II CSK 283/12

Sygn. akt II CSK 283/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 31 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa E. M.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej "S."

w Ś.

o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 31 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 stycznia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powódka E. M. w powództwie skierowanym przeciwko pozwanej Spółdzielni

Lokatorsko – Własnościowej „S.” w Ś. wnosiła o uchylenie uchwały Walnego

Zgromadzenia tej Spółdzielni z dnia 17 czerwca 2011 r. w sprawie zatwierdzenia

zmian statutu Spółdzielni w części obejmującej § 1 ust. 1, 2, 3 i 5 tej uchwały.

Sąd Okręgowy uchylił zaskarżoną uchwałę w części dotyczącej jej § 1 ust. 1,

oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Zasadnicze ustalenia faktyczne są

następujące.

Powódka jest członkiem pozwanej Spółdzielni od 1992 r. W budynku,

w którym mieszka, nie znajduje się lokal stanowiący własność Spółdzielni.

Spółdzielnia nie sprawuje także zarządu tą nieruchomością. Doszło

do prawomocnego uchylenia wcześniejszej uchwały Rady Nadzorczej Spółdzielni

(z dnia 10 sierpnia 2010 r.), w której wykreślono powódkę z rejestru członków z tej

racji, że nie wiązało ją ze Spółdzielnią żadne prawo majątkowe, a Spółdzielnia

nie zarządzała budynkiem, w którym mieszka powódka. Sądy meriti stwierdziły,

że nie istnieją podstawy prawne do wykreślenia powódki z rejestru członków

Spółdzielni, a w każdym razie Rada Spółdzielni w uchwale z dnia 10 sierpnia

2010 r. nie wskazała konkretnej, statutowej podstawy prawnej wykreślenia powódki

z rejestru członków.

W kwestionowanej w obecnym postępowaniu uchwale z dnia 17 czerwca

2011 r. dokonano zmian statutu Spółdzielni i przewidziano w § 1 ust. 1 możliwość

wykreślenia członka z rejestru, jeżeli nie złożył on rezygnacji z członkostwa, a nie

dysponuje własnością lokalu w nieruchomości, w której na podstawie art. 26 ustawy

z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r.,

nr 119, poz. 1116 ze zm.; cyt. dalej – „u.s.m.”) mają zastosowanie przepisy ustawy

o własności lokali i lokal nie znajduje się w nieruchomości objętej zarządem

Spółdzielni. W uchwale tej przyjęto także możliwość wykreślenia członka z rejestru

członków w razie naruszenia wymienionych w niej obowiązków (zobowiązań

pieniężnych).

3

Obecnie w Spółdzielni trwa proces wyodrębniania lokali mieszkalnych,

a Spółdzielnia liczy 6500 członków.

Sąd Okręgowy uznał zasadność roszczenia powódki jedynie w odniesieniu

do § 1 ust. 1 uchwały z dnia 17 czerwca 2011 r. i uchylił uchwałę w tym zakresie.

W tej części uchwały uzupełniono treść statutu, ponieważ w poprzedniej wersji

(przed zmianą) nie mógł być on podstawą wykreślenia powódki z rejestru członków.

Analizując treść art. 1 ust. 1, art. 4 u.s.m., Sąd Okręgowy stwierdził,

że istnieje kilka kategorii członków, tj. tacy członkowie, którzy są właścicielami

lokali i członkowie niemający tego prawa majątkowego. Członkostwo w Spółdzielni

Mieszkaniowej nie jest związane z określonym typem prawa majątkowego

łączącego członka ze Spółdzielnią i to także wówczas, gdy Spółdzielnia

nie zarządza nieruchomością, na której znajduje się lokal członka Spółdzielni.

Obok zaspokajania potrzeb mieszkaniowych członków Spółdzielnia ma także inne

cele ustawowe (prowadzenie działalności społecznej, oświatowo – kulturalnej

na rzecz swoich członków i ich środowiska). Z działalności tej korzystać mają

wszyscy członkowie Spółdzielni.

Członek spółdzielni, któremu nie przysługuje prawo do lokalu i nie mieszka

on w budynku, w którym spółdzielnia jest właścicielem chociaż jednego lokalu,

nadal zachowuje prawa i obowiązki członka spółdzielni (art. 4 ust. 5; art. 26 ust. 2

u.s.m.). Zadaniem statutu spółdzielni mieszkaniowej jest oczywiście rozwinięcie

i uszczegółowienie prawa i obowiązków ustawowych członków, ale nie może to

nastąpić w wyniku ograniczania przez statut praw tych członków, wynikających

z przepisów ustawy. Sąd Okręgowy wskazał też na nielojalne działania Spółdzielni

wobec własnych członków, polegające na zmianie postanowień statutowych

ze skutkiem dla członków po fakcie zawarcia z nimi umowy. Chodziło bowiem

o doraźną aktywność organów statutowych Spółdzielni „mające na celu stworzenie

podstawy prawnej do wykreślenia powódki lub innych członków ze swego grona”,

a aktywność taka – w ocenie Sądu – oznaczała dążenie do pokrzywdzenia

powódki jako członka Spółdzielni (art. 42 § 3 ustawy z dnia 16 czerwca 1982 r.

– Prawo spółdzielcze; Dz. U. z 2003 r., nr 188, poz. 1848 ze zm., cyt. dalej jako

„prawo spółdzielcze z 1982 r.”).

4

Apelacja Spółdzielni została oddalona jako nieuzasadniona. Sąd Apelacyjny

podzielił ustalenia faktyczne oraz oceny prawne Sądu pierwszej instancji. Przepis

art. 24 § 3 prawa spółdzielczego (w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia

3 czerwca 2005 r., Dz. U. nr 922, poz. 1024) umożliwia wykreślenie członka

z rejestru, jeżeli nie wykonują on obowiązków statutowych z przyczyn od niego

niezawinionych, a przyczyny te są określone w statucie. Niedopuszczalne jest

zatem przyjmowanie w kwestionowanej uchwale, że nieposiadanie przez członka

spółdzielczego prawa do lokalu w nieruchomości i niezarządzanej przez

Spółdzielnię (w której ustanowiono odrębną własność wszystkich lokali) stanowi

„niezawinioną przyczynę niewykonywania przez członków obowiązków

statutowych”. Niedysponowanie przez członka prawem do lokalu znajdującego się

w zasobach Spółdzielni albo w budynku zarządzanym przez Spółdzielnię,

nie oznacza braku jakiegokolwiek powiązania z interesami Spółdzielni.

Na powódce ciążą bowiem uprawnienia i przysługują jej obowiązki związane ze

stosunkiem członkowskim. Zgodnie z art. 26 ust. 1 u.s.m., jeżeli w określonym

budynku lub budynkach położonych w obrębie danej nieruchomości została

wyodrębniona własność wszystkich lokali, po wyodrębnieniu własności ostatniego

lokalu stosuje się przepisy ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali,

niezależnie od pozostawania przez właścicieli członkami spółdzielni. Stosowanie

przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych nie zostało uzależnione od

pozostawania lub niepozostawania w stosunku członkostwa przez osoby będące

właścicielami lub współwłaścicielami lokali w danej nieruchomości. Statut

spółdzielni nie może ograniczać praw członków spółdzielni wynikających z ustawy.

Pozwana Spółdzielnia w żaden sposób nie wykazała, na czym miałoby polegać

zachowanie się członka spółdzielni stanowiące niewykonanie obowiązków

statutowych. Nie ma takiego charakteru zdarzenie w postaci ustanowienia odrębnej

własności wszystkich lokali w budynku niezarządzanym przez spółdzielnię.

W konsekwencji przedstawiona przez Spółdzielnię interpretacja art. 24 § 3 prawa

spółdzielczego pozostaje w sprzeczności z przepisami u.s.m. i przepisami prawa

spółdzielczego.

W skardze kasacyjnej pozwanej spółdzielni podnoszono zarzuty naruszenia

prawa materialnego, tj. art. 15 § 2 i art. 24 § 3 prawa spółdzielczego z 1982 r. oraz

5

art. 26 ust. 1 u.s.m. Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zmianę wyroku Sądu

Okręgowego poprzez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti wynika, że powódka –

członek pozwanej spółdzielni od 1992 r. - zajmuje obecnie odrębny lokal znajdujący

się w budynku, w którym nie sprawuje zarządu pozwana Spółdzielnia.

Zaskarżoną przez powódkę uchwałą Walnego Zgromadzenia z dnia 17 czerwca

2011 r. dokonano zmiany § 19 statutu Spółdzielni w ten sposób, że umieszczono

w nim dodatkowe postanowienie tej treści, iż „posiadający własność lokalu

w nieruchomości, do zarządzenia której na podstawie art. 26 ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych mają zastosowanie przepisy ustawy o własności

lokali, jeżeli było to jedyne prawo do lokalu w nieruchomości zarządzanej przez

Spółdzielnię i nie złożył on rezygnacji z członkostwa”.

W skardze kasacyjnej Spółdzielnia broni stanowiska, że wspomniana zmiana

statutu Spółdzielni w postaci wprowadzenia do niego nowej przyczyny wykreślania

członkostwa z rejestru nie była nielegalna w rozumieniu art. 42 § 2 i § 3 prawa

spółdzielczego z 1982 r. Zmiana ta miała bowiem na celu stworzenie

odpowiednich podstaw do zweryfikowania stosunków członkowskich tych członków,

których ze spółdzielnią mieszkaniową - w wyniku uruchomienia procesu

przekształcenia lokatorskich i własnościowych praw do lokalu w odrębną własność

- nie łączą już żadne powiązania natury majątkowej. Ponadto zmianę tą podjęto

zgodnie z wolą większości członków spółdzielni.

Zgodnie z art. 24 § 3 prawa spółdzielczego z 1982 r., członek

niewykonujący obowiązków statutowych z przyczyn przez niego niezawinionych

może być wykreślony z rejestru członków spółdzielni, przy czym statut ma określić

przyczyny wykreślenia. Sądy meriti prawidłowo przyjęły, że de lege lata stosunek

członkostwa (korporacyjny) nie musi być powiązany z określonym prawem

majątkowym do lokalu przysługującym członowi wobec spółdzielni (obciążającym

zasoby spółdzielni) i stosunkami natury obligacyjnej (sprawowanie zarządu przez

6

spółdzielnię mieszkaniową, na której znajduje się odrębny lokal członka).

Oznacza to ochronę trwałości stosunku członkostwa z wyjątkami przewidzianymi

ex lege, m.in. w art. 24 § 3 prawa spółdzielczego z 1982 r., regulującym instytucję

wykreślenia członka z rejestru członków. Sądy meriti przekonywająco stwierdziły,

że sytuacja opisana na § 19 statutu zmodyfikowanym uchwałą z dnia 17 czerwca

2011 r.) nie może być na pewno uznana za stan niewykonania przez członka

obowiązków statutowych „z przyczyn przez niego niezawinionych” w rozumieniu

art. 24 § 3 prawa spółdzielczego z 1982 r. Chodzi tu bowiem o dość przypadkową

sytuację faktyczną, będącą konsekwencją procesu przekształcenia

dotychczasowych praw spółdzielczych do mieszkania w lokale objęte odrębną

własnością. U podstaw konstruowania w uchwale takiej właśnie

przyczyny wykreślenia członka leży - jak już wspomniano - wadliwie założenie

o niemożliwości istnienia niejako autonomicznego stosunku członkostwa

niepowiązanego z majątkowym prawem do lokalu w zasobach spółdzielni.

Świadczy o tym zaliczenie do przyczyn wykreślenia także faktu „niezłożenia

rezygnacji z członkostwa” przez członka spółdzielni. Wbrew zatem sugestii strony

skarżącej, określona w zaskarżonej uchwale przyczyna wykreślenia z rejestru

członków nie stanowi jednak „obiektywnej, niezawinionej przez członka” przyczyny

wykreślenia w rozumieniu art. 24 § 3 prawa spółdzielczego.

Przepis art. 42 § 2 prawa spółdzielczego z 1982 r. pozwala zaskarżyć każdą

uchwałę walnego zgromadzenia sprzeczną z prawem, także uchwałę zawierająca

zmianę statutu dotyczącą instytucji wykreślenia. Argument „woli większości”

głosujących członków spółdzielnie nie może mieć w tej sytuacji żadnego znaczenia.

W konsekwencji nie można podnosić zarzutów naruszenia art. 24 § 3 i art.

15 § 2 prawa spółdzielczego z 1982 r. przy argumentacji tego naruszenia przyjętej

w skardze kasacyjnej.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 u.s.m., jeżeli w określonym budynku lub budynkach

położonych w obrębie danej nieruchomości została wyodrębniona własność

wszystkich lokali, o wyodrębnieniu własności ostatniego lokalu stosuje się przepisy

ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali, niezależnie od pozostawania

przez właścicieli członkami spółdzielni (Dz. U. z 2007 r., nr 125, poz. 873 ze zm.).

7

Strona skarżącą nietrafnie wywodzi, że ostatni fragment tego przepisu nie oznacza

bezwzględnego nakazu utrzymywania członkostwa osób, które w żaden sposób nie

są powiązani z interesami spółdzielni, a jedynie daje taką możliwość, gdyby statut

nie zawierał innej regulacji. Analizując obowiązujący stan prawny, Sądy meriti

trafnie przyjęły, że przepis ten jest potwierdzeniem tego, iż stosunek członkostwa

w spółdzielni mieszkaniowej może istnieć właśnie niezależnie od przysługiwania

członkowi majątkowych praw do lokalu znajdującego się w zasobach spółdzielni

mieszkaniowej. Oznacza to bezzasadność zarzutu naruszenia art. 26 ust. 1 u.s.m.

Niewielkie znaczenie interpretacyjne ma regulacja prawna zawarta w art.

39 projektu ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (Druk Sejmowy nr 3994/VI).

Obecnie bowiem (IV kwartał 2012 r.) zgłoszono kilka b. różnych koncepcyjnie

projektów ustaw dotyczących spółdzielni mieszkaniowych, toteż trudno

o zdecydowane twierdzenie odnośnie do przyszłych rozwiązań prawnych

w zakresie stosunku członkostwa osób znajdujących się w sytuacji opisanej w § 1

ust. 1 kwestionowanej uchwały (por. np. projekt ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych z dnia 27 września 2012 r., Druk Sejmowy nr 819/VII

z uzasadnieniem; w art. 37 ust. 3 projektu powtórzono końcowy fragment

wspomnianego art. 26 ust. 2 u.s.m.).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).