II PK 180/11

Sygn. akt II PK 180/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Krzysztof Staryk

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z powództwa L. B. i M. P.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń /…/

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 lutego 2013 r.,

skarg kasacyjnych powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 grudnia 2010 r.,

oddala skargi kasacyjne.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 26 maja 2008 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych /…/ zasądził od strony pozwanej /…/ na rzecz powodów: M. P. kwotę

2

1.470.000 zł. i L. B. kwotę 630.000 zł. tytułem odpraw wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia 2 lutego 2004 r. do dnia zapłaty; oddalił powództwo w

pozostałej części (co do zasądzenia odsetek od dnia 30 stycznia 2004 r.) oraz

orzekł o kosztach procesu i rygorze natychmiastowej wykonalności.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 27 czerwca 2002 r. powodowie zawarli z

pozwaną umowy o pracę na czas nieokreślony od dnia 1 lipca 2002 r., z

zastrzeżeniem, że będą one obowiązywać „nie krócej, niż do dnia 30 czerwca

2007 r.”. Stosownie do postanowień zamieszczonych w punkcie 9.5 umów o pracę,

w przypadku rozwiązania umowy przez pracodawcę „przed upływem 30 czerwca

2007 r.” z powodu odwołania pracownika ze stanowiska, pracownikowi

przysługiwała odprawa pieniężna w wysokości iloczynu miesięcy pozostałych do

dnia 30 czerwca 2007 r. i przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia oraz premii

liczonych za ostatnie 12 miesięcy. Odprawa miała być wypłacona w terminie 30 dni

od dnia rozwiązania umowy o pracę. W punkcie 9.6. umów o pracę wymieniono

okoliczności pozbawiające powodów prawa do odprawy. Jednocześnie strony

zawarły umowy o zakazie konkurencji. Pismem z dnia 16 września 2003 r. pozwana

wypowiedziała powodom umowy o pracę.

Przed Sądem Rejonowym w T. toczyło się postępowanie w sprawie z

powództwa M. P. i L. B. o odszkodowanie z tytułu bezzasadnego wypowiedzenia

umowy o pracę (sygnatura akt IV P …/03). Powództwo to zostało prawomocnie

oddalone (Sąd drugiej instancji oddalił apelację powodów, a skarga kasacyjna

powodów od tego orzeczenia została oddalona przez Sąd Najwyższy). Średnie

wynagrodzenie powoda M. P. wynosiło 35.000 zł, a L. B. 15.000 zł. Wysokość

odpraw liczonych od takich wynagrodzeń wynosi odpowiednio 1.470.000 zł i

630.000 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że prawomocne oddalenie powództwa o

odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę „nie jest

prejudykatem w niniejszym postępowaniu”. Naruszenia obowiązków pracowniczych

będące podstawą rozwiązania umów o pracę z powodami nie wyczerpywały

przesłanek pozbawiających powodów prawa do odpraw wymienionych w punkcie

9.6. umów o pracę.

3

Wyrokiem z dnia 29 października 2008 r., III APa …/08, Sąd Apelacyjny

oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu pierwszej instancji oraz zasądził od niej

na rzecz każdego z powodów kwoty po 4.500 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego za drugą instancję.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/09 (OSNP 2011

nr 17-18, poz. 225) - uwzględniając skargę kasacyjną strony pozwanej - uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16

grudnia 2010 r., III APa …/10, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób,

że oddalił powództwo oraz zasądził od każdego z powodów na rzecz strony

pozwanej określone kwoty tytułem zwrotu kosztów procesu. Ponadto w wyroku tym

Sąd Apelacyjny, uwzględniając wniosek strony apelującej o orzeczenie zwrotu

spełnionych świadczeń, nakazał powodowi M. P. zwrócić pozwanej kwotę

1.470.000 zł brutto oraz powodowi L. B. zwrócić pozwanej kwotę 630.000 zł brutto

w obu przypadkach z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lutego 2004 r. do dnia

zapłaty. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny w pierwszym rzędzie wskazał, że

w pełni podziela wyjaśnienia interpretacyjne zawarte w wyroku Sądu Najwyższego

II PK 249/09. Tak więc na podstawie art. 365 k.p.c. Sąd Apelacyjny przyjął, że jest

związany ustaleniami i oceną prawną zawartą – w sprawie prawomocnie między

stronami zakończonej – w wyroku Sądu Rejonowego w T. z dnia 27 maja 2005 r.,

sygn. akt IV P …/03. Ustalone prawomocnie między stronami przyczyny zgodnego

z prawem i zasadnego wypowiedzenia powodom umów o pracę muszą być przyjęte

w sprawie niniejszej i ocenione w świetle obowiązujących strony postanowień

umowy o pracę, określających przesłanki pozbawienia prawa do odprawy.

Zgodnie z postanowieniami umów o pracę powodów prawo do otrzymania

odprawy pieniężnej nie przysługuje między innymi, gdy pracownik został odwołany

z pełnionej funkcji z powodu: rażącego naruszenia prawa przez pracownika (pkt

9.6.1.); istotnego naruszenia przez pracownika Statutu Spółki oraz niewykonania

uchwały Walnego Zgromadzenia lub Rady Nadzorczej (pkt 9.6.2.); rażącego

niedbalstwa pracownika w świadczeniu pracy powodującego poniesienie szkody

przez pracodawcę (pkt 9.6.3.).

4

Sąd Apelacyjny uznał, że zachodzą powyższe trzy przesłanki warunkujące

odmowę wypłaty powodom odprawy.

Rażące naruszenie prawa przez pracownika, o którym mowa w pkt 9.6.1.

umów o pracę, odnosi się do przepisów prawa pracy i obowiązków pracowniczych

wynikających z umowy o pracę. Powodowie podlegali powszechnie

obowiązującemu reżimowi prawa pracy, a nie pragmatykom służbowym.

Pozbawienie pracownika prawa do świadczenia związanego z pracą (odprawy) w

przypadkach rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych jest „klasyczną

sankcją prawa pracy” i nie pozostaje w sprzeczności z żadną zasadą współżycia

społecznego. Nie jest bowiem na nią narażony pracownik należycie wykonujący

swoje obowiązki pracownicze, a w każdym razie nienaruszający ich w sposób

rażący. Uwzględniając wyjaśnienia interpretacyjne wynikające z wyroku Sądu

Najwyższego II PK 249/09, Sąd Apelacyjny ustalił, że powodowie byli zobowiązani

stosować się do zasad dyscypliny pracy, w tym do podpisywania list obecności i

ewidencjonowania czasu pracy, czego nie uczynili. Pozwana kilkakrotnie wzywała

powodów do podporządkowania się poleceniu podpisywania list obecności.

Powodowie celowo i uporczywie uchylali się od tego obowiązku. Ponadto

powodowie podejmowali działania – pomimo obowiązującej ich umowy o zakazie

konkurencji - na rzecz przedsiębiorstwa konkurencyjnego spółki /…/; przedstawiali

także na spotkaniach, w których uczestniczyli jej przedstawiciele założenia projektu

autorskiego „optymalizacji finansów osobistych”. W ocenie Sądu Apelacyjnego

wskazane okoliczności świadczą o rażącym naruszeniu obowiązków

pracowniczych przez powodów (art. 100 § 1 oraz art. 100 § 2 pkt 1 k.p.) wskutek

odmowy wykonywania poleceń przełożonych dotyczących pracy oraz

nieprzestrzegania obowiązujących w miejscu pracy zasad dotyczących ładu i

porządku pracy określonych w informacji zarządu Spółki. Powodowie naruszyli

także obowiązek dbania o dobro zakładu pracy, chronienia jego mienia oraz

zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić

pracodawcę na szkodę, w szczególności przez podjęcie działalności

konkurencyjnej w postaci organizowania, bez zgody i wiedzy zarządu Spółki,

spotkań rekrutacyjnych na rzecz innego podmiotu (art. 100 § 2 pkt 4 k.p.). Sąd

Apelacyjny na podstawie powyższych ustaleń uznał, że występuje przesłanka

5

wyłączająca prawo przyznania powodom odprawy określona w pkt 9.6.1. umów o

pracę z dnia 27 czerwca 2002 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego została również spełniona druga przesłanka

wyłączająca prawo do odprawy, o której mowa w pkt 9.6.2. umów o pracę

powodów. Powodowie nie wykonali bowiem zobowiązania wynikającego z uchwały

Rady Nadzorczej z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie rozpatrzenia i oceny raportu

zarządu spółki z realizacji przez powodów powierzonych im obowiązków

służbowych, przez złożenie raportu nie zawierającego informacji, do których

przedłożenia zostali zobowiązani pismem zarządu Spółki z dnia 3 stycznia 2003 r.

Sąd Apelacyjny ustalił, że została również spełniona przesłanka wyłączająca

prawo do odprawy, o której mowa w pkt 9.6.3 umów o pracę. Sąd Apelacyjny

ustalił, że w sprawie IV P …/03 Sąd Rejonowy w T. przyjął jako rzeczywistą i

konkretną podstawę wypowiedzenia powodom umowy o pracę z dnia 27 czerwca

2002 r. – rażące niedbalstwo w świadczeniu pracy powodujące poniesienie szkody

przez spółkę polegające na nie doprowadzeniu do osiągnięcia maksymalnych

wyników sprzedaży przez spółkę i grupę P. oraz niewystarczającym nadzorem nad

sprzedażą osiąganą przez te spółki i rentownością ich sieci agencyjnej. Powodowie

wykazali się rażącym niedbalstwem w świadczeniu pracy przez niewystarczający

nadzór nad sprzedażą, spadkiem sprzedaży i wzrostem agentów nieaktywnych.

Powodowie jako dyrektorzy do spraw sprzedaży i spraw rozwoju sieci byli

zobowiązani w ramach swoich obowiązków pracowniczych do podjęcia działań,

które zmierzałyby do osiągnięcia przez Spółkę jak najlepszych wyników sprzedaży i

rozwinięcia sieci agentów; działań takich nie podjęli o czym świadczą niskie wyniki

sprzedaży i sieci agentów za lata 2001 – 2002. Pozycja powodów w zakładzie

pracy, uzyskiwane wynagrodzenie, zakres obowiązków świadczą o tym, że w

sposób szczególny powinni oni wywiązać się ze swoich obowiązków

pracowniczych, czego nie uczynili.

Rozpoznając wniosek strony pozwanej o zwrot zapłaconego i

wyegzekwowanego świadczenia, Sąd Apelacyjny ustalił, że wniosek ten zasadnie

obejmuje kwoty zapłacone powodom przez pozwaną: w stosunku do M. P.

1.470.000 zł, w stosunku do L. B. 630.000 zł – w obydwu wypadkach z odsetkami

od tych kwot od dnia 2 lutego 2004 r. do dnia zapłaty. Kwoty te strona pozwana

6

zapłaciła powodom: M. P.: kwotę 2.042.539,59 zł przelewem z dnia 7 stycznia 2009

r. na rachunek bankowy powoda, kwotę 35.000 zł wyegzekwowaną od pozwanej na

rzecz powoda przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym /…/; L.B.:

kwotę 875.374,11 zł przelewem z dnia 7 stycznia 2009 r. na rachunek bankowy

powoda, kwotę 15.000 zł wyegzekwowaną od pozwanej na rzecz powoda przez

Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym /…/. Strona pozwana przedstawiła

dowody na okoliczność spełnienia należności zasądzonych wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 26 maja 2008 r. (kopia listy płac, polecenia przelewów,

zawiadomienia do Urzędu Skarbowego o kwocie wypłaconych zaległych

wynagrodzeń, zarządzenia Komornika Sądowego o dokonanych wypłatach w

sprawach Km /…/). Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z przesłuchania powodów na

okoliczności związane z zużyciem przez nich należności pieniężnych otrzymanych

w wyniku spełnienia świadczenia. W ocenie Sądu, zeznania M. P. w zakresie, w

jakim twierdzi, że będąc zaangażowany w działalność wielu spółek wykonywał te

czynności charytatywnie nie są wiarygodne, gdyż są wzajemnie sprzeczne. Sąd

oddalił wnioski dowodowe powodów o przesłuchanie świadków wymienionych w

pismach procesowych z 15 listopada 2010 r. i 1 grudnia 2010 r., ponieważ uznał, że

świadkowie zostali powołani na okoliczność wydatkowania przez powodów kwot

pobranych odpraw „na cele niestandardowe”. Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu

powodów, że zużyli korzyści uzyskane z tytułu wypłaty odpraw i że obecnie nie są z

tego tytułu wzbogaceni. W ocenie Sądu Apelacyjnego, istnieją podstawy

domagania się przez stronę pozwaną zwrotu kwot zasądzonych uprzednio

prawomocnym wyrokiem. Według Sądu drugiej instancji, pomimo wykonania przez

stronę pozwaną prawomocnego wyroku z dnia 29 października 2008 r., powodowie

– reprezentowani przez profesjonalną kancelarię prawną – mieli świadomość

możliwości wzruszenia tego orzeczenia w postępowaniu kasacyjnym, co

rzeczywiście nastąpiło. Sprawa była sporna od samego początku i dotyczyła

znacznych sum pieniężnych. Było więc wysoce prawdopodobne, że pozwana

wniesie skargę kasacyjną od prawomocnego orzeczenia. Powodów nie chroni

„dobra wiara” zużycia otrzymanych przedmiotowych świadczeń pieniężnych,

powinni liczyć się z obowiązkiem zwrotu spełnionych i wyegzekwowanych

świadczeń, w szczególności powinni powstrzymać się od dokonywania

7

ponadstandardowych wydatków. Sąd Apelacyjny ustalił, że powodowie otrzymując

kwoty zasądzone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 26 maja 2008 r.,

utrzymanego w mocy przez Sąd drugiej instancji, nie pozostawali bez środków

pieniężnych, które mogliby przeznaczyć na zaspokojenie bieżących potrzeb. Powód

L. B. wykonywał pracę na podstawie umowy o pracę do sierpnia 2010 r., a obecnie

wykonuje zlecenie; jest współwłaścicielem kilku nieruchomości, posiada jednostki

funduszy inwestycyjnych wyceniane na około 400.000 zł. Powód M. P. jest

zatrudniony i jest udziałowcem kilku spółek; posiada ponadto majątek w

nieruchomościach, jednostkach funduszy powierniczych około 250 – 300 tysięcy

złotych. Powodowie twierdzili, że do dnia 6 listopada 2010 r. zużyli w całości kwoty

pobranych odpraw w taki sposób, że aktualnie nie są już z tego tytułu wzbogaceni

(między innymi na zagraniczne wyjazdy urlopowe, darowizny na rzecz bliskich oraz

Kościoła). Jednak tak szybkiego rozdysponowania znacznych środków pieniężnych

otrzymanych od strony pozwanej na wydatki luksusowe, ponadstandardowe – w

ocenie Sądu Apelacyjnego – nie można określić mianem wydatków „pierwszej

potrzeby”. Nie można zatem przyjąć, że kwoty te zostały wydatkowane w taki

sposób, że powodowie nie są już wzbogaceni. Przedmiotowe środki zostały –

zdaniem Sądu – jedynie rozdysponowane w różnych kierunkach po to, aby

stworzyć wrażenie, że powodowie nie są już wzbogaceni. W świetle tych

okoliczności wystąpiły więc - wynikające z art. 409 k.c. - przesłanki ku temu, aby

powodowie zostali zobowiązani do zwrotu na rzecz pozwanej świadczeń

uzyskanych na podstawie uchylonego już wyroku sądowego, pomimo ich

rozdysponowania.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r. powodowie

zaskarżyli skargami kasacyjnymi. Obie skargi, sporządzone w formie jednego

pisma procesowego, zawierają te same wymagane składniki (art. 3984

§ 1 k.p.c.), w

szczególności – takie same podstawy i ich uzasadnienie.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzucono naruszenie:

1) art. 65 § 2 k.c. w związku z 300 k.p. „poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie i w konsekwencji błędną wykładnię art. 9.6.1, 9.6.2 i 9.6.3. umów o

pracę powodów w myśl której, naruszenia przez powodów obowiązków

8

pracowniczych mogły być kwalifikowane jako rażące bądź rażące niedbalstwo lub

też jako niewykonanie uchwały Rady Nadzorczej”;

2) art. 409 k.c. przez jego błędną wykładnię wskutek przyjęcia, że

powodowie powinni w dalszym ciągu liczyć się z obowiązkiem zwrotu odpraw

przyznanych im prawomocnym wyrokiem Sądu drugiej instancji;

3) art. 406 k.c. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji pominięcie, że

w efekcie zbycia uzyskanych części korzyści (odpraw) i uzyskania w zamian innych

przedmiotów obowiązek ich zwrotu został zastąpiony obowiązkiem wydania tego,

co w zamian tych korzyści powodowie otrzymali - wydania przedmiotów nabytych

za środki pochodzące z otrzymanych odpraw;

4) art. 407 k.c. przez jego niezastosowanie i pominięcie, że wobec

rozporządzenia środkami pochodzącymi z otrzymanych odpraw na rzecz osób

trzecich obowiązek zwrotu tych środków przeszedł na te osoby;

5) art. 481 § 1 w związku z art. 455 k.c., przez zasądzenie odsetek za

opóźnienie również za okres, w którym roszczenie o zwrot świadczenia uznanego

za nienależne, nie było jeszcze wymagalne.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.) zarzucono naruszenie:

a) art. 39820

k.p.c. „poprzez nie zastosowanie wykładni prawa dokonanej

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 marca 2010 r., sygn. akt II PK 249/09 i

niezbadanie ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego w T., a przyjęcie związania

nimi w niniejszej sprawie z punktu widzenia prawa do odpraw. W szczególności zaś

na oparciu rozstrzygnięcia na twierdzeniach strony pozwanej zawartych w

odpowiedzi na pozew w sprawie II PK 249/09, nie zaś o ustalenia faktyczne Sądu

Rejonowego w tej sprawie oraz zaniechanie dokonania oceny, czy powyższe

ustalenia faktyczne mogą być kwalifikowane jako rażące naruszenie obowiązków

pracowniczych. Pominięcie wyrażonego w wyroku Sądu Rejonowego w T., a także

w wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 16 lutego 2006 r. (sygn. akt IX Pa …/05)

oraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2006 r. (sygn. akt I PK 221/06)

jednoznacznego stanowiska, że powodowie zobowiązani byli spełnić wymogi

określone w uchwale Rady Nadzorczej /…/ z dnia 16 grudnia 2002 r. jedynie na

9

skutek wydania im takiego polecenia przez Zarząd Pozwanej i nie spełniając ich nie

wykonali polecenia pracodawcy”;

b) art. 365 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez przyjęcie ustaleń

odmiennych od okoliczności faktycznych będących podstawą rozstrzygnięcia Sądu

Rejonowego w T. z dnia 27 maja 2005 r. (sygn. akt IV P …/03), w szczególności

zaś poprzez przyjęcie za ustalone, że: - powodowie wyrządzili szkodę pozwanej

/…/ polegającą na nie doprowadzeniu do osiągnięcia maksymalnych wyników

sprzedaży przez Spółkę i grupę P.; - powodowie prowadzili spotkania rekrutacyjne

na rzecz spółki F.; - niewykonanie przez powodów w całości polecenia zarządu

spółki/…/ wyrażonego w piśmie z dnia 3 stycznia 2003 r. było niewykonaniem

uchwały Rady Nadzorczej spółki;

c) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 382 k.p.c. przez: -

niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku, na podstawie jakich dowodów Sąd

Apelacyjny dokonał ustaleń sprzecznych lub wykraczających poza wiążące go

ustalenia Sądu Rejonowego w T., a także dokonanie kwalifikacji prawnej zachowań

powodów bez uwzględnienia całokształtu materiału zgromadzonego przez Sąd

Okręgowy w G.; - nierozważanie i nie wskazanie w uzasadnieniu wyroku czy i w

oparciu o jakie kryteria Sąd Apelacyjny przyjął, iż przypisane powodom naruszenia

obowiązków pracowniczych powinno być kwalifikowane jako rażące; -brak

wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, dlaczego Sąd Apelacyjny

zasądził od powodów odsetki za cały okres od 2 lutego 2004 r. do dnia zapłaty;

d) art. 217 § 2 i 227 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez oddalenie

zgłoszonych przez stronę powodową wniosków dowodowych na okoliczność

sposobu wydania przez nich otrzymanych odpraw w oparciu o podstawę prawną

nieznaną przepisom postępowania cywilnego i niewystępującą w przepisach prawa

materialnego tj., iż zostały one wydane na cele niestandardowe.

Skarżący wnieśli o: I. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie

apelacji Pozwanej Spółki /…/ w całości ewentualnie o: II. uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu sądowi do

ponownego rozpoznania, III. zasądzenie od pozwanej kosztów postępowania na

rzecz skarżących według norm prawem przepisanych.

10

Przy rozpoznawaniu skarg kasacyjnych wyłoniły się wątpliwości związane z

istotnym zagadnieniem dotyczącym wykładni i odpowiedniego stosowania art. 415

w związku z art. 39815

§ 1 in fine k.p.c. przy ponownym rozpoznaniu sprawy po

uchyleniu wyroku sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym (dotyczące

także wykładni art. 338 § 1, art. 39816

i art. 39819

k.p.c.) i w związku z tym Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r. na podstawie art. 39817

§ 1

k.p.c. odroczył wydanie wyroku i przekazał do rozstrzygnięcia powiększonemu

składowi Sądu Najwyższego następujące zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości: „czy w sprawie z zakresu prawa pracy, orzeczenie o zwrocie

spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego w orzeczeniu

kończącym postępowanie w sprawie po jej przekazaniu do ponownego

rozpoznania wskutek uwzględnienia skargi kasacyjnej, następuje wyłącznie na

podstawie art. 39815

§ 1 zdanie ostatnie k.p.c. w związku z odpowiednio

stosowanym art. 415 zdanie pierwsze k.p.c., czy też mają zastosowanie również

przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405-414 k.c.)?”.

W uchwale siedmiu sędziów SN z dnia 11 lipca 2012 r., II PZP 1/12, Sąd

Najwyższy powyższe zagadnienie rozstrzygnął w ten sposób, że „Przepis art. 415

zdanie pierwsze w związku z art. 39815

§ 1 k.p.c. nie stanowi materialnoprawnej

podstawy roszczenia o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia”.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W każdej z podstaw skarg kasacyjnych przedstawione zostały osobne

zarzuty do wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r. w jego części

rozstrzygającej o zasadniczym przedmiocie sprawy (powództwie) oraz w części

rozstrzygającej – w trybie art. 415 w związku z art. 39815

§ 1 k.p.c. – wniosek strony

pozwanej o zwrot spełnionego i wyegzekwowanego świadczenia. Z zachowaniem

takiego wyodrębnionego porządku zakresu zaskarżonego wyroku i

odpowiadających mu podstaw skargi, zostały one rozpoznane. W pierwszej

kolejności Sąd Najwyższy rozpatrzył zarzuty procesowe (podstawy skarg z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), które na zakwestionowaniu ustaleń faktycznych stanowiących

11

podstawę zaskarżonego wyroku opierały argumentację zarzutu niewłaściwego

zastosowania art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.

Pierwszy z zarzutów procesowej podstawy skargi kasacyjnej dotyczy

naruszenia art. 39820

k.p.c. stanowiącego o związaniu wykładnią prawa dokonaną

w sprawie przez Sąd Najwyższy. Wbrew podniesionemu zarzutowi, Sąd Apelacyjny

rozpoznając ponownie sprawę dokładnie i ściśle ustalił wykładnię prawa, której Sąd

Najwyższy dokonał w wyroku z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/09 – czemu

wyraźnie dał wyraz w uzasadnieniu swego wyroku.

Wykładni prawa, o której mowa w art. 39820

k.p.c., w wyroku z dnia 8 marca

2010 r., II PK 249/09, dotyczą przedstawione w uzasadnieniu tego wyroku dwie

kwestie prawne. Pierwsza, z uwzględnieniem art. 65 § 2 k.c., dotyczyła określenia

znaczenia klauzuli „rażącego naruszenia prawa przez pracownika”, którą strony

wprowadziły do umów o pracę (pkt 9.6.1. umów), jako jednej z przyczyn

wyłączających prawo do odprawy pieniężnej. Ponieważ – w poprzednim wyroku –

Sąd Apelacyjny wadliwie przyjął, że nie chodzi tu o naruszenie przepisów i

obowiązków z zakresu prawa pracy, Sąd Najwyższy uznając taki pogląd za

wadliwy, w szerokim wywodzie, wyjaśnił, że przesłankami wyłączającymi prawo do

odpraw są okoliczności wiążące się z uchybieniami w zakresie świadczenia pracy

przez pracownika (naruszenie obowiązków pracowniczych). Skoro celem umowy o

pracę jest (między innymi) uregulowanie obowiązków pracownika to oczywiste jest,

że postanowienia umowy o pracę należy interpretować jako dotyczące tych właśnie

obowiązków, a nie obowiązków spoza treści stosunku pracy. Jeżeli więc, w punkcie

9.6.1. umów o pracę jest mowa o „rażącym naruszeniu prawa przez pracownika”, to

należy przez to rozumieć naruszenie prawa pracy, a nawet ściślej naruszenie przez

pracownika jego obowiązków wynikających ze stosunku pracy. Druga z kwestii

prawnych, których „wykładnię” zawiera wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca

2010 r., odnosi się do zauważenia – również w opozycji do stanowiska

poprzedniego wyroku Sądu Apelacyjnego – że moc wiążąca prawomocnego

orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.) zapadłego między tymi samymi stronami w nowej

sprawie o innym przedmiocie polega na zakazie dokonywania ustaleń i ocen

prawnych sprzecznych z osądzoną sprawą (art. 366 k.p.c.).

12

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, - o czym już wyżej

wspomniano -, że Sąd Apelacyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy dokładnie

zastosował się do tez („wykładni prawa”) wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca

2010 r., II PK 249/09. Sąd Apelacyjny – jak to określił – oparł się na tej wykładni nie

tylko dlatego, że jest nią związany z mocy art. 39820

k.p.c. – ale także dlatego, że –

w składzie rozpoznającym sprawę – w pełni ją podziela. Ze szczegółowego

wyjaśnienia podstaw zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny nie tylko nie

naruszył art. 39820

k.p.c.; ale należałoby raczej zauważyć iż zastosowana, za

Sądem Najwyższym, wykładnia prawa stanowi zasadnicze założenie

rozstrzygnięcia sprawy. W kwestii wykładni woli stron umów o pracę w zakresie

rażącego naruszenia prawa przez pracownika jako przyczyny wyłączającej prawo

do odprawy Sąd Apelacyjny przyjął, zgodnie ze stanowiskiem (wykładnią) Sądu

Najwyższego, że wskazaną klauzulę strony mogły odnosić wyłącznie do naruszenia

należących do powodów obowiązków z tytułu pracy (w zakresie prawa pracy).

Natomiast w kwestii znaczenia prawomocnego rozstrzygnięcia między stronami

sporu w przedmiocie zasadności i zgodności z prawem wypowiedzenia umów o

pracę powodom Sąd Apelacyjny, tak jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy, uznał, że

prawomocny wyrok wiąże strony w zakresie w jakim rozstrzygnął prawomocnie

sprawę. Chodzi o moc wiążącą prawomocnego wyroku oddalającego powództwo

powodów oparte na twierdzeniu o niezasadności i niezgodności z prawem

wypowiedzeń umów o pracę. Wiążąca jest treść wyroku oddalającego powództwo i

wiążące są ustalone przyczyny dla których sąd uznał, iż – wbrew podstawie

faktycznej powództwa – pracodawca miał uzasadnione podstawy wypowiedzenia

umów o pracę powodom i nie naruszył prawa, w szczególności wymagania ażeby

oświadczenie pracodawcy o wypowiedzeniu wskazało skonkretyzowaną i

prawdziwą przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie (art. 30 § 4 k.p.). Wbrew

twierdzeniom skarżących Sąd Apelacyjny należycie określił granice związania stron

prawomocnym wyrokiem rozstrzygającym ich spór dotyczący tego samego

stosunku pracy. W szczególności istotne jest to, że Sąd Apelacyjny związanie

prawomocnym orzeczeniem łączył wyłącznie z przedmiotem tego orzeczenia i

ustaleniami tego przedmiotu dotyczącymi. Zauważając – wbrew argumentacji

przytoczonej w uzasadnieniu skargi – różnice przedmiotów sprawy poprzednio

13

między stronami prawomocnie zakończonej i sprawy niniejszej Sąd Apelacyjny nie

poprzestał na ustalonych w tamtej sprawie zasadnych przyczynach wypowiedzenia

umów o pracę, ale ustalone w tym przedmiocie fakty oceniał w świetle wymagań

przedmiotowych sprawy niniejszej. Dotyczy to w szczególności ustaleń

kwalifikujących naruszenia przez powodów ich obowiązków w zakresie stosunku

pracy. Właśnie z tego powodu Sąd Apelacyjny, przyjmując ustalenia w sprawie już

osądzonej, odpowiednio do jej przedmiotu, uzupełnił je własnymi ustaleniami.

Rzeczą Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie z powództwa powodów o odprawy

była ocena czy ustalone fakty, które stanowiły podstawę oddalenia powództwa

dotyczącego wypowiedzenia umów o pracę mogą być oceniane tak jak umówione

przez strony przyczyny wyłączenia prawa do odpraw. Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd apelacyjny zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c.,

uwzględnił wiążące go ustalenia ze sprawy poprzednio między stronami

prawomocnie osądzonej w granicach wiążącego go prawomocnego orzeczenia.

Bezpodstawnie, nie zauważając powyższych dystynkcji, skarżący zarzucił przyjęcie

w zaskarżonym wyroku, według skarżącego z naruszeniem art. 365 § 1 k.p.c.,

ustaleń odmiennych od okoliczności faktycznych będących podstawą

prawomocnego orzeczenia. Zarzut ten jest w ogóle nieodpowiedni do wskazanego

w nim art. 365 § 1 k.p.c., o ile na tej podstawie skarżący usiłuje kwestionować

ustalenia Sądu Apelacyjnego przedstawiające przyczyny dla których Sąd ten uznał,

że zachodzą określone w punktach 9.6.1., 9.6.2. i 9.6.3. umów o pracę sytuacje,

które usprawiedliwiały umówione przez strony sankcje wyłączenia prawa do

odpraw. Pomimo nieodpowiedniości między wskazanym przepisem (art. 365 § 1

k.p.c.) a argumentacją która miała uzasadniać jego naruszenie chociaż odnosi się

do ustaleń poza granicami i mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia należy

zauważyć, że skarżący dla skuteczności podstawy procesowej skargi (art. 3983

§ 2

k.p.c.) musiałby wykazać, że wskazane przez niego uchybienie mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Tymczasem uchybienie zostało nie tylko nietrafnie

wskazane – o czym była mowa wyżej – ale nie łączy się ponadto z wykazaniem

wymaganej możliwości istotnego wpływu na wynik sprawy. Można uznać za

przekonywujący wywód zawarty w uzasadnieniu skargi wskazujący na to, że z

ustaleń faktycznych prawomocnego wyroku w sprawie dotyczącej wypowiedzenia

14

umów o pracę trudno wyprowadzić ustalenie, że miała miejsce sytuacja określona

w pkt 9.6.3. umów o pracę, to jest sytuacja rażącego niedbalstwa pracownika w

świadczeniu pracy powodującego poniesienie szkody przez pracodawcę.

Dotyczące tej kwestii ustalenia wiążącego sąd prawomocnego wyroku są nazbyt

ogólnikowe, w szczególności nie obejmują faktów, które pozwalałyby na

skonkretyzowanie owej szkody, co do adekwatnych okoliczności jej wyrządzenia, a

przede wszystkim co do postaci samej szkody (np. jej rozmiaru). Jednakże

ewentualna wadliwość ustalenia, że zachodzi sytuacja określona w pkt 9.6.3. umów

o pracę nie mogła istotnie wpłynąć na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), gdyż

wynik sprawy byłby taki sam na podstawie pozostałych ustaleń Sądu Apelacyjnego.

Do zastosowania sankcji wyłączenia prawa do odprawy wystarczało zajście

którejkolwiek z dwóch pozostałych przyczyn wyłączenia prawa do odpraw.

Bezzasadny jest kolejny zarzut procesowej podstawy skargi – naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. (w związku z art. 391 § 1 i art. 382 k.p.c.). Wbrew temu zarzutowi

uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera w stopniu wystarczającym dla

dokonania oceny w postępowaniu kasacyjnym, wskazanie podstawy faktycznej i

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku. Skarżący w uzasadnieniu postawionego

zarzutu braków w uzasadnieniu wyroku odwołują się nie do tego czego w wyroku

rzekomo nie ma, ale do własnych krytycznych ocen przedstawionych w

uzasadnieniu wyroku ustaleń i ocen prawnych. Jednakże krytyka podstaw wyroku

nie może stanowić argumentu, że naruszony został przepis, który określa co

powinno zawierać uzasadnienie wyroku – jego skład. Jeżeli zaś skarżący twierdzi,

że w uzasadnieniu brakuje jakichś wyjaśnień, to sam powołany brak jest wątpliwy,

bo zasadza się na nieuprawnionych twierdzeniach jakoby zachodziła potrzeba

wyjaśnień np. „na podstawie jakich dowodów dokonał ustaleń sprzecznych lub

wykraczających poza wiążące go ustalenia Sądu Rejonowego w T”. Tak więc autor

skargi najpierw werbalizuje swoją krytyczną ocenę podstawy faktycznej wyroku, że

jest ona „sprzeczna i wykraczająca poza” aby następnie domagać się wyjaśnienia

w uzasadnieniu wyroku nie tego co sąd ustalił ale tego, że ustalił źle. Zupełnie

nieprzekonywujący jest zarzut jakoby uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie

zawierało niezbędnego wyjaśnienia ustalenia przez Sąd Apelacyjny, że „przypisane

powodom naruszenia obowiązków pracowniczych winno być kwalifikowane jako

15

rażące”. Uzasadnienie wyroku, wbrew temu zarzutowi zawiera szczegółowe

ustalenia dotyczące naruszenia przez powodów obowiązków pracowniczych wraz z

analizą prawną obowiązków pracownika oraz ustalonych ich naruszeń w świetle

wskazanych w wyroku przepisów prawa pracy i postanowień umów o pracę.

Bezpodstawnie wreszcie zarzucili skarżący brak wyjaśnienia zasądzonych odsetek.

Zarzut ten – o czym jeszcze będzie mowa przy rozważaniu zarzutów dotyczących

orzeczenia nakazującego zwrot wypłaconych i wyegzekwowanych świadczeń –

wynika z niezrozumienia zakresu orzeczonego obowiązku powodów.

Jedyny zarzut materialnoprawnej podstawy skargi w zakresie orzeczenia o

głównym przedmiocie sprawy – naruszenia art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.

– przez jego niewłaściwe zastosowanie, oparty został na argumentacji

(twierdzeniach), które należy uznać za niedopuszczalne – wadliwe konstrukcyjnie.

Ta postać naruszenia prawa materialnego, stanowiąca podstawę skargi kasacyjnej

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), która polega na niewłaściwym zastosowaniu odnosi się

do relacji między obu podstawami orzeczenia, które muszą być ze sobą spójne.

Chodzi o „niewłaściwość” kwalifikacji subsumcyjnej ustaleń faktycznych

stanowiących jedną podstawę zaskarżonego wyroku i zastosowanych przepisów

prawa materialnego, stanowiących drugą (prawną) podstawę wyroku. W relacji tej

muszą być rozważone nie jakieś inne okoliczności faktyczne i nie jakieś inne

przepisy – tylko te, które stanowią podstawy orzeczenia. Tymczasem, wbrew tej

zasadzie, skargi kasacyjne naruszenia art. 65 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie odnoszą nie do ustaleń faktycznych stanowiących podstawę

zaskarżonego orzeczenia, ale do odmiennych od tych ustaleń, przez sąd

niepotwierdzonych – twierdzeń strony skarżącej. Należy zwrócić uwagę, że przepis

wskazany w skardze jako naruszony określa zasadę wykładni oświadczeń woli

stron umowy, że w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel

umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Nie ma niczego

niewłaściwego w analizie treści przedmiotowych klauzul wyłączających prawo do

odpraw na tle ustaleń co do obowiązków stron wynikających z umów o pracę i

celów jakie z umowy i z tych klauzul miały wynikać. W szczególności z

uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że strony umów o pracę wyłączenie

prawa do odpraw przewidziały między innymi w razie rażącego naruszenia prawa

16

przez pracownika, co odnosi się do naruszenia obowiązków w zakresie prawa

pracy (obowiązków pracowniczych) i to naruszenia „rażącego” a więc poważnego i

zawinionego przez pracownika. Analiza oświadczeń woli stron umowy jest spójna z

okolicznościami jej zawarcia, statusem pracowniczym (obowiązkami) powodów,

zamiarem i celem umowy. Uwzględnia więc wspomniane wyżej przesłanki wykładni

oświadczeń woli określone w art. 65 § 2 k.c. Nieodpowiednie są natomiast – o czym

była mowa – argumenty zawarte w uzasadnieniu skarg, które polegają na

kwestionowaniu ustaleń faktycznych zaskarżonego wyroku, ustaleń, które dotyczą

zawartych umów i to tylko pośrednio przez okoliczności obrazujące realizację

umów.

Nieuzasadnione okazały się także obie podstawy skarg kasacyjnych w ich

częściach dotyczących orzeczonego w zaskarżonym wyroku obowiązku powodów

zwrotu wypłaconych im (częściowo wyegzekwowanych) przez stronę pozwaną

świadczeń pieniężnych.

Zakres obowiązku zwrotu – określony w punktach 6 i 7 zaskarżonego wyroku

- nawiązuje wprost do określenia zobowiązania powodów w wyroku Sądu

Okręgowego w G. z dnia 26 maja 2008 r. zasądzającego wówczas od pozwanego

na rzecz powoda M. P. kwotę 1.470.000 zł. brutto wraz z ustawowymi odsetkami od

dnia 2 lutego 2004 r. do dnia zapłaty i od pozwanego na rzecz powoda L. B. kwotę

630.000 zł. brutto wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lutego 2004 r. do dnia

zapłaty. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wystarczająco jasne

określenie takiego znaczenia określenia w zaskarżonym wyroku wymienionych w

nim kwot „brutto z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lutego do dnia zapłaty tytułem

spełnionego i wyegzekwowanego świadczenia”. Wymienione kwoty dopiero razem

z wymienionymi odsetkami tworzą ów tytuł spełnionego i wyegzekwowanego

świadczenia. Sąd ustalił, że każdy z powodów uzyskał od pozwanego całe

„pierwotnie” na ich rzecz zasądzone świadczenia i dokładnie w takim samym

zakresie określił obowiązek zwrotu.

W świetle powyższego oczywiście bezpodstawne są zarzuty skarg

kasacyjnych, tak z podstawy procesowej (naruszenia art. 328 § 2 w związku z art.

391 § 1 i art. 382 k.p.c.) jak i z podstawy materialnoprawnej (naruszenia art. 481 §

1 w związku z art. 455 k.c.), jakoby Sąd Apelacyjny zasądził od powodów odsetki

17

za opóźnienie ze zwrotem nienależnego świadczenia. Takiego orzeczenia w

zaskarżonym wyroku po prostu nie ma.

Pozostałe wskazane w skargach zarzuty materialnoprawnej podstawy skargi

dotyczą określonych przepisów kodeksu cywilnego z zakresu bezpodstawnego

wzbogacenia – błędnej wykładni art. 409 k.c. oraz niezastosowania art. 406 i art.

407 k.c.

Wyłonione na poprzedniej rozprawie wątpliwości czy do roszczenia

restytucyjnego zgłoszonego w trybie art. 415 zdanie pierwsze w związku z art.

39815

§ 1 k.p.c. mają zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu

wyjaśniła powołana na wstępie uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 11 lipca 2012 r., II PZP 1/12. Wymienione przepisy

postępowania stwarzają procesową możliwość zgłoszenia i rozpoznania roszczenia

restytucyjnego, jednakże nie określają jego materialnoprawnej podstawy. Ta

ostatnia – tak jak w sprawie rozpoznawanej – może wynikać z kwalifikacji prawnej

spełnienia lub wyegzekwowania świadczenia na podstawie prawomocnego wyroku,

który został uchylony na skutek uwzględnienia skargi kasacyjnej (art. 39815

§ 1

k.p.c.) według definicji świadczenia nienależnego ze względu na odpadnięcie

podstawy świadczenia (art. 410 § 2 k.p.c.). Stosownie zaś do art. 410 § 1 k.p.c. do

świadczenia nienależnego stosuje się przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Stosownie do art. 409 k.c. obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej

wartości wygasa, jeżeli ten kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób,

że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją

powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Dotyczący wykładni powyższego przepisu zarzut skarg kasacyjnych odnosi

się do ustalenia zaskarżonego wyroku, że powodowie powinni liczyć się z

obowiązkiem zwrotu świadczeń chociaż ich prawo do tych świadczeń zostało

potwierdzone prawomocnym wyrokiem. W zarzucie skarg i jego argumentacji

wskazuje się wyłącznie na to, że prawomocne potwierdzenie prawa powodów do

świadczeń spełnionych (wyegzekwowanych) od pozwanego stanowi wystarczające

wyłączenie możliwości uznania, że powodowie powinni liczyć się z obowiązkiem

zwrotu tych świadczeń.

18

W przedstawionym stanowisku, co należy podkreślić, skarżący nie widzieli

potrzeby uwzględnienia jakichkolwiek innych okoliczności sprawy; w ich bowiem

ocenie sam fakt, że korzystali ze świadczeń prawomocnie na ich rzecz

zasądzonych był wystarczający. Rozpoznając kwestię wykładni art. 409 k.c. w

zakresie wynikającym z podstawy skarg kasacyjnych (por. art. 39813

§ 1 k.p.c.) Sąd

Najwyższy uznał że z przepisu tego nie wynika założona przez skarżących

bezwzględna (bezwyjątkowa) jednoznaczność między uzyskaniem korzyści

majątkowej zgodnie z prawomocnym wyrokiem a brakiem powinności liczenia się z

obowiązkiem jej zwrotu w rozumieniu art. 409 zdanie drugie k.c.

Analiza rozpatrywanej relacji, z jednej strony przepisu prawa ujmującego

swą hipotezę w formule abstrakcyjnej („powinien był liczyć się z obowiązkiem

zwrotu”) z drugiej zaś, - konkretnego faktu (prawomocności wyroku) nie uzasadnia

wniosku skarżących. Wystarczy chociażby zauważenie, że w przepisie, jego

abstrakcyjnej formule mowa jest o powinności jako pewnym wyrażonym w zwrocie

„niedookreślonym” stanie podmiotu (sytuacji podmiotowej) naznaczonym

aksjologicznie co do obowiązku zwrotu. Natomiast w przedstawionym przez

skarżących fakcie, jeżeli wyizolujemy go od innych okoliczności, pozostaje sytuacja

ujęta bardziej przedmiotowo, a w każdym razie nie mówiąca bezpośrednio niczego

o stanie świadomości i powinności wzbogaconego; prawomocność mogła być

ustalona wadliwie i nie może być traktowana jako niepodważalny przejaw

wymaganego stanu świadomości wzbogaconego, dotyczący sfery jego

„powinności”. Prawomocny wyrok na pewno uprawnia do realizacji przyznanego

prawa, ale nie wyłącza złej wiary uprawnionego. Trzeba przy tym pamiętać, że zła

wiara tego, kto korzyść uzyskał w rozumieniu art. 409 zdanie drugie k.c.,

odnoszona jest do chwili wyzbywania się korzyści i do obowiązku zwrotu, a nie do

stanu świadomości uzyskującego korzyść w chwili prawomocnego ustalenia do niej

prawa.

Z powyższego wynika, że nie sposób rozwiązać rozpatrywane zagadnienie,

jako pytanie z zakresu wykładni art. 409 k.c., które mogłoby być wyjaśnione w

formule potwierdzenia lub zaprzeczenia. Oprócz powołanego przez skarżących

faktu muszą być uwzględnione jeszcze inne okoliczności odpowiednie dla

ustalenia, czy wzbogacony powinien był – w chwili wyzbywania się korzyści – liczyć

19

się z obowiązkiem zwrotu. Zagadnienie, bardziej nadaje się do analizy

subsumcyjnej (zastosowania prawa), która bierze pod uwagę wszystkie istotne

okoliczności stanu faktycznego, niż do oceny – jak to określili skarżący – z zakresu

wykładni prawa z uwzględnieniem wyłącznie prawomocności wyroku.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika też ażeby Sąd Apelacyjny

nie dostrzegł istotnego znaczenia prawomocności uprawnienia powodów do

przedmiotowych odpraw. Konsekwencje w tym zakresie, z uwzględnieniem

orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 25 stycznia 1971 r. (I CR

552/70, OSN 1971 nr 9, poz. 161, wyrok z dnia 23 czerwca 2005 r., II PK 288/04,

OSNP 2008 nr 9-10, poz. 146, wyrok z dnia 4 kwietnia 2008 r., I PK 247/07, OSNP

2009 nr 17-18, poz. 223), można ująć jako uzasadnione co do zasady

przyjmowanie, – tak jak domniemania faktycznego –, że strona, która uzyskała

korzyść majątkową na podstawie prawomocnego wyroku nie musi wykazać

(udowadniać), że zachodzi sytuacja braku powinności liczenia się z obowiązkiem

zwrotu. Nie oznacza to jednak, że nie może być kwestionowana domniemana

dobra wiara strony, której uprawnienie znalazło potwierdzenie w prawomocnym

wyroku.

W zaskarżonym wyroku art. 409 zdanie drugie k.c. został zastosowany – o

czym była już mowa – pomimo uzyskania przez powodów przedmiotowych odpraw

zgodnie z prawomocnym wyrokiem. Sąd Apelacyjny ustalił bowiem, że powodowie

wyzbywając się korzyści powinni byli liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Ustalenie to

z kolei stanowi kwalifikację ocenną, trafnie wywiedzioną z analizy istotnych ustaleń

szczegółowych, które usprawiedliwiały ocenę złej wiary powodów w rozumieniu art.

409 zdanie drugie k.c.

Należy zwrócić uwagę na szczególność czy nawet wyjątkowość okoliczności,

z których Sąd Apelacyjny wywnioskował swe zasadnicze ustalenia. Odnosi się ono

w pierwszym rzędzie – o czym była mowa wyżej – do szczególnego znaczenia

wyniku postępowania w sprawie z powództwa powodów przeciwko pozwanemu o

ochronę przed bezprawnym i nieuzasadnionym wypowiedzeniem umowy o pracę.

W sprawie tej, prawomocnie zakończonej wynikiem dla powodów

niekorzystnym, z ustaleniem zgodności z prawem wypowiedzenia umowy o pracę

motywowanego między innymi rażącym naruszeniem obowiązków pracowniczych,

20

wiążące ustalenia prawomocnego wyroku były zasadniczo – co do faktów –

podstawą ustaleń dokonanych w sprawie niniejszej, że zachodziły przyczyny

wyłączające prawo powodów do odprawy. Jeżeli uwzględni się moc wiążącą

wyroku wydanego w tej drugiej sprawie między stronami, to przekonujący jest

wniosek sądu, że powodowie – mimo prawomocności wyroku Sądu Okręgowego w

G. z dnia 26 maja 2008 r. – nadal powinni uważać, że prawo do spornych odpraw

może być jednak uchylone w wyniku postępowania skargowego. Powodowie sami z

racji swych kwalifikacji mają rozeznanie co od wykonywania prawa do zaskarżenia

prawomocnego wyroku. Ponadto w obu sprawach korzystali z pomocy prawnej

profesjonalnych pełnomocników i – jak to Sąd Apelacyjny określił - „było wysoce

prawdopodobne, na granicy z pewnością, że strona pozwana wywiedzie skargę

kasacyjną” i powstanie realna możliwość uchylenia wyroku uprawomacniającego

ich uprawnienie do odpraw. Tymczasem – mimo tego, że chodziło o znaczne sumy,

które mogły podlegać obowiązkowi zwrotu, zdecydowali się na szybkie

„rozdysponowanie tych środków w różnych kierunkach, aby stworzyć wrażenie, że

powodowie nie są już wzbogaceni”. Tak więc ustalone fakty szybkiego i

niestandardowego „wyzbywania się” korzyści przez powodów, Sąd Apelacyjny

uznał za przejaw świadomości powodów, co do grożącego im zwrotu korzyści i w

związku z tym ich działania w złej wierze ażeby nie poddać się obowiązkowi zwrotu.

Nie ma potrzeby bardziej szczegółowej weryfikacji zasadniczego ustalenia

Sądu Apelacyjnego, że zachodziły w sprawie wyjątkowe okoliczności pozwalające

na ocenę, że każdy z powodów powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu, skoro

argumentacja skarg nietrafnie – o czym była mowa wyżej – od oceny okoliczności

sprawy (poza prawomocnością wyroku) się odżegnuje. Sąd Najwyższy uznał, że

nie narusza art. 409 zdanie drugie k.c. zastosowanie tego przepisu w sytuacji gdy

ten kto korzyść uzyskał wyzbył się jej, chociaż z okoliczności wynikało, że powinien

był liczyć się z obowiązkiem zwrotu, pomimo prawomocnego wyroku stanowiącego

podstawę korzyści.

Kolejny zarzut skarg dotyczył niezastosowania art. 406 k.c., chociaż

powodowie część uzyskanych odpraw przeznaczyli na zakup rzeczy, np.

samochodu. Według skarżących w zakresie, w jakim powodowie nabyli jakieś

przedmioty ich obowiązek restytucyjny zastąpiony został obowiązkiem wydania

21

nabytych przedmiotów. Powyższy zarzut nie jest zasadny przede wszystkim

dlatego, że rozszerzony obowiązek wydania oprócz korzyści bezpośrednio

uzyskanych także „wszystko co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało

uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody”, nie odnosi się do

sytuacji, w której bezpośrednim przedmiotem wzbogacenia jest suma pieniężna, do

której zastosowanie ma zasada nominalizmu określona w art. 3581

§ 1 k.c.

Ponadto, według ustaleń zaskarżonego wyroku, powodowie wyzbywając się

wzbogacenia działali w złej wierze. Dla takiej zaś sytuacji nie byłby aksjologicznie

usprawiedliwiony pogląd, iż na podstawie art. 406 k.c. wzbogacony w złej wierze

uzyskuje ochronę kosztem zubożonego. Art. 406 k.c. może być rozumiany jako

przepis który – w każdym razie w przypadku złej wiary wzbogaconego – stwarza

możliwość, a nie konieczność objęcia obowiązkiem wydania korzyści jej surogatów.

Ostatni z zarzutów materialnoprawnej podstawy skarg wskazuje na

niewłaściwe niezastosowanie art. 407 k.c. chociaż bezpłatne rozporządzenie przez

powodów częścią sum pieniężnych wypłaconych im odpraw na rzecz osób trzecich

– w myśl powołanego przepisu – spowodowało przejście obowiązku zwrotu na

obdarowane osoby trzecie.

Rozważając argumentację tego zarzutu należy zwrócić uwagę na to, że

odnosi się ona do sytuacji faktycznej, tej samej, która podlegała subsumcji pod art.

409 k.c. Chodzi więc o darowizny, które powodowie dokonali z uzyskanych

korzyści, będąc w złej wierze w celu wyzbycia się korzyści i spowodowania w ten

sposób wygaśnięcia obowiązku zwrotu. Jeżeli zatem wskazana sytuacja faktyczna

została objęta – jak to wyżej przedstawiono – odpowiednią normą prawną, to

wyłączone jest zastosowanie innej normy prawnej, która – w tym wypadku

powodowałaby konsekwencje sprzeczne z rezultatem ochrony zubożonego

uzyskanym na skutek wykładni i zastosowania art. 409 k.c. Do tego co zostało już

poprzednio wyjaśnione w zakresie przesłanek zastosowania w sprawie art. 409

k.c., można dodać, że przepis ten chociaż określa – od strony przedmiotowej –

zakres obowiązku wydania korzyści, to adresowany jest podmiotowo do tego „kto

korzyść uzyskał”. Bezpośrednim systemowo odpowiednikiem art. 409 k.c. jest więc

w pierwszym rzędzie, bardziej niż art. 407 k.c. – art. 405 k.c. określający zasadę

pełnego zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej kosztem innej osoby bez podstawy

22

prawnej. Wykładnia systemowa z zaakcentowaniem aksjologii celów ochrony

bezpodstawnie zubożonego bez premiowania wzbogaconego, który wyzbywa się

korzyści w złej wierze przemawia za tym ażeby, w sytuacji takiej jak miała miejsce

w sprawie – zbiegu zobowiązania pierwotnie wzbogaconego i zobowiązania

obdarowanej przez niego osoby trzeciej – nie wyłączać możliwości zaspokojenia

przez pierwotnie wzbogaconego. Stanowisko takie zostało przedstawione w tezie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1997 r., III CKU 67/97 (OSNC

1998/4/72): „Rozporządzenie bezpodstawnie uzyskaną korzyścią na rzecz osoby

trzeciej (art. 407 k.c.) nie zwalnia rozporządzającego od odpowiedzialności (art.

405 k.c.), jeżeli w chwili wyzbycia się korzyści powinien liczyć się z obowiązkiem

zwrotu (art. 409 k.c.)”.

Nie mógł odnieść skutku zarzut procesowej podstawy skargi w zakresie

orzeczenia restytucyjnego. W zarzucie tym wskazuje się na naruszenie art. 217 § 2

i art. 227 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez oddalenie dowodów (wniosków

dowodowych) mających wykazać twierdzenie powodów, że wydali uzyskane

korzyści.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny dokonał

ustaleń faktycznych zgodnie z twierdzeniami powodów w przedmiocie którego

dotyczyły wnioski dowodowe. Przyjmując, że powodowie zużyli wypłacone im

odprawy w sposób jaki oni sami wskazali Sąd Apelacyjny ocenił te fakty w

podstawie prawnej wyroku. Zachodziła więc, określona w art. 217 § 2 k.p.c.

przyczyna pominięcia środków dowodowych, odnoszących się do okoliczności

niespornych (dostatecznie wyjaśnionych), a w każdym razie nieprzeprowadzenie

wskazanych dowodów nie miało wpływu na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 k.p.c.).

Skargi kasacyjne powodów nie mają uzasadnionych podstaw i dlatego

podlegały oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

23