia 27 stycznia 1945 r. przejęto

na rzecz Skarbu Państwa, będące częścią Dóbr G., wszystkie lasy o łącznej

powierzchni 182,3438 ha, stawy rybne, zakłady przemysłu drzewnego ze

wszystkimi nieruchomościami, inwentarzem ruchomym, w tym znajdujący się na

późniejszej działce nr 33/1, Zakład Przemysłu Drzewnego Tartak, Stolarnia i

Cegielnia „R.". Przejęte na własność Skarbu Państwa parcele położone były w

rewirze II T. W obrębie tego rewiru panował las mieszany o zrębach czystych i

częściowych, o masie około 5000 m3

, 80. letniej kolei rębu, odnowieniu naturalnym

i sztucznym. Przejęte w trybie dekretu ruchomości zostały przekazane

przedsiębiorstwu państwowemu Rejonowi Przemysłu Leśnego w T., natomiast

tartak, stolarnia i cegielnia weszły w skład Dyrekcji Lasów Państwowych.

Uwłaszczenie pozwanego Przedsiębiorstwa, z dniem 5 grudnia 1990 r., nastąpiło

na podstawie decyzji Wojewody M. z dnia 17 października 2006 r. i z dnia 22

czerwca 2007 r.

Powodowie podnosili, że nieruchomość objęta dawną księgą tabularną lwh

[…] gminy katastralnej T., z usytuowanym na niej tartakiem, stolarnią i cegielnią

„R.", nie mogła przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów

dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r., nie spełniała bowiem wymogów uznania

jej za las, grunt leśny, ani nie służyła prowadzeniu gospodarstwa leśnego. Tego

stanowiska Sąd pierwszej instancji nie podzielił, w jego ocenie nieruchomości, o

które chodziło, odpowiadały przesłankom z art. 1 ust. 1 i 2 dekretu. Zgodnie z art. 1

ust. 1 dekretu, na własność Skarbu Państwa przechodziły lasy i grunty leśne o

obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i

prawnych. Wraz z lasami i gruntami leśnymi, zgodnie z ust. 2 art. 1 dekretu,

przechodziły na własność Skarbu Państwa, o ile stanowiły własność lub

współwłasność tej samej osoby także wszelkie śródleśne grunty, łąki i wody, grunty

deputatowe administracji i straży leśnej, wszelkie nieruchomości i ruchomości

4

położone na terenie obiektu leśnego, nieruchomości i ruchomości, służące do

prowadzenia gospodarstwa leśnego (zabudowania, urządzenia techniczne,

transportowe, komunikacyjne itp.) niezależnie od swego położenia oraz wszelkie

zapasy materiałowe (remanenty) zarówno w lesie jak i zakładach przemysłowych,

przechodzących na własność Skarbu Państwa. Spod nacjonalizacji wyłączone były

lasy i grunty leśne określone w art. 1 ust. 3, to jest stanowiące własność

samorządu terytorialnego oraz lasy i grunty podzielone prawnie lub faktycznie

przed dniem 1-go września 1939 r. na parcele nie większe niż 25 ha, a stanowiące

własność osób fizycznych, których grunty nie są objęte przepisami artykułu 2 lit. e)

dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U.

z 1944 nr 4, poz. 17). Z przepisu art. 1 ust. 3 lit. b dekretu wynikało przeto, że lasy i

grunty leśne należące do osób fizycznych, których grunty były objęte przepisami

art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, podlegały przejęciu

niezależnie od obszaru.

Dekret miał charakter aktu nacjonalizacyjnego, a przejęcie przez Skarb

Państwa lasów i gruntów leśnych następowało z mocy prawa. Rozporządzenie

Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie

wykonania dekretu (Dz. U. z 1945 r. Nr 4, poz.16) zobowiązywało Dyrekcję

Naczelną Lasów Państwowych, aby, działając przez właściwe dyrekcje lasów

państwowych, dokonała przejęcia lasów i gruntów leśnych objętych dekretem, przy

czym z czynności przejęcia miał być spisany protokół odpowiadający określonym

wymogom. Protokół taki w odniesieniu do wskazanych gruntów R. S. został spisany

w dniu 27 stycznia 1945 r. Z tego protokołu oraz z protokołu zdawczo-odbiorczego

z oddania przejętych nieruchomości w zarząd i użytkowanie państwowemu

przedsiębiorstwu Rejonowi Przemysłu Leśnego w T. wynikało, że w skład Tartaku,

stolarni i cegielni „R." wchodziły takie urządzenia jak piły tarczowe, trak, maszyna

parowa, obrabiarki, piły taśmowe, heblarki, frezerki, maszyna do fabrykacji

parkietów, ceglarka mechaniczna, a także inne maszyny i środki transportowe.

Tartak w powiązaniu ze stolarnią i cegielnią służyły do przeróbki i obróbki drewna, a

obecność innych urządzeń wskazywała, że jego działalność ta obejmowała

dziedziny powiązane funkcjonalnie, a więc i gospodarczo i ekonomicznie, z lasem.

Tartak, stolarnia i cegielnia służyły przeto do prowadzenia gospodarstwa leśnego w

5

rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu. Ostatecznie Sąd I Instancji uznał, że przejęte

na własność Skarbu Państwa tereny stanowiły las w rozumieniu art. 1 dekretu

PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r., a Zakład Przemysłu Drzewnego Tartak, Stolarnia

i Cegielnia „R." mieścił się w przesłance służenia do prowadzenia gospodarstwa

leśnego.

Apelacja powodów od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Okręgowego w T. z dnia 27 października 2011 r. Po uzupełnieniu postępowania

dowodowego, przez zasięgnięcie opinii biegłego leśnika i biegłego geodety, Sąd

Okręgowy dokonując oceny materiału dowodowego nie podzielił oceny Sądu

pierwszej instancji co do tego, że nieruchomość, na której zlokalizowany był tartak,

stanowiła las. Nie oznaczało to jednak wyłączenia nieruchomości spod działania

przepisów dekretu. Sąd, odwołując się do opinii biegłego leśnika, wskazał, że

wszystkie trzy obiekty wraz z gruntami, na których były położone, służyły do

prowadzenia gospodarstwa leśnego w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt d) dekretu.

Gospodarstwo leśnie R. S. obejmowało około 6500 ha lasów. Tartak, stolarnia i

cegielnia były potrzebom tego gospodarstwa podporządkowane funkcjonalnie,

administracyjnie i organizacyjnie, stąd więzy ekonomiczne były oczywiste; obiekty

te przetwarzały surowce naturalne pozyskiwane z lasów. Tego rodzaju działalność

pozwalała osiągnąć większy zysk ze sprzedaży produktów i półproduktów, miały

one bowiem większą wartość niż nieobrobiony surowiec. Sąd Okręgowy odwołał się

nadto do zakresu pojęcia gospodarstwa leśnego wynikającego z dekretu

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1936 r. – o państwowym

gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 75, poz. 533), w którego przepisach za takie

gospodarstwo poczytano również związane funkcjonalnie z lasami i gruntami

leśnymi zakłady przemysłowe służące do prowadzenia tego gospodarstwa. Brak

różnic pomiędzy gospodarstwem leśnym prywatnym a państwowym, poza

nieistotną tu strukturą własnościową, pozwalał, zdaniem Sądu, na przyjęcie, że

tartak, stolarnia i cegielnia wchodziły w skład gospodarstwa leśnego jako służące

do jego prowadzenia. Ocena taka musiała przeto skutkować oddaleniem

powództwa.

Ponadto, zdaniem Sądu Odwoławczego, jeszcze dalsze dwie okoliczności

prowadziły do oddalenia powództwa. Sąd Okręgowy wskazał, że w trzech księgach

6

wieczystych widnieje wpis użytkowania wieczystego (z własnością budynków)

dokonany na rzecz pozwanego Zakładu Przemysłu Drzewnego „R.” w T., który to

pozwany w apelacji powołał się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni nabyte przez tego pozwanego

prawo. Ponadto, zważywszy, że wpisy na rzecz tego pozwanego nastąpiły na

podstawie decyzji administracyjnych, a do daty wyrokowania decyzje te nie zostały

wzruszone w trybie administracyjnym, wywołują skutki prawne; sąd powszechny

związany jest decyzjami administracyjnymi. Stąd też te dodatkowe okoliczności

wyłączyły, w odniesieniu do wpisów w trzech księgach wieczystych, możliwość

uwzględnienia powództwa.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego, opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c., powodowie, w ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego zarzucili naruszenie: art. 5, art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 6 lipca

182 r. - o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm., dalej jako u.k.w.h.) i w związku z art. 27 oraz art. 200 ustawy

o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U z 2010 r. Nr 101, poz. 651

ze zm., dalej jako u.g.n.), art. 65 § 1 k.c. a także art. 1 ust. 2 pkt d) dekretu PKWN

z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa

(Dz. U nr 15, poz. 82 ze zm.) oraz art. 2 tego dekretu w związku z art. 200 u.g.n.

i art. 16 k.p.a. oraz art. 231 k.c. (przy czym w tym ostatnim wypadku skarżący

mieli na uwadze prawdopodobnie art. 232 k.c., ponieważ w sprawie w ogóle nie

powstało zagadnienie roszczeń związanych z zabudową gruntu przez posiadacza

samoistnego).

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący zarzucili

naruszenie art. 233 w związku z art. 316 k.p.c., art. 127 k.p.c. w związku z art. 65

k.c., art. 232 w związku z art. 6 k.c., art. 278 k.p.c., również w związku z art. 382

i art. 391 k.p.c., art. 358, art. 386 § 4 k.p.c.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa

ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu, mimo że cześć podniesionych w niej

zarzutów, tak naruszenia prawa procesowego jak i materialnego, jest uzasadniona.

O oddaleniu skargi zdecydowały nieskuteczne, nietrafne, zarzuty błędnej wykładni

art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów

na własność Państwa (Dz. U. nr 15, poz. 82 ze zm.), a także nietrafny zarzut

naruszenia art. 278 k.p.c. Czyniąc zarzut naruszenia art. 278 k.p.c., skarżący

dowodzili, że sąd posłużył się opinią biegłego leśnika jako samodzielnym źródłem

ustaleń faktycznych w zakresie wykorzystywania przez właściciela, przed wojną,

spornych nieruchomości dla zwiększenia dochodowości lasów, co nie wynikało

z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

Art. 278 k.p.c. dopuszcza przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego

wówczas, gdy sąd ma w sprawie do czynienia z wypadkiem wymagającym

wiadomości specjalnych. Biegły, w okolicznościach sprawy, wypowiedział się

o zdarzeniach z przeszłości, o sposobie gospodarowania przez właściciela w jego

dobrach i o funkcji zakładów, w postaci tartaku, stolarni i cegielni, jakie zakłady

te pełniły w gospodarstwie leśnym księcia S., wskazując przy tym, że zakłady te

były uwzględniane w planach urządzania gospodarstwa leśnego. Takiej wypowiedzi

biegłego i jej zakresu nie można zasadnie podważać, ani czynić skutecznie zarzutu

sądowi co do źródła ustaleń faktycznych. Biegły nie był powołany do dokonywania

ocen prawnych i ich nie dokonywał, natomiast jego fachowa wiedza, również

historyczna, mogła być podstawą poczynienia ustaleń faktycznych. Te ustalenia

natomiast trafnie zostały przez Sąd odwoławczy odniesione do uregulowań dekretu,

po to, aby można było dokonać oceny czy tego rodzaju zakłady, z racji

wykonywanych przez nie czynności, mogły być potraktowane jako objęte

działaniem dekretu.

Nie ma podstaw do podzielenia stanowiska skarżących, że przewidziane

w przepisach dekretu z 12 grudnia 1944 r. związanie wymienionych

zakładów z gospodarstwem leśnym, dla objęcia ich działaniem dekretu, należy

rozumieć niejako jednokierunkowo, to jest, że zakłady takie podlegały przejęciu

o ile służyły do prowadzenia gospodarstwa leśnego. Jeżeli natomiast

8

gospodarstwo leśne służyło ich prowadzeniu, wówczas nie podlegały one

przejęciu, co powinno mieć zastosowanie w odniesieniu do tartaku, stolarni

i cegielni „R.”. Takie jednokierunkowe rozumienie, niewątpliwych przecież,

powiązań funkcjonalnych i gospodarczych pomiędzy wszelkimi nieruchomościami

(art. 1 ust.1 i ust. 2 pkt a-c dekretu) oraz zabudowaniami, urządzeniami

technicznymi itp. (art. 1 ust. 2 d) dekretu), nie daje się wyprowadzić ze stanu

prawnego, jaki istniał w chwili wejścia w życie dekretu. Nie można przyjąć,

że twórcy dekretu nie korzystali z pojęć prawnych funkcjonujących w przepisach

prawnych wówczas obowiązujących, a nadto, że stworzyli uregulowanie, którego

celem było zawężenie zakresu przejmowanych na rzecz Skarbu Państwa

majątków. Sąd Najwyższy nie zamierza dokonywać rozszerzającej wykładni

przepisów dekretu, niemniej jednak wola ustawodawcy, nawet jeżeli był to

ustawodawca obcy ideologicznie, nie może być pominięta zważywszy na

pozostawanie w mocy skutków wywołanych działaniem dekretu (por. art. 6 ustawy

z dnia 28 lipca 1990 r. - o zmianie ustawy Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 55, poz. 321).

Brak na gruncie wykładni językowej pełnej jasności co do zakresu art. 1 ust. 2

dekretu, nakazywał uwzględnienie wyników wykładni systemowej. Korzystając

z porządku prawnego obowiązującego w chwili wejścia w życie dekretu, w ślad za

Sądem Okręgowym, odwołać się należy do uregulowań zawartych w przepisach

dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 września 1936 r. - o państwowym

gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 75, poz. 533 ze zm.). Przedwojenny

ustawodawca nie uregulował kompleksowo, z oczywistych względów, zasad

prowadzenia prywatnego gospodarstwa leśnego, uregulował jednak gospodarkę

w państwowym gospodarstwie leśnym. Ponieważ nie ma żadnych podstaw dla

przyjęcia, że w zakresie przedmiotowym oba gospodarstwa wykazywały jakieś

istotne różnice, przepisy dotyczące gospodarstwa leśnego państwowego stanowią

wskazówkę dla oznaczeniu przede wszystkim zakresu pojęcia gospodarstwa

leśnego. I tak, w art. 2 ust. 1 tego dekretu wskazano, że państwowe gospodarstwo

leśne obejmuje lasy i grunty leśne wraz ze związanymi z nimi gospodarczo

gruntami nieleśnymi oraz innymi nieruchomościami i ruchomościami służącymi

do prowadzenia tego gospodarstwa, po czym, dalej, w nawiasie,

ustawodawca wymienił jako służące do prowadzenia tego gospodarstwa: zakłady

9

przemysłowe, urządzenia techniczne, transportowe, komunikacyjne itp. Z kolei

w art. 14 powołanego dekretu, w części zatytułowanej „Zasady prowadzenia

państwowego gospodarstwa leśnego” wskazano, że państwowe gospodarstwo

leśne może prowadzić przemysłowy przerób drewna i innych surowców własnych

w rozmiarach, jakie będą potrzebne dla zapewnienia rentowności

gospodarstwa leśnego. W świetle przepisów tego rozporządzenia gospodarstwo

leśne to nie tylko las rozumiany jako grunt z drzewostanem oraz grunt

leśny i inne składniki wymienione w przepisie, ale powiązana funkcjonalnie,

organizacyjnie i gospodarczo w organizm nazwany gospodarstwem całość, wraz

z zakładami, które służą prowadzeniu tej całości, w sposób zapewniający jej

rentowność. Dla takiego właśnie organizmu rozporządzenie przewidziało „Zasady

prowadzenia państwowego gospodarstwa leśnego”. Powoływane przez skarżących

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. -

o ochronie lasów, niestanowiących własności Państwa (Dz. U. z 1932 r., Nr 111,

poz. 932 ze zm.), posługując się pojęciem gospodarstwa leśnego nie zawierało

jednak definicji takiego gospodarstwa, a dotycząc lasów i gruntów leśnych, mogłoby

sugerować, że w wypadku własności prywatnej gospodarstwo leśne ogranicza się

tylko do lasów i gruntów leśnych. Z takiego zakresu regulacji nie można jednak

wyciągać wniosku, że prywatne gospodarstwo leśne obejmowało tylko las i grunty

leśne. Przedwojenny ustawodawca nie miał podstaw prawnych dla nakazania

właścicielowi lasu stania się właścicielem tartaku czy też innego zakładu

przetwarzającego płody leśne, ale nakazując mu, w przepisach powołanego

rozporządzenia, tworzenie planów urządzenia gospodarstwa leśnego czyli

zmuszając właściciela do zaplanowania m.in. ilości pozyskanego drewna

i pozostałych pożytków wymuszał tym samym zaplanowanie nie tylko ich zbytu

ale i przetworzenia. Zbyt i przetworzenie prowadziły do pozyskania środków

pieniężnych przeznaczanych niewątpliwie również dla pokrycia kosztów gospodarki

leśnej; ta nie odbywała się przecież bez kosztów. Jeżeli więc właściciel lasu był

właścicielem tartaku, tartak stawał się przynależnością gospodarstwa leśnego, przy

jego bowiem pomocy było prowadzone gospodarstwo leśne; związanie

funkcjonalne, gospodarcze i ekonomiczne jest tu dwukierunkowe. Trafnie więc

Sąd Okręgowy dostrzegł, że nie było podstawy dla czynienia rozróżnienia między

10

gospodarstwem leśnym państwowym a prywatnym w zakresie sposobu

gospodarowania i więzi istniejących pomiędzy tworzącymi to gospodarstwo

składnikami majątkowymi.

Zwrócić należy uwagę, że wynikający z dekretu PKWN z 12 grudnia 1944 r.

zakres przejęcia pokrywa się z przepisami powoływanego przez skarżących

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o ochronie

lasów, niestanowiących własności Państwa, tylko w art. 1 ust. 1 dekretu; i tu i tu jest

bowiem mowa o lasach i gruntach leśnych. Szerszy zakres dekretu jest

niewątpliwy, wyraźnie wynika już z uregulowania ujętego w art. 1 ust. 2 pkt a-c,

przy czym pkt d) wyraziście wskazuje się na objęcie jego działaniem również

zakładów (verba legis: nieruchomości z zabudowaniami oraz urządzenia

techniczne, transportowe, komunikacyjne itp.) służących prowadzeniu

gospodarstwa leśnego, niezależnie od położenia tych zakładów (a więc położonych

również poza nieruchomościami z art. 1 ust. 1 jak i poza nieruchomościami z art. 1

ust. 2 pkt a-c). Przepisy rozporządzenia nie regulowały, z przedstawionych wyżej

przyczyn, żadnych zagadnień związanych z zakładami służącymi do prowadzenia

gospodarstwa leśnego, zatem w tych przepisach nie można było poszukiwać pełnej

odpowiedzi na pytanie o jakie zakłady chodziło. Przepisy tego rozporządzenia

nie były więc wystarczające dla dokonywania wykładni systemowej, stąd potrzeba

wykorzystania przepisów dekretu z 30 września 1936 r. Odczytanie przeto zakresu

pkt d) art. 1 ust. 2 dekretu PKWN przy zastosowaniu wykładni językowej,

systemowej i celowościowej prowadzi do wniosku, że dekretem objęto

również zakłady przetwarzające, w stopniu podstawowym, surowiec

pochodzący z lasu. Można dodać, że i ten surowiec, przetworzony lub jeszcze

nie przetworzony, również przeszedł na własność Skarbu Państwa, co wynikało

z pkt e) art. 1 ust. 2 dekretu.

Nie można też pominąć, że Państwo Ludowe przejmując dekretem

z 12 grudnia 1944 r. w istocie gospodarstwa leśne - dla tych przejętych

gospodarstw leśnych (oraz dla gospodarstw leśnych już do Państwa należących)

stworzyło uregulowania prawne w postaci ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. –

o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 63, poz. 494 ze zm.). Przepis art.

1 ust. 1 tej ustawy wskazuje, że gospodarstwo leśne obejmuje również zakłady

11

przemysłu leśnego. Z kolei w art. 6 ust. 2 pkt b) jest mowa o przerobie, zbycie,

transporcie drewna i „użytków ubocznych” gospodarstwa leśnego, natomiast

w rozdziale 2, zatytułowanym ,,Zagospodarowanie państwowego gospodarstwa

leśnego”, w art. 10 wyraźnie wskazano, że z gospodarstwem leśnym są związane

gospodarczo tartaki, fabryki okien i sklejek, fabryki płyt pilśniowych, heblarnie,

skrzynkarnie, beczkarnie niezbędne dla pierwiastkowej mechanicznej obróbki

drewna, a dla celów racjonalnego użytkowania innych płodów leśnych będą

prowadzone w ramach państwowego gospodarstwa leśnego zakłady ekstrakcji

i destylacji karpiny, destylarnie żywicy, a także przemiału torfu. Uregulowanie takie

wskazuje, że w skład państwowych gospodarstw leśnych weszły te wszystkie

składniki jakie odjęto prywatnym właścicielom dekretem z 1944 r.

W świetle powyższego uzasadnione było, w okolicznościach sprawy,

przyjęcie, że na podstawie art. 1 ust. 2 pkt d) dekretu, na własność Skarbu Państwa

przeszły również te nieruchomości, na których znajdowały się należące do

poprzednika prawnego powodów tartak, stolarnia i cegielnia „R.”, jako zakład

funkcjonalnie i gospodarczo związany z lasem, służący do prowadzenia

gospodarstwa leśnego.

Powyższe powoduje, że skarżący nie dowiedli skutecznie, iż nieruchomości,

o które w sprawie chodziło, nie były objęte działaniem dekretu, a więc nie stały się

własnością Skarbu Państwa. Nieskuteczność tych twierdzeń prowadziła przeto do

oddalenia powództwa i czynią też one nieskuteczną skargę kasacyjną, mimo

że, jak na wstępie wskazano, część podniesionych w niej zarzutów jest

uzasadniona.

I tak, skarżący trafnie kwestionują pogląd Sądu Okręgowego,

że częściowemu uwzględnieniu powództwa sprzeciwiała się nadto, działająca na

korzyść pozwanego Zakładu Przemysłu Drzewnego „R.” w T., rękojmia wiary

publicznej ksiąg wieczystych. Uszło uwagi Sądu, że pozwany Zakład uzyskał

użytkowanie wieczyste i własność budynków na podstawie decyzji administracyjnej

wydanej na podstawie art. 200 u.g.n. Przepis ten odwołuje się do nabycia

przez państwowe osoby prawne użytkowania wieczystego i własności budynków

na podstawie art. 2 ustawy z dnia z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

12

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 179, poz. 464

ze zm.), a zatem do nabycia tych praw ex lege, z dniem 5 grudnia 1990 r. Wpis do

księgi wieczystej praw powstałych z mocy ustawy nie jest objęty ochroną z art. 5

u.k.w.h. Powołany przepis ochrony tej udziela tylko nabyciu prawa przez czynność

prawną, a zatem przez czynność zdziałaną w obrocie powszechnym. Ponadto,

co trafnie skarżący podnoszą, pozwany Zakład Przemysłu Drzewnego „R.” w T. nie

powoływał się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych. Pozwany w apelacji

jedynie wskazał, że to Skarb Państwa, reprezentowany przez Wojewodę, działając

w zaufaniu do prawidłowości wpisu swego prawa do księgi wieczystej, wydał

decyzję potwierdzającą uwłaszczenie pozwanego. Nie było podstaw do przypisania

tej wypowiedzi innego znaczenia niż jej jasne brzmienie i to znaczenia o skutkach,

jak wynikało z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, decydujących o treści

rozstrzygnięcia. Powołanie się przez nieuprawnionego na nabycie przez niego

prawa w warunkach działania art. 5 u.k.w.h. w procesie następuje w uwzględnieniu

stanowiska takiego podmiotu, a nie z urzędu. Skarżący również trafnie wskazują na

pozostałe usterki rozumowania Sądu związane z instytucją rękojmi wiary publicznej

ksiąg wieczystych, to jest pominięcie, że ochrona na tej podstawie przysługuje

tylko nabywcy działającemu w zaufaniu do treści księgi wieczystej, co oznacza

potrzebę istnienia zarówno dobrej wiary nabywcy jak i istnienia, w chwili

dokonywania czynności, księgi wieczystej z wpisem prawa. Biorąc jednak pod

uwagę, że pozwany Zakład nie nabył prawa na podstawie czynności prawnej, nie

ma potrzeby szerszego odnoszenia się do tych słusznych, co do zasady, ale

ostatecznie nie pływających na treść rozstrzygnięcia, zarzutów apelacji .

Dla uzgodnienia księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

w sytuacji, gdy podstawę wpisu stanowiła ostateczna decyzja administracyjna

niezbędne jest wzruszenie tej decyzji we właściwym postępowaniu

administracyjnym; sąd powszechny jest bowiem związany decyzją administracyjną.

Skarżący podnoszą, że Sąd Okręgowy, wyrażając ten pogląd, przeoczył,

że wniosek skarżących o zawieszenie postępowania w sprawie, do czasu

zakończenia postępowania administracyjnego, zmierzającego do wzruszenia

decyzji uwłaszczeniowych, został przez Sąd pierwszej instancji oddalony,

co uniemożliwiło im wykazanie w postępowaniu sądowym, iż podstawa wpisu

13

użytkowania wieczystego upadła. Również i powyższe nie miało ostatecznie

znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy; co prawda decyzje administracyjne

stanowiące podstawę wpisu użytkowania wieczystego nie zostały skutecznie

podważone to jednak prawidłowość przejęcia spornych nieruchomość przez Skarb

Państwa w trybie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. pozostała decydująca dla treści

rozstrzygnięcia.

Z przedstawionych przeto względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną.

Uwzględniając szczególny charakter sprawy, nie obciążono powodów

kosztami postępowania kasacyjnego (art. 102 k.p.c.).